Hakemli
Yazılar
J__________
RefereedArticles
Türkiye Yazmalarının Sayısallaştırılması
Digitization of Tüırkey
Manuscripts
SelenayAytaç
Öz
Bu makalenin amacı, Türkiye’'de, kütüphanelerinde yazma eser bulunan kütüp hanecilerin, bu nadir eserleri sayısallaştırmalarına ilişkin yönlendirici bilgiler vermektir. İlk olarak, yazmaların sayısallaştırılmasıydı ilgili genel bilgi verilmiş ardından, sayısallaştırma çalışmalarıyla ilgili teknik gereklilikler irdelenmiş, uluslararası sayısallaştırma projelerinden bahsedilmiştir. Son olarak, Türki ye deki yazmaların sayısallaştırılması için mevcut duruma öneriler getirilmiştir.
Abstract
This study intends to introduce the concept of manuscripts digitization and pro vide information to Turkish librarians working with Turkish manuscripts. After an introduction on the conceptual framework for digitization of manuscripts, fo cus will be on the technical requirements, of digitization. The paper also intends to shed light on some of the international digitization projects that may offer re levant insights for the Turkish case. Finally, the paper will propose some soluti ons to improve the existing conditions of manuscripts in , Turkey by using digiti zation.
Anahtar Kelimeler:
Sayısal Kütüphaneler, Sayısallaştırma,' Yazmaların Sayısallaştırılması, Sayısal Koleksiyonların Yönetimi
Keywords:
Digital Libraries, Digitization, Digitization of Manuscripts, Managing Digital Library Collection
Giriş
Bilgi teknolojilerindeki gelişmeler ve İntemet’in kullanımı,bilginin coğrafi sınır
lardanbağımsızolarak, büyük ölçüde herkese eşit ve daha hızlı sunulmasına ola nakvermektedir.Bilgi teknolojileriningetirdiği bu değişim bütün insanları,ülke
leri, meslekleri çok yakından etkilemektedir.Bu gelişmelere paralel olarak“sa
yısalkütüphaneler”, 1990’h yıllardan itibaren yeni teknolojilerle kullanıcılarına hizmet vermektedir(Schatz veChen, 1999).
Türkiye’dede hızlı gelişmelerin yaşandığı 199<0’1ı yıllardan başlayarak, bir çok kütüphane elektronik veri tabanlarını ve elektronik ortamdakibilgi kaynak
larını, geleneksel koleksiyonlarıyla beraber kullanıma sunmaktadır. “Elektronik
doğmuş” dergiler, kitaplar gibi bilgikaynaklarınınkataloglanmasına, sınıflanma sına, yönetimine ilişkin birçok konunun tartışılması çeşitli elektronik haberleşme
listelerinde görülmektedir.
Bilgi hizmetlerinde teknolojik gelişmelerinve özellikle İntemet’in kullanımı
nın sağladığı faydalargözardıedilmemelidir. Bu gelişmeler, elektronik doğmuş bilgi kaynaklarının kullanılmasındaki kolaylık kadar, tekrar üretilmeleri mümkün
olmayan nadir eserler açısından da kütüphanelere faydalar sağlamaktadır. Nadir
eserleri saklayanve elverdiğince kullanıma sunmayaçalışan bilgi merkezlerinin
sorumlulukları düşünüldüğünde bilgi teknolojileri tam zamanındayardımayetiş miştir. İnternet aracılığıyla birçok sayısal nadir eser koleksiyonları kullanıcıya
sunulabilmektedir (Gould ve Varlamoff, 2000).
Bilgi teknolojilerinin veİntemet’in sayısal koleksiyonlara erişimi kolaylaştır
ması geleneksel bilgi kaynaklarının sayısallaştırılarak kullanıcıya sunulmaçaba larındanbirini oluşturur. Genelolarak bakıldığında ise,sayısallaştırmanm ente mel sebepleri; orijinalin yerine geçebilecekkalitede bir çalışmayapmak ya da
bilgi kaynağını fotokopi makinasımisali çoğaltmaktır. Bu bağlamda,bir sayısal
laştırma projesine başlangıç aşamasındasorulması gereken en önemli som
sayı-sallaştırmanın, yokolmak üzere olanbir bilgi. kaynağınınkorunması, yaşatılma sı için mi?yada bu kaynağa herkesin ulaşabilmesi için mi olduğudur. Bu som ların cevabı, saklama, ulaşım hızı, entellektüel mülkiyet haklarıve maliyet gibi
entemel noktalan da etkilemektedir (Erway, 1998).
Bu makalede, yazmaların sayısallaştınlmasına ilişkin yönlendirici bilgilerve-,
rilmektedir.Makalenin takip edenbölümündesayısallaştırmanın tanımı, yazma-lann sayısallaştırılması, sayısal bilgininkalitesi ve teknik detaylar, bir sayısal ko
rumaprojesininplanlanması,gelenekselbilgi kaynaklanyla sayısal bilgi kaynak-
lanmn karşılaştınlması,sayısal koleksiyonlara kullanıcıya sunumuveuluslara
rası bazı sayısallaştırma projeleri detaylı olarakanlatılmıştır. Ardından, yazmala- nnsayısallaştırılmasında ilgiliülkemizdekidurum incelenmiş ve bazı öneriler ge
tirilmiştir. Özetle, bu çalışmanın amacı, kütüphanelerinde yazma eser bulunan uzmanlann,bu nadir eserleri sayısallaştırarak koruma ve kullanıma sunmalany-
la ilgili bazı sorulanna cevap vermektir.
Sayısallaştırmanın Tanımı
Sayısallaştırmak, herhangi bir verinin,O’lar ve 1 ’1er ile ifadeedilenikili veriye belirli biryapıda dönüştürülmesidir.Görüntünün sayısallaştınlması için, sayısal kameralardan yada tarayıcılardan faydalanılır. Bir görüntü sayısallaştınldıktan sonra,ikinci aşamada görüntününkaydedilmesi ve saklanması için optimizeedil
mesi gerekecektir. Çünkü hamgörüntü, yüksek çözünürlükte, bir başkadeyişle
yüksek görsel kalitede, elektronik/optik saklama ortamlannda, büyükyer kapla yacaktır. Oysa değişik sayısal formatlarla, kayıplı veya kayıpsızolarak görüntü
nün büyüklüğü değişikoranlardaküçültülebilir. Yine kaydedilen sayısal görüntü
nün sorunlu taraflan iyileştirilebilir, görüntüdeki çizikler giderilebilir ve renk
ayarlan tekrardüzeltilebilir.Görüntüler, 0 ve 1 lerleifade edilen sayısal ortama dönüştürüldüğünde, artık sayısal verinin dağıtılmasıiçin, CD’ye veya DVD’ye yazmak,elektronik posta ile göndermek,Intranet veya Internet üzerinden kulla
nıma sunmak gibi birçok yöntemlerden faydalanılabilir(Neproponte, 1996; 169
174).
Yazmaların Sayısallaştırılması
Sayısallaştırarak daha uzun yıllar varlıklannı devam ettirmeleri veya araştırma
amaçlı erişimleri hedeflenenyazmalann sayısallaştırılarak korunmasıkısacaşöy
le tanımlanabilir: sayısal koruma, yazılı haldeki bilgi kaynaklarının, bilgisayar tabanlı uygulamalarda kullanılabilecek, sayısal görüntülere dönüştürülmesidir.
Şekil 1 ’de görüldüğü gibi,sayısalolmayan bilgi kaynağıgerekli donanım veya zılımlarla sayısal veriyedönüştürülmektedir. Sayısallaştırma işlemi tamamlandı
ğında, sayısal görüntü birresimolmaktan çıkmaktadır. Özgün bilgikaynağında
nağına, piksellere dönüşmektedir. (Tocci, 1998; 4-8).
Şekildeki ilk karede, mürekkep, boya gibi fiziksel özelliklerle görülmeyealış kınolunan analog bilgi sayısal ortamakamera,faks veya tarayıcı gibidonanım
larla aktarılmaktadır. Sayısalbilginin büyüklüğü gereksinim ve masrafları düşük tutmak için saklama veyagönderim öncesi sıkıştırma işlemi uygulanarak küçül-tülmektedir. Sıkıştınlmış sayısal bilgi kullanımveya erişim öncesi açılarak özgün sayısal bilginin bir eşdeğeri (X2) elde edilmektedir. Sıkıştırılmışsayısal bilgi an
cak yeterli miktarda olduğu takdirde X2, Xl’in amaçlanan kalitede bireşdeğeri
olabilir.
Şekil 1.
Sayısal Bilginin KalitesiveTeknikDetaylar
Sayısal ortamdaki bilginin kalitesi maliyet, saklama, dosya gönderimzamanı gi
bi en temelunsurları daetkilemektedir. Sayısalkorumada“kaliteden”bahsedilir ken çok iyi bir dokümantasyonun sayısallaştırmaaşamalarında uygulanmış ol
ması gerekmektedir. Varolan bir yazılım bu konuda destek verebilir ve sayısal bilginin okunabilirlik garantisini sağlayabilir. Sayısal ortamdaki bilginin kalite sindenbahsedebilmek için: yüksek çözünürlük,renk paletinin büyük olması gibi unsurlar koleksiyonun koruma sürecinde düşünülmüş ve uygulanmış olmalıdır
(Knoll, 2001;American..., 2000). Sayısallaştırmayla ilgili bilinmesi gereken ba zı teknik detaylar aşağıda açıklamaktadır.
Çözünürlük
Çözünürlük (resolution), bir aygıtın ölçülmesi istenilenbir niceliğin yaklaşıkeşit genlikli en yakın değerlerini ayırt edebilme derecesi, ayırmaduyarlığıdır (Türki
ye.., t.y). Çözünürlük kısaca, ■ görüntününne kadar noktaylagörülebileceğini ifa de eder. Çözünürlüğün yükselmesi, görüntünün daha çok ayrıntıyla, yani daha
çok noktayla gösterilmesidemektin
Örneğin 600 dpi birçözünürlük, bir (inch) 25.4 mm’de 600 noktanınolması,
600 x600 dpi = 360.000nokta
Bu alanda 360.000 nokta bulunduğunu göstermektedir.
Sayısallaştırmak istenen yazmanınyadabasılı haldeki bir eserin hangi çözü nürlükte saklanması ve kullanıma sunulması gerektiği ise, birçok soruyu ve ce
vabı da beraberindegetirmektedir.Yüksek çözünürlükte saklanan yazmaların gö
rüntü kalitesi yüksek olmaktadır.Ancak yüksek çözünürlükte saklanan yazmala
rın dosyabüyüklükleri, kapladıklanyer çok büyük olmakta ve veri saklamada,
aktarmadave sunmada bazısorunlar ortaya çıkmaktadır. Bu sebeple, birsayısal
koruma projesinin başlangıç aşamasında, sayısallaştırılacak bilgi kaynaklannın
durumu, saklama ortamı ve sunumgibi önemli unsurlann belirlenerekbu amaç-lann hepsine uygun teknikler ve standartlar oluşturulmalıdır. Çeşitli uluslararası sayısallaştırma projelerinin raporlan incelendiğinde,sayısallaştırma aşamasında
kullanılması tavsiye edilen bazı standartlar görülmektedir (Americtrn...,2000).
Ancak bu standartlar, tekrarlamak gerekirse, sayısal koleksiyonun nerede sakla
nacağı ve hangibilgitaşıyıcısından (İnternet, CD-ROM, DVD, vs.) kullanıma su nulacağıyla doğrudanilişkilidir.
Bazı yazmaların,çeşitli süsleme sanatlarıyla donatılmaları gibi görünümde taylarından dolayı, yüksek çözünürlükte sayısalveriye dönüştürülmeleri gerek
mektedir. Çokinceayrıntıları olan bazı nadir eserler,yüksek çözünürlükte sayı
sal veriye dönüştürüldükleritakdirde ancakkullanıcılarım tatmin edebilirler. Bu
durum, bazı Türk yazmalarının sayısallaştırılmasında düşünülmesi gereken bir noktayı da ortaya çıkarmaktadır. Görüntüde çözünürlük yükseldikçe, görünüm kalitesi de yükselecek ve kullanıcı incelediğinadir eserdeki tüm ayrıntıları göre
bilecektir. Nadir eserlerin sayısallaştınlmalanyla ilgili çalışan uluslararası ku rumlar tarafından, çeşitli bilgi kaynaklan için tavsiye edilen çözünürlük 300, 400, 500veya600 dpi gibi farklılıklar göstermektedir (Knoll, 2001; American..., 2000; Cornell..., 2001; Virginia..., 1999).
Piksel, Piksel Boyu, Piksel boyutları
Piksel (pixel),imgecik,resim öğesi, adreslenebilen en küçük imgeöğesidir. Sayı sallaştırılmış bir görüntü, piksellerden oluşur. Piksel boyu (pixel size), bir görün
tü öğesinin boyunun milimetre olarak ölçüsüdür. Pikselboyutlan (pixel dimensi ons) ise, görüntünün, yatay ve dikey eksenlerdeki ölçümünün nokta cinsinden ifadesidir (Türkiye.., t.y). Görüntünün piksel boyudan, dpi olarak, genişlik ve yükseklik olarakverilir.
Renk Zenginliği
Renk zenginliği(color depth), grafikgösterimin ve ekranınrenkduyarlığınınso
nucu olarak elde edilen renk çokluğudur. Sayısalgörüntü, siyah-beyaz, gri veya renkli olarak üretilebilir (Türkiye.., t.y).
Bit, Bit (İkili)Derinliği
Bit, ikili bir alfabe ileyapılanbilgi iletimindeki, Ove 1 ileifadeedilen harflerdir.
Bitderinliği (bit depth) ise, bilgisayar grafiğinde renk ayırımı için kaç bit kul lanıldığının ifadesidir (Türkiye.., t.y).
Dosya Boyu
Dosya boyu (file size), bir dosyanın sekizli (bayt), KB (Kilobyte) ya da MB
(Me-gabayt)olarak büyüklüğünü gösterir. Birsayısalverinindosya boyu, dpivebit
derinliğiolaraktaranmışdokümanınyüzey alanıylaçarpılmasıyla hesaplanır. Bu rada dosya büyüklüğünü ölçülmesi için çeşitli formüller uygulanır. örneğin 24-bit görüntü bir sayısal kamerayla2,048 x 3,072 piksel boyutlarında alınıyorsa, dosyanın boyutu şuşekilde hesaplanabilir:
Dosya büyüklüğü =(yükseklikx genişlik x bit depth)
= 2,048 x 3,072 x 24 = 150,994bits Dosya büyüklüğü = 150,994/8
= 18,874baytdır.
Yukarıdakiörneklerin ışığı altında, sayısal görüntülerin çok yer kapladığı dü
şünülürseburadasekizlilerin büyüklüğünün farklışekillerde gösterilebileceği gö
rülür. Bu noktada sekizli büyüklükleri, kısaca aşağıdaki ölçü birimleriyle ifade
edilir. 1 KB (Kilobyte) 1 MB (Megabyte) 1 GB (Gigabyte) 1 TB (Terabyte) = 1,024 bayt = 1,024 KB = 1,024MB = 1,024GBgibi.
Sıkıştırma
Sıkıştırma (compression), veriyi gösterenbitlerin sayısının belirli nitelik ödünle
rialtında azaltılmasıdır. Ya da sabitbellek alanınınen az yer tutacak' şekildeder leniptoparlanmasıdır. Sıkıştırma, veri saklamadayer kazanmak amacıyla yapılır (Türkiye.., t.y). Görüntü, sıkıştırma sırasında en az yer saklayacak durumdadır. Sıkıştırma açıldığı zaman (decompression) veri, tekrar sıkıştırılmadan önceki şekline dönmektedir (Comel..., 2001).
Görüntü sıkıştırması, en az bitlerle en iyi kalitede görüntüyü sağlamak olarak
da tanımlanabilir.Buyüzdensayısalkorumayöntemlerinde kaliteyi mümkünol duğu kadaraz düşürerek bilgininsıkıştırılması amaçlanmaktadır. Sıkıştırma işle mi esnasmda hedeflenenözgün şekli kaybetmemek ve hatasız birşekilde görün
tüyü ' sıkıştırmaksa, kayıpsız sıkıştırma(lossless) metotları kullanılmaktadır. Bu durum saklama kapasitesinin ve dosya gönderim süresinin ve dosyaya erişimsü resinin uzunolmasmasebepolmaktadır.Minimum koşullarda bir sayısal koruma
ve birmiktar bilgiyi saklı tutup onun üzerinden, minimum saklama kapasitesi, dosya gönderim ve erişim süresi için ise kayıplı sıkıştırma (lossy) yöntemleri kul
lanılmaktadır (Witten, 1994: 9-20).
Sıkıştırılmış verinin açılması esnasmda, kayıpsızsıkıştırmayöntemleriyle sı kıştırılmış görüntü, sıkıştırılmadan önceki şekline döner. Kayıplı sıkıştırmada ise böyle birdurumsöz konusudeğildir. Görüntü, kayıplı sıkıştırma metotlarının uy gulanmasından sonra, açma sırasında kayba uğrar(Witten, 1994: 9-20).
Dosya Yapısı
Dosya yapısı (file format), dosyadaverilerin saklanma şeklini gösterir. Çeşitli dosya yapılan, çözünürlüğe, her pikseldekirenk sayısına, renk çeşitliliğine, kul lanılansıkıştırma yöntemine göre değişiklik göstermektedir.
Sayısal verinin ne şekilde kullanıcıya sunulacağıda, dosya yapısının ne ola
cağını etkilemektedir. Internet üzerinden birsunum, bitmap görüntü şekillerinin
kullanımınıda önemli birşekildeetkilemektedir.
Bilgi merkezlerindeki sayısallaştırma projelerinde,JPEG dosya yapısı,verile
rin kayıplı olarak depolanmasında en çok kullanılan dosya yapılarından biridir. JPEG dosya yapısmda kaydedilmiş bir görüntü, diğer dosya yapılarının aksine
dahaaz yer kaplamaktadır. Bu nedenle, ' JPEGdosya yapısı, görüntü kalitesinden ziyade nekadar görüntünün depolanabileceğinin önemli olduğu sayısallaştırma
projelerinde tercihedilmektedir.
Verinin sayısallaştırma işlemleri esnasında, eğer sıkıştırma yapılmayacaksa, TIFF dosya yapısıkullanılabilir. TIFFdosya yapısı, sayısal veri depolama için çok fazla alan gerektirdiği için ancak özel koleksiyonlariçin kullanılmaktadır.
TIFF dosya yapısınınkullanılması, koleksiyonun sunumaşamasında da bir çok
problem yaratabilir. TIFFdosya yapısıyla sayısallaştırılmış verilerin dosya bü yüklükleri çok fazlaolmakta ve İnternet üzerinden sunumları uzunzamangerek
tirmektedir. Kullanılan birdiğerdosya şekli de GIFF dir. GIFF dosya yapısıkul lanılmasıtavsiyeedilen birform değildir. Nadir eserler için kullanılması tavsiye
Metadata
Metadata (öteveri), veri nesneleri hakkındabilgiveren verilerden oluşur. Meta
databilgi kaynağının özelliklerine anlam, çevreve birorganizasyon verip, çeşit li özelliklerini tanımlar.
Metadata, bilgi profesyonellerinin yakından bildiği, basılı kaynakların kata- loglanması için kullanılankayıt bilgileriyle benzerliklergöstermektedir. Bir sayı
sal verinin metadatası, geleneksel kataloglama unsurlarının haricinde, gezinim
(navigation) ve dosya yönetimini destekleyiciek bilgileri de içerir (Cornell...,
2001).
Tarayıcılar ve Cinsleri
Tarama(scanning),birimgeyi belirli bir örüntüye göre(çoğunlukla satır satır) al
gılayarak kaydetmektir. Tarayıcı, birbilgi kanalınısırayla bir dizi çıkışkanalına
bağlayan düzenek, ışınlarlabiryüzeyitarayanaygıt olarak tanımlanabilir (Türki ye.., t.y).
Sayısallaştırma işlemleri esnasında,analog veriyi, sayısal veriye dönüştürmek
için çeşitli özellik ve boyutlardaki tarayıcılardan faydalanılır. Günlük işlerimiz
çerçevesinde en çok kullanılan tarayıcılar,çok yönlümasaüstü tarayıcılardır.Ya yıncılık sektöründekullanılan ve detaylı kaliteligörüntülerin sağlanmasında kul
lanılan tarayıcılar tambur (drum) tarayıcılardır. Elde taşınabilen, el tarayıcıları,
geniş masaüstütarayıcıları da, taramaamaçlı kullanılan donanımlardandır. Tara yıcıların haricinde sayışal kameralar (digital camera) da,görüntü almada kullanı
lan donanımlardan biridir. Sayısal korumaprojelerinde hangi tarayıcının kullanı lacağı, sayısallaştırılacak verinin fizikseldurumuna,boyutuna ve donanım için ne kadar para ayrılmış olduğuna göre çeşitlilik göstermektedir (American..., 2001).
OKT (Optik Karakter Tanıma)
OKT (OCR: Optical Character Recognition), optik algılayıcılarla elde edilmiş
grafikkarakterleri tanıma düzenidir.Metinde geçenyazıkarakterlerininbilgisa yar tarafındanve foto-elektrik transdüserlerdengelen girdilere dayanarak tanın
masıdır. OKT kullanımında bilinen birstrateji,ASCIIkarakter setinde olduğu gi bi, metnin içerdiği karakter kodlarınınbelirli standart alfabelerlegösterilmesidir (Witten, 1994: 15-18).
Günümüzde kullanılmayan birçok dil için olduğu gibi, Osmanlıca için de he
rak kaydetmektir. Resim formatında sayısallaştırılan Osmanlıca bir yazma için
böylelikle, OKT kullanımına gerekkalmayacaktır.
GelenekselBilgi Kaynaklarının ve Sayısal Bilgi Kaynaklarının
Karşılaştırılması
Geleneksel bilgi kaynakları, okurlar tarafından gözle görülebilirler. Hizmete
su-nulabilmeleriiçin herhangibir teknolojik desteğe ihtiyaçlan yoktur. Kataloglan-maları, sınıflanmaları vesaklanmalarıylailgilivarolan standartlar uzunyıllardan
berikullanılmaktadır. Nem, sıcaklık, ışık ve mikroorganizmalar gibi, nadireser
lerin hayat eğrilerinikısaltan tehlikelere karşı, alınması gereken önlemler belir lenmiştir (Baydar, 2001).
Elektronik ortama kaydedilmiş bilgi gözle görülemez. Yazılım ve donanım desteğiolmaksızın kaydedilmiş dokümanınokunabilmesi de olası değildir. Sayı
sal kayıtların kullanılabilmesi içinteknik desteğinberaberinde uzman insan gü
cü desteğide gereklidir(Stephens, 2000).
Sayısal bilgikaynakları, kolay hasar görebilen, kırılgan, hassas bir manyetik veya optik ortama kaydedilmiş olup sıcaktan, nemden,manyetik ortamlardan za
rar görebilirler. Böylesine hassas bilgi saklayıcı ortamlar, kullanılırkenveya bu
ortamlara yenibilgilerkaydedilirken de çeşitli hasarlar meydana gelebilir (Ton
la, 2000: 107-108).
Bilgisayardonanım veyazılımının hızlaeskimesi,sistemlerdeki ve paket ya zılım da artan değişim oranı sayısalbilginin hayateğrisi için büyük tehdit gibi görünmektedir. Teknolojinin eskimesi de sayısal bilgiyi kazanmaya vekorumaya çalışankütüphaneler, arşivler ve diğerbilgimerkezleri için kritik birsorun teşkil
etmektedir (Chen,2001 ; Hedstrom, 2001).
Sayısal koleksiyonların teknikyapılarının,hızladeğişen ve gelişen teknolojik dünyada devamlı olarak güncellenmeye ihtiyaçlan vardır. Bu durumönceden he
saplanması güç bir maliyet gideri ortaya çıkarmaktadır. On yıl öncesine kadar kullanılan 5 G lükdisketlerin şimdilerde 3 Ş lik şekli kullanılmaktadır. 5 G lük diskette saklanmış veriler eğer uygun sürücü bulunamazsa okunamamaktadır.
Donanım endüstrisindeki değişmelerle paralel paket yazılımdada çok hızlı bir
gelişimve değişim sözkonusudur. Birkaç yıl öncekullanılanbir yazılımı şimdi
lerdebulamamak ve kullanamamak da olasıdır. Bunakarşın, tasarlanan her yazı
lımda, üretici firma tarafından dikkatedilenbir nokta da yeni yazılım sürümünün
bir önceki sürümde oluşturulmuş bir dosyayı kullandırtabilme veya dosyanın hangi yazılımla yazıldığına dair bilgivermesidir.
Sayısalbilgikaynaklan kolaylıkla çoğaltılabilir, yayınlanabilir kullanıcılarta rafından erişilebilirler. Bu kaynakların kolaylıkla çoğaltılabilmeleri entelektüel mülkiyet haklarıyla ilgilibazı sorunları da beraberindegetirmektedir. Sayısal bil
gi kaynağının elektronik ortamdabulunmasından doğabilecekentellektüelmül
kiyet haklarının nasıl korunacağı konusu endişe yaratmaktadır (Tonta, 2000; 109).
Sayısalbilgi kaynağına erişim, zamandanvemekandanbağımsız olarak yapı labilir. Bu durumbilgimerkezleri için yeni kullanıcı profillerioluşturur (Chepe-siuk, 2001). Kıtalar ötesi yeni kullanıcılar, teknolojinin sağladığı erişimolanak larıyla kısa zamanda arzu edilen bilgi kaynağına ulaşabilirler.
Çeşitli organizasyonlar, eğitim kurumlan ve araştırmacılar sayısallaştırma
projeleri için çalışmaktadırlar. Buprojeler ulusalveyauluslararasıkurumlar tara fından desteklenmekte veya bireysel çabalarla yürütülmektedir. Teknoloji ve in
san ömrü için kısasayılmayacak yaklaşık 20 yıllık çalışmalara karşın, sayısalko
ruma işlemlerinin nasıl yapılacağı konusunda ortak görüşbirliğine
vanlamamış-tır (Stephens, 2000). Avrupa komisyonu tarafından desteklenen, birçok sayısal
kütüphaneprojesindede, standart farklılıktangörülmektedir(Raitt, 2000). Sayısallaştırılmış bir bilgi kaynağı, fizikselortamdaki varlığından farklıola
rak, 0 ve 1 lerle ifade edilir ve yalnızca CD-ROM, DVDve bunun gibi elektro
nikortamlarda yerteşkil eder. Kimi zaman binlercegörüntü,çözünürlüğüne,dos yayapısına veyarenkpaletinin genişliğine göretekbir CD-ROMveya DVD ye
kaydedilebilir. Böylece,kütüphanelerin müzminleşmiş yer problemi de, sayısal bilgi kaynaklarının kullanılmasıyla bir oranda hafifleyebilir.Yirmi ciltlikbir an
siklopedinin kapladığı fiziksel alan, bu danışma kaynağının CD-ROM olarak üretilenyenivarlığıyla kıyaslandığında, hem kullanıcı hemde kütüphane açısın dan faydaoluşturur(Gould ve Varlamoff, 2000).
Sayısallaştırma, beraberinde sunduğu, özellikle nadir eserlerinellenmelerin
den kaynaklanacak fiziksel hasarların engellenmesi gibi birçok faydaya karşın, kullanıcıların bir yazma kütüphanesinde olduğu gibi orijinal belgeyeulaşma ve
görmetalebini aslatatmin edemeyecektir (Gould veVarlamoff, 2000).
Bir SayısalKoruma Projesinin Planlanması
Sayısal bilgi kaynaklarının yönetimi, güçlübiraltyapı, teknolojik destek, plan
lama,güvenilir servisler, eğitimlive yetenekli personel gerektirmektedir. Kulla nıcıtarafındanhangi sayısal bilgi kaynağına daha çok talebin geleceği ya da eri şilen bilgi kaynağının nasıl kullanılacağı gibi özelliklerin de planlamaaşamasın dadüşünülmesi gerekmektedir.
Bir sayısal koruma projesinin alt yapısını oluşturabilecek önemli unsurlar
şöyle sıralanabilir:
vesorumluluklarınınbelirlenmesi,
• Sayısallaştırmayla ilgili standartların, kuralların ve prensiplerin belirlenip
kullanıma sunulması,
• Sayısal materyallerin satın alınmasında, işlenmesinde vesaklanmasında, ku rumsalpolitikaların belirlenmesi,
• Sayısalkoruma işlemlerisırasında oluşabilecek sorunların çözülmesinde yar dımcı olabilecek servislerin saptanıp, çeşitli çözüm yöntemlerinin geliştiril
mesidir.
Proje planlamasıaşamasında dikkat edilmesi gerekenbirdiğer konu, sayısal laştırılacak koleksiyonun kültüreldeğerinin ve araştırmacılar açısından öneminin gözönünde bulundurulmasıdır. Bu konu değerlendirildikten sonra, koleksiyonun
sayısallaştınlmasıylailgili sağlıklı kararlar verilebilir. Sayısallaştırılmasıhedef lenen koleksiyonun, saklama ortamındanekadaryer kaplayacağının (KB, MB, vs.) önceden hesaplanması da gerekmektedir (American..., 2001.
Sayısallaştırılacak bilgikaynağının, fiziki durumunun bir başka deyişle, yaşı nın, hasarlı olup olmadığının, projenin planlanma aşamasında, düşünülmesige rekmektedir. Tarihi belgelerin çoğu yetersiz korumadan ve yıllarınetkisindendo layı yıpranmış olabilirler. Bu yüzden, bir sayısalkoruma projesine başlamadan önce, bilgi kaynağınaprojebitiminde ne kadar zarar verileceğinin de hesaplan masıgereklidir. Eğer koleksiyonun fiziksel hasardan (nem,sıcaklık, ışık, mikro
organizmalar)kaynaklanan ciddi bir bakımaihtiyacı varsa, sayısallaştırma işlem lerikoleksiyonun gereksinimlerine cevap verecek şekilde klasik korumave sak lama işlemleriyleberaber yürütülmelidir (Chepesiuk, 2001).
Düşünülmesi gereken bir diğer noktada bilgikaynaklarınınsayısallaştırmaiş
lemlerinden önce mi, yoksa sonra mıkataloglanacağıdır. Sayısalverilerin kata loglaması aşamasında, uluslararası standartların kullanılması hem kullanıcıya
kolaylık sağlayacak hem deilerideoluşabilecekkurumlararasıbirişbirliğineola naksağlayacaktır(Erway, 1998;DeMonthfort...,2001).
Sayısal verilerin kataloglarının genel kataloglara dahil edilip edilmeyeceğide,
üzerinde hassasiyetle durulan bir diğersorundur. Bazısayısal koleksiyonların ka taloglan, genel koleksiyondan ayntutulmaktadır.Sayısalkoleksiyon katalogları nın kağıt ortamında veya elektronik ortamda mısaklandığı, İntemet’ten kullanı
ma sunulup sunulmadığı da projenin ana hatlarını belirleyen diğer etmenlerdir (International..., 2001).
SayısalKoleksiyonlarınKullanıcıyaSunumu: İnternet’ten Erişim ve
CD-ROM DVD Gibi Saklama Ortamlarıyla Dağıtım
dan veyaİnternet aracılığıyla web’ten erişim sağlayabilir. Sayısalbilgi kaynağı nın ne kadar süre, ne şekilde kullanılabileceği, kopyalanıp kopyalanamayacağı gibi unsurlarsayısal koleksiyonyöneticisi tarafından belirlenir.
Sayısal koleksiyonun sunuş aşamasında,hedef kullanıcınınerişim olanakları na uygun, kullanıcıtabanlı bir sunum yöntemiseçilmelidir. Sayısal koleksiyona
İnternetüzerindenerişim sağlanacaksa, kullanıcıların anaterminale erişim süre
leri, erişim hızları ve erişimhaklandetaylı olarakplanlanmalıdır Eğer sayısal ve riler CD-ROM’akaydedilmişise,kullanılacakdonanımınkapasitesi,bilgiyigös
terimhızı, ve diğerteknik ekipmanlar düşünülmelidir.Görüldüğü gibi, bilgi kay nağına erişim ve kullanım aşamalannda teknolojik desteğe devamlı gereksinim
duyulmaktadır.
İnternet üzerinden servis sağlanmasında, erişilebilirlik (availability/accessibi-lity), güvenilebilirlik (reliability),güvenlik (security) vefarklı kullanıcı gruplan- nın varlığıgözönünde bulundurulmalıdır. întemet’densağlanacakbilgi servisinin erişilebilirliğinden, 7gün 24 saat servisi, yani bilgi servisinin99.999% oranında varlığıanlaşılır. Bu hesapla, sistem veyabirimlerin arıza nedeniyle servisvere meyeceklerisüre (downtime),0.00365 gün yani,0.08766 saat olarakhesaplanır. Bu da servisin sağlanamayacağı sürenin, hemen hemen olmamasıdır(Using...,
1999).
İntemet’ten sunulanbilgi servisleriningüvenilirliği ve güvenliliğide, açıkİn ternet kullanıcılarına sağlanması gereken diğer önemli hususlardır. ■ İnternet ara
cılığıylasayısal koleksiyonların kullanımında, çeşitli dillere ve eğitim durumla
rına sahip olan farklı kullanıcı gruplarının varlığı düşünülerek gerekli düzenle
meler yapılmalıdır.
CD-ROM, DVDgibi bilgi taşıyıcılarından bilgi sunumunda ise, web’ten su
numun, sunucudanveya bilgi ağındankaynaklanabilecek dezavantajları ortadan kaldırılmış kullanıcının bilgisayarının yeterlilikleriylegösterim gerçekleşmekte
dir. CD-ROM’un veyadiğer bilgi taşıyıcılarının, bilgisayarda gösterimi için ge
reken minimumgereksinimleri kullanıcıterminalleriiçin sağlanması gerekmek
tedir. Örneğin, bazı CD-ROMlannkullanılabilmesi için tavsiye edilen minimum sistem gereksinimleri Pentium İşlemci tabanlı kişisel bir bilgisayarve Windows
NT 4.0, Windows 2000 gibi birişletim sistemi, bu işletim sistemi içinde24 MB
veya 32 MBRAM gibi olabilir.
Sayısallaştırılmış bilgi kaynağının hangi dosya yapısındakaydedildiği, nasıl
birsıkıştırmaişlemine tabi tutulduğu,İnternetsunucusunun mevcut bilgiyi sun masındaki kapasitesi, ağbağlantıları, ölçekleme yöntemi ve programlan, son kul
lanıcının bilgisayarınınsistem gereksinimleri, sayısallaştırılmış bilgi kaynağının
kullanıcıyanasıl sunulacağınıetkileyenbaşlıca etmenlerdir. Görüldüğü gibi, sa yısallaştırılmış bilgi kaynağının, istenilenverimde son kullanıcıyaulaşabilmesi için hem sunucunun, hemdekullanıcınınsistemgereksinimlerinin yeterli olma sıgerekmektedir.
Uluslararası SayısallaştırmaProjeleri
Gelişmiş ülkeler, kültürel mirasınönemlibirbölümünüoluşturanyazmaları ko
rumak, gelecek nesillere miras bırakabilmek ve daha geniş coğrafi bölgelerden erişimlerini' sağlamak için birçok sayısallaştırma projesi oluşturmuşlardır. Bu
kapsamdaAmerika’da olduğu gibi,Avrupa’da da çok sayıdakurum, bilgi mer kezlerine kültürel varlıkların korunması amaçlı finansal destekler vermekte, bu
konuda çalışanuzmanların eğitilmesiiçin“sayısallaştırma uzmanı eğitim”prog
ramlan hazırlanmaktadır. Birçok ülkede kütüphanecilik ve bilgi bilimi eğitimi veren bölümlerde “sayısal koruma” tekniklerini anlatan dersler anlatılmaktadır
(Digital..; Ticer).
UNESCO “Memoriesof The World” adlı bir projeyle, dünyadaki yokolmaya yüz tutmuş yazılı hâzinelerinsayısal ortama aktanlması için 1992yılında çalış
malar başlatmıştır.'Bu proje kapsamında birçok kurum sayısallaştırma projeleri
için UNESCO’dan destek görmüştür(Unesco..., 2001).
“Memories of The World” programı çerçevesinde,UNESCO’dandestek ala rak çalışmalanna başlayan Çek Milli Kütüphanesi de 1992’den bu yana, çok sa yıda nadir eseri sayısallaştırmış ve bu koleksiyonlar içeren CD-ROM 1ar üret
miştir (Knoll,2001).
Avrupa Birliğinin desteklediği projeler, Avrupa’dakiyazma eseruzmanlanna
ve bilgi profesyonellerine eğitim desteği vermektedir. Bubağlamda üniversiteler
çeşitli yaz okulları düzenlemekte, kısa eğitim programları organize etmekte ve
uluslararasıkonferanslarlabu konuda çalışan uzmanlanbir arayagetirmeye ça lışmaktadırlar (Bulgarian..., 1999).
Avrupa Birliğinin,kültürel mirasın korunması çerçevesinde desteklediği pro jelerdenbirisi de MASTER (Manuscript Accessthrough Standards forElectro
nic Records)projesidir. Bu projeninamacı,Avrupadakibütün yazmalan İnternet
aracılığıyla ulaşılabilen birveri tabanındatoplamaktır.MASTER projesini . tanıt
mak ve bu veri tabanınasahip oldukları yazmalann bibliyografik kayıtlanylaiş
tirak edebilecek kütüphaneleri belirlemek için Avrupanm birçokmerkezindetop
lantılar ve programlar düzenlenmiştir (DeMonthfort, 2001). Avrupa Birliği tara fından desteklenen; CANDLE (ControlledAccess to NetworkDigital Libraries in Europe), DECOMATA(Delivery of Copyright Materialsin Electronicform), DIEPER (Digitized European Periodicals) vedaha birçok projeyi de burada sa yabiliriz (Raitt,2000).
Atina Üniversitesi, Tarih veFelsefeBilimi Bölümü' tarafındangerçekleştirilen “Hellinomnimon”adlı proje ise, 1600-1820yıllan arasında yazılmış, felsefi ve
bilimsel Yunanca yazmalann sayısallaştınlarak İntemet’ten ■ erişimini amaçla maktadır. Proje iki safha olarak planlanmıştır. İlk safha, eylül 1995- eylül 1997
kısmını oluşturanbenzer birçalışmanın da 2002 yılında tamamlanması hedefle
mektedir. Hellinomnimon sayısal kütüphane projesi, sayısallaştırılmış Yunanca
nadireserleri, İnternet aracılığıyla tümİnternet kullanıcılarına sunmaktadır
(Di-aletis ve Gavroglu, 2001).
YazmalarınSayısallaştırmalarıyla İlgili ÜlkemizdekiDurum ve Öneriler
Türkiyedeki kütüphanelerde bulunan toplam yazma sayısının 600.000 civarında
olduğu bildirilmiştir (Küçük, 1995). Türkiyenin ve dünyanın en büyük yazma kü
tüphanelerinden biri olan Süleymaniye kütüphanesinde yaklaşık120.000 yazma olduğutahmin edilmektedir1.
Türk kütüphanelerindeki yazma eserler konusunda birçok yayın yapılmıştır. 1978’de KültürBakanlığıtarafından, Türkiye genelindebir yazmalar toplu kata logunuhazırlanması düşünülmüş ve TÜYATOK(Türkiye Yazmaları Toplu Kata logu) çalışmalarına başlanmıştır (Türkiye yazmaları^., 1987). Türkiye yazma
kütüphanelerinitanıtanvebu kütüphanelerdeki yazmaları ihtiva eden geniş kap samlı birrehber de 1995 yılında IRCICA (İslam Tarih, Sanat ve KültürAraştır
ma Merkezi) tarafından yayınlanmıştır (Türkiye yazma eser..., 1995). IRCICA
daha öncede bazıyazmaeserkütüphanelerinin kataloglarını hazırlamıştır.
Yapılan çalışmalara karşın, Türkiye’deki birçok yazmakütüphanesi yazmala
rı koruma ve kullanıma sunmada yetersiz kalmaktadır. Kimi zaman “hıfz-ı ku
tup”paradigmasıyla,yazmalar okuyuculara ulaşamamaktadır. Ellerinde yazma ların korunması,saklanması ve kullandırtılmasına ilişkin yeterli kaynakları olma yan yazma kütüphanelerinin mucizeler yaratması da beklenmemelidir. Bugüne değin gerçekleşmişbirçok çalışma bireysel girişimlerin ve özverinin sonucudur.
Türkiye’de yazma eser koleksiyonlarına sahip kütüphanelerin,ellerindeki im kanlarçerçevesinde bazı sayısallaştırma çalışmaları yaptıklarına dair duyumlar
alınmaktadır. Doç Dr. Sekine Karataş tarafındanhazırlananbirprojedede, A.Ü. Dil ve Tarih-CoğrafyaFakültesikütüphanesiyazmalarınınkataloglanması, hazır lanan kataloglar ile yazma orjinallerinin bilgisayarortamına aktarılması amaç lanmaktadır (Karakaş, 1999). Ülkemizdekiyazmaların ve yazma kütüphaneleri
nin sayıca çokluğu düşünüldüğündeise,ivediliklediğer yazmalar içinde sayısal laştırma projelerinin yapılması gerekmektedir.
Yazmaların sayısallaştırılması, disiplinlerarası bir çalışmayı öngörmektedir. Bunedenle sayısallaştırma çalışma gruplarında çalışacak uzmanlarınkütüphane
cilik, tarih, filoloji, bilgisayar mühendisliği vepazarlama gibi farklı branşlardan
gelmeleri uzmanlarca tavsiye edilmektedir. Sayısallaştırma projeleri ancak, di
siplinler arası birekip çalışmasıylabaşarılı sonuçlaraulaşalabilir. Ülkemizde
dilikleyapılması gereken, bukonuda çalışan veya çalışmakisteyen araştırmacı ların veuzmanların biraraya gelmeleri ve bir çalışma grubuoluşturmalarıdır.
Dünyadaki kültürel mirasınkorunması amacıylabazı kuruluşlar sayısallaştır
ma projelerini desteklemektedir. Ülkemizde de sevindirici bir gelişme, TÜBİ
TAK’ın kültürel yazılı varlıklarımızın korunmasıamacıylaprojelere, Yunanistan-
dan da birproje ortağı olduğu taktirde, destek vereceğini açıklamasıdır (TÜBİ
TAK, t.y.). Böylesine değerlikültürhâzinelerinin ancak sayısallaştırılarak ebedi
yete kadar saklanmaları olasıdır. Amaçlan, ' hedefleri ve gereksinimleri tam belir
lenmişbirsayısallaştırma projesiiçin maddidestek bulunmasımümkündür.
Türkiye’deki yazma eserlerin sayısallaştırma projeleri içinulusal standartla- nn belirlenmesi zorunludur. Bu standartlara bütün kurumlannuyması aynı za
mandabir işbirliğini de beraberindegetirecektir.
Türk kütüphanecileri olarak, İnternet aracılığıyla kullandığımızelektronikha berleşme listelerine biryenisi,sayısallaştırmatartışma listesi, eklenebilir. Bu sa
yedeulusalveya uluslararası platformlarda haberleşme ve bilgi paylaşımı da ko
laylaşacaktır.
Türk kütüphanelerindeki nadir eserler bütün insanlığın mirasıdır. Kültürel
dünya mirasımız olanTürkyazmaları, Türkiye’nin tarihe,nadir eserlereve bun larındiğer uluslarla paylaşımına dair çok önemli birkozdur.
Uzun solukluprojelerin hayata geçirilmesi için beraber çalışmave işbirliği çok önemlidir. Türk yazmalarının sayısallaşttnlmalan için mevcut sisteme getiri
len öneri uzman, para ve ufukgerektirenbir projedir ve birtek sahibiyoktur. Bu çerçevede kurumlar arası kopukluklardan uzak bir çalışmanıninşa edilmesi ve
kütüphaneciler olarakörgütlenilmesi zorunludur. Böyle bir proje, ancak işbirli-ğiyle başarıyaulaşabilir.
Sonuç
Bu çalışma, kütüphanelerinde yazmaeser bulunduran uzmanların, sayısallaştır makonusundaki birtakım sorularına cevap vermek, bazı temel bilgilerle onlara
yardımcıolmak amacıyla hazırlanmıştır. întemet’ten,daha detaylı bilgi için, sa- yısallaştırmayla ilgili çok sayıda dokümantasyona ve uluslararası sayısallaştırma
projelerininwebadreslerine ulaşılabilinir(OCLC...,2002 ;OCLC..., 1998).
Nadir eserlerin sayısallaştırılarak saklanması ve işlenmesi, bu eserlerin coğra
fî olarak dağılmış çok sayıda kullanıcı tarafından kolaycaerişilebilmesi açısın
dan önemlidir.VarolanTürk yazmaları halen çok sayıdakütüphane ve müzeye
dağılmış durumdadır. Kamu kuruluşlarında bulunan Türk yazmalarının çoğu ba
sılı ortamdakataloglanmış durumdadır, fakatbu yazmalar henüz sayısal ortama aktarılmamıştır. Bu yüzden, Türk yazmalarının farklı kullanıcılartarafından pay laşılabileceğisayısal ortama aktarılmaları çok önemlidir.
Sayısalkorumabirçokkurum için yeni bir konudur. Sayısal korumanın uygu lama aşamasındaki gereklikurallar, standartlar,teknolojik altyapı ve yeterli işgü cü konusundaincelemelerdevametmektedir. Sayısal korumanıntümadımlarının
gerçekleştirilmesiyle ilgili yöntemlerve prensipler henüzaçıkolarak belirlenme
diği için kurumlar bireyselolarakteknikler veyöntemler geliştirmeyeçalışmak tadırlar.Ancak bu durum harcanan bütün emeklerin zaman zaman boşa gitmesi
neve bilgi kaynaklarının dönüşü olmayacak şekilde zarar görmesineneden ola bilir. Hedeflenensonuçlara, ancak sayısalkorumanın metotlarının ve stratejileri nin açık olarak belirlendiği,her türlü teknolojik ve insani desteğin tasarlandığı
projelerde ulaşılabilinir.
Bilgi uzmanı olarak en önemli mesleki kaygılarımız bilgiyi korumak, sakla makve erişilebilirhale getirmektir. Elektronik ortamdakibilgiler, gerekli koşul
lar sağlandığısürecevarlıklarım sürdürecek ve bilginin paylaşımınıda mümkün
kılacaklardır. Kültürel mirasımızın önemlibirbölümünü oluşturan, Türk yazma
larının sayısallaştırılarak saklanması vekullanıma sunulması, geleceğe yapılmış çok değerli bir yatırımdır.
KAYNAKÇA
American Memory Home Page. (14 April 2000). “Building digital collections: Technical informa tion and background papers”, [Çevrimiçi] Elektronik adres: http://memory.loc.gov/am- mem/ftpfıles.html [13.12.2001]
Baydar, Nil. (2001). “Kütüphanelerdeki el yazmalarının pasif konservasyonu”, Türk Kütüphaneci liği 15 (4): 365-377.
Bulgarian Academy of Sciences Institute of Mathematics & Informatics. (1999). “Digital preserva tion of manuscripts and medieval manuscripts summer school”, [Çevrimiçi] Elektronik ad- res:http://banmatpc.math.bas.bg/~dpm/index.html[9.7.2001]
Chen, Su-Shing. (2001). “The Paradox of digital preservation”, Computer 34 (3):24-28.
Chepesiuk, Ron. (2001). “Digitizing rare materials: Special collections go global”, American Lib raries 32 (5):54-56.
Cornell University Library. (2001). “Digital imaging tutorial”, [Çevrimiçi] Elektronik adres: http://www.library.comell.edu/preservation/tutorial/ [ 19.12.2001]
De Monthfort University Centre for Technology and Arts. (25 May 2001). “MASTER project: Ma nuscript access through standards for electronic records”, [Çevrimiçi] Elektronik adres: http://www.cta.dmu.ac.uk/projects/master/ [23.05.2001]
Dialetis, D. and K. Gavroglu. (12 April 2001). “Digital library of Greek philosophical and scienti fic books (1600-1821) - Hellinomnimon”, [Çevrimiçi] Elektronik adres: http://satl.spa- ce.noa.gr/hellinomnimon/[27.12.2001]
Erway, Ricky. (1998). “Options for digitizing visual materials” Going digital: strategies for access, preservation and conservation of collections to a digital format içinde (123-132). Ed. Donald DeWitt. NewYork: Haworth Press.
Gould, Sara and Marie Therese Varlamoff. (2000). “The Preservation of digitized collections: Re cent progress and persistent challenges world-wide”, Reader in preservation and conservation IFLA 2000 içinde (1-12). Ed. Ralph W. Manning and Virginie Kremp. München: Saur. Hedstrom, Margaret. (2001). “Digital preservation: Matching problems, requirements and soluti
http://cecssrvl.cecs.misso-uri.edu/NSFWorkshop/hedpp.html [19.06.2001]
International Federation of Library a Association and Institutions. (8 July 1999). “Questionnaire on digitisation and preservation”,- [Çevrimiçi] Elektronik adres: http://www.ifla.org/ifla- qdp/eqdp.htm [31.12.2001]
Karakaş, Sekine. (1999). “A.Ü. Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Kütüphanesi Yazmalarını Katalog lama ve Bilgisayar Ortamına Aktarma Projesi yaşama geçiyor”, Türk Kütüphaneciliği 13(2): 149-150.
Knoll, Adolf. (30 June 2001). “Digital technology in service of access .to rare library materials”, [Çevrimiçi] Elektronik adres: http://www.nkp.cz/start/knihcin/digit/konference/cheongju/Ko- rea.doc [25.12.2001]
--- . (8 Ekim 2001). “Memoria mundi series bohemica: Programme of digital ac cess to rare documents”, [Çevrimiçi] Elektronik adres: http://digit.nkp.cz [12.01.2002] --- . (8 Ekim 2001). “Technical standards concerning digitization”, [Çevrimiçi]
Elektronik adres: http://digitnkp.cz/mw_frame.htm [12.01.2002]
Küçük, Mehmet E. and Richard J. Hartley “Towards a national cooperative cataloguing system for manuscripts in Turkey”, 61st IFLA General Conference - Conference Proceedings - August 20 25, 1995, [Çevrimiçi] Elektronik adres: http://www.ifla.org/IV/ifla61/61-kucm.htm [11.01.2002]
Neproponte, Nicholas. (1995). Dijital dünya. Çev.Zülfü Dicleli. İstanbul: Türk Henkel Dergisi Ya yımlan.
New York Public Library. (8 December 1999). “Planning digital projects for historical collections”, [Çevrimiçi] Elektronik adres: http://digital.nypl.org/brochure/planning.htm [19.06.2001]. OCLC. (2002). “Digital & preservation resources”, [Çevrimiçi] Elektronik adres:
http://www.oclc.org/digitalpreservation/ [ 11. <03.2002].
OCLC. (1998). “Preservation organizations and funding”, [Çevrimiçi] Elektronik adres: http://www.oclc.org/oclc/presres/funding.htm [11.03.2002].
Raitt, David. (2000). “Digital library initiatives across Europe”, Computers in Libraries.20(10):26- 34.
Schatz, Bruce and Hsinchun Chen. (1999). “Digital libraries: Technological advances and social impacts”, Computer 32 (2): 45-50.
Stephens, David O. (2000). “Digital preservation in the United Kingdom”. Prairie Village Infor mation Management Journal 34 (4): 68-71.
Tocci Ronald J. (1998). Digital systems: principles and ap^cations. 7^ ed. New Jersey: ftenti- ce-Hall.
Tonta, Yaşar. (2000). “Elektronik yayımcılıkta son gelişmeler”, Bilgi Dünyası 1(1): 89-132. TÜBİTAK, (t.y.). “TÜBİTAK ile Yunanistan Araştırma ve Teknoloji Genel Sekreterliği (GSRT)
arasındaki Bilimsel ve Teknolojik İşbirliği Protokolü”, [Çevrimiçi] Elektronik adres: http://www.tubitak.gov.tr/uidb/yunan.html [11.12.2001]
Türkiye Bilişim Demeği, (t.y.). “Bilişim terimleri sözlüğü”, [Çevrimiçi] Elektronik adres: http://www.tbd.org.tr/sozluk.html [13.11.2001]
Türkiye yazma eser kütüphaneleri ve bu kütüphanelerde bulunan yazmalarla ilgili yayınlar bibli yografyası. (1995). Ed. Ekmeleddin İhsanoğlu. İstanbul: IRCICA.
Türkiye yazmaları toplu katalogu. (1987). Ankara: Milli Kütüphane Basımevi.
UNESCO. (2001). “ Memory of the world programme: Preserving documentary heritage”, [Çevri miçi] Elektronik adres: http://www.unesco.org/webworld/mdm/index_2.html [11.12.2001] “Using distributed objects to build the Stanford digital library infobus”, (1999). Andreas Paepcke
(et.all) Computer (32) 2: 80-87.
Virginia University Library Special Collections Department. (22 February 1999).
“Producing digital images”, [Çevrimiçi] Elektronik adres: http://www.lib.virginia.edu/speccol/mel- lon/image.html [11.11.2001]
Witten, Ian H. (1994). Managing gigabytes: Compressing and indexing documents and images. New York: Van Nostrand Reinhold.
Teşekkür
Hacettepe Üniversitesi Öğretim Üyesi Sayın Doç.Dr. Yaşar Tonta’ya değerli yorumlan ve eleştiri leri için minnettanm.
