Geçmiş yüzyılı keşfetmek için:Rahmi M. Koç Müzesi

İ 9 0

^

L A

7 . 0 0 - z .

Bir sanayicinin kendi köklerini ara yışı... Rahm i Koç bu a ra y ış ta bulduğu d e ğ erle ri bir m ü zede

to p la y a ra k bir "to p lu m sal d e ğ e r" haline g e tirm iş . M üzeyi Genel M üdür Y ardım cısı M eh m et

Z e y tin o ğ lu '7 4 ile b irlik te gezd ik. Çok etk ile n d ik doğrusu... Ö ncelikle ço cuklara ve çocukça

m erakın ı y itirm e m iş tü m y e tiş k in le re m ü zeyi bir an önce g e zm elerin i ta v s iy e ed iyo ru z.

M E T İN G Ö K SEL

F O T O Ğ R A F L A R : Y E L D A B A LE R

Türkiye’de kentsoylu sınıfın tarihsizliği ve derinleşmiş bir geçmişe sahip olmadığı hep dile getirilen bir tespittir. Yirminci yüzyılın son çeyreğinde Türkiye’de gerçekleşen değişim, ser­ maye sahiplerinin kendilerini dünya ile karşılaştırmasını, yatı­ rımlarını dünya ölçeğine göre yönlendirmesini sağladı. Ülkenin önde gelen sanayicilerinin bir kısmı gerçek birer kentsoylu ol­ ma yolunda dönüşüm geçirdi. Bu dönüşüm bir kimlik oluşumu­ nu da beraberinde getirdi.

Koç ailesi Türkiye’nin en eski ve köklü sanayi-ticaret kuru­ luşuna sahip. Rahmi Koç’un bizzat kuruluşuna emek verdiği, kendi koleksiyonlarıyla başlattığı Rahmi Koç Sanayi Müzesi, as­ lında bir sanayicinin kendi köklerini arayışı. Dayandığı evrensel geçmişi arayan, yaptığı işi sorgulayan bir kişi ancak bu denli ay­ rıntılı ve meşakkatli bir işe soyunabilir. Sanayi Müzesi bize yir­ minci yüzyıl başından bu yana gerçekleşen teknolojik değişimi

gösterirken bir yandan da yirminci yüzyıl yaşamının haritasını çıkarıyor. Babamızın Mustang’ı, annemizin ilk çamaşır makine­ si, dedemizin sahip olduğu fotoğraf makinesi, babaannemizin misafir odasındaki büyük lambalı radyo ve daha eskileri ve da­ ha yenileri...

Geçmişte bugünü aramanın izleri müze için seçilen mekan­ da da kendini gösteriyor. 1861 yılında hizmete giren Hasköy Tershanesi ve III. Ahmet döneminde kurulan Lengerhane yani zincir, çıpa imalatı yapılan tesis, müzenin içinde bulunduğu ya­ pılar. Çağlar boyu ticaret yollarının düğümlendiği Haliç, İstan­ bul’a bir iç liman olarak hizmet vermiş ve Osmanlı İmparatorlu- ğu’nun büyük ticaret limanlarından biri olmuş. Fatih’ten itiba­ ren Kasımpaşa deresi ağzındaki alana tershane tesislerinin ku­ rulmasına başlanmış. İşte bu tesislerden biri olan Lengerhane asli işlevini tamamladıktan sonra 1951 yılına kadar Maliye Ba­ kanlığı, 1984 yılına kadar da Tekel-Cibali tütün fabrikasının is­ pirto deposu olarak kullanılmış. 1984’teki yangın sonrası kulla­ nılmaz hale gelen yapı Rahmi Koç Müzesi için satın alınarak

res-VT'İ

. V v , JFl

Rahm i Koç S anayi M üzesi, aslında bir sanayicinin

kendi köklerini arayışı. D ayandığı evren sel geçm işi

ara yan , y a p tığ ı işi sorgulayan bir kişi ancak bu denli

ay rın tılı ve m e şak katli bir işe soyunabilir.

G E N İ Ş

A Ç I

töre edilmiş ve 1994 yılında hizmete girmiş. Burası müzenin ilk binası olarak hizmete devam ediyor. Bu binanın hemen karşı­ sında yer alan Hasköy Tershanesi ise Şirket-i Hayriye'nin en kü­ çük tershanelerinden biriymiş. Bu mekanın restorasyonu ile Müze yeni ve geniş bir alan kazanmış.

Müzeyi ziyarete gittiğimizde bizi karşılayan ve müzeyi gez­ diren Genel Müdür Yardımcısı Mahmut Zeytinoğlu (7 4 İşlet­ me) Lengerhane’den sonra eklenen Hasköy Teshanesi ile olayın boyutunun değiştiğini ve büyüdüğünü belirtiyor. Daha önce Koç Topluluğu nda çalışan Zeytinoğlu, emekliliğin ardından Rahmi Koç Müzesi’ne gelişini, müzenin kuruluşundan bu yana olan ilgisine bağlıyor. Zeytinoğlu, amaçlarının yaklaşım ve et­ kinlikleri ile müzecilik anlayışına yeni bir boyut ve dinamizm getirmek olduğunu söylerken, yıllarını yöneticiliğe vermiş bir profesyonelden çok müzeyi sahiplenmiş bir tarih ve teknoloji meraklısı olduğunu görüyoruz karşımızda. “İstanbullulara

gündelik yaşam ın sıkıntılarından uzaklaşabilecekleri ve ay­ nı anda teknolojinin, sanayinin tarihini öğrenebilecekleri bir mekan sunuyoruz. Burası yaşayan ve canlı bir müze. Sü­

rekli yen i objelerin sergilenmesi ile aktif, yaşayan bir müze­ cilik anlayışı ile çalışıyoruz. Özellikle çocukların ve gençle­ rin günlük hayatım ızda ye r alan birçok aletin çalışma ilke­ lerini görebilecekleri bölüm üm üz çok ilgi çekiyor. ”

Sonra gezmeye başlıyoruz müzeyi. Önce ilk binada Lenger- hane’deyiz. Dar bir tünelden geçip giriş katına ulaşıyoruz. Bura­ da havacılık ve denizcilik bölümü, buhar makine ve modelleri ile gemi makineleri, madeni ve kağıt basım makineleri, ikinci katta bilimsel aletler ve iletişim aletleri sergilenmekte.

Birinci katın tam ortasına üç genleşmeli, hakiki boyutta bir buharlı gemi makinesi kurulmuş. Önünde durduğumuzda tüm haşmetiyle çalışmaya başlıyor. Burada yer alan özellikle eski ast­ roloji aletleri konusunda, Boğaziçi Üniversitesi Kandilli Rasatha­ nesi ve Deprem Araştırma Enstitüsü yardımcı olarak, müzenin oluşumuna öncülük yapmış.

Müzenin diğer binasını oluşturan Hasköy Tersanesi’ndeyiz. Tersane yerinde yerleşen Müze, burayı aslına sadık kalarak res­ tore etmiş. Burası büyük objelerin olduğu, özellikle öğrencilere gezerken hem eğitimi hem de eğlendirmeyi amaçlayan müze görünümünde, ama klasik müze anlayışının dışına taşmış, yaşa­ yan bir mekân. Ne nasıl çalışır bölümünde ziyaretçi, günlük ya­ şamımızda kullandığımız pekçok aletin işleyişini, sözgelimi bir radyatörün ısıyı nasıl ilettiğini, tekerleğin nasıl döndüğünü, ter­ mosifonun, televizyonun, çamaşır makinasının nasıl çalıştığını tek bir düğmeye basarak görebiliyor. Burada bir otomobilin ça­ lışma ilkelerini kitaplardaki bir çizimden daha ayrıntılı ve ger­ çek olarak öğrenmeniz mümkün.

Girişte açık havadaki sergi alanında ise F-104 S Starfighter savaş uçağı, biri çalışabilir durumda 3 dar hat lokomotifi, TCDD’den emekli 55022 numaralı lokomotif, çeşitli vagonlar, tünelin ilk vagonu ve DC-3 modeli uçak da bulunmakta.

Klasik otomobillerin olduğu bölümde sergilenen otomobil­ lerin tek özelliği tarihi olmaları değil. Denizde de gidebilen oto­ mobil, kurşun geçirmez zırhlı otomobil, Barış Manço’nun oto­ mobili, Rahmi Koç’un otomobilleri yanyana ziyaretçileri

bekli-İlk uçuşunu 1 9 4 6 'd a ya p an A e ro n c a 7 'd e n e s in le n ile re k ta s a rla n a n ve sınırlı sayıd a ü re tile n bu uçak, M ü ze y e T ü rk H av a K urum u ta ra fın d a n b a ğ ış la n m ış tır. B ir pilot olan M a h m u t Z e y tln o ğ lu , çok sevdiği bu uçakla ya k ın d a İs tan b u l s e m a la rın d a d olaşacağı g ü n leri b e kliy o r.

yor. Burada geçmişten günümüze pekçok model ve marka araç tıpkı ilk günlerindeymişçesine sergileniyor. 1911 model bir itfa­ iye aracının yanında 1898 model buharlı otomobil, onun yanın­ da 1908 model Ford T Wagon bizi geçmişe götürüyor.

İki tekerlekli araçlar bölümünde envai çeşit çocuk arabala­ rı, bisikletler, motosikletler yerleştirilmiş. Kağnı ile eski kovboy arabalarım birarada görmek mümkün.

Zeytinyağı İmalathanesi’nin şalterini kaldırdığınızda fabrika çalışmaya başlıyor, sanki az sonra işçiler çalışmaya başlayacak. Az ötede 1932’deki haliyle Erol Usta’nın Ayvansaray’daki Sandal Yapımevi var. Güzel Marmara şarabından ağlara herşey yerli ye­ rinde.

Tüm Avrupa’yı gezdiği saltanat vagonunun kapısını açtığı­ nızda Sultan Abdülaziz’i koltuğunda otururken buluyoruz. 1960’lann sonlarına kadar kullanılmaya devam etmiş Kadıköy- Moda hattının emektar 20. vagonunun “Boş yer yok, yolcu al­

maz” levhaları hâlâ üzerinde.

Bir marangozhane, eski bir oyuncakçı, ayakkabı tamirhane­ si, bitkilerin şifalı ilaçlara dönüştürüldüğü eczane, demirlerin kor ateşte dövüldüğü demirci, saat tamircisi dükkanları ve gemi levazımatının önünden geçen patika yol ise asırlık bardak, ça­ nak, masa ve sandalyelerin olduğu Barbarossa’ya, antik İngiliz Pub’ına götürüyor bizi.

Haliç kıyısında ise, 200 kişilik Halat Restaurant belki bu kı­ yılarda oturup keyif edilecek en güzel yerlerden biri.

Teknolojiyi sıcak bir ortamda sunan uzun müze gezimiz ta­ mamlanınca Mahmut Zeytinoğlu müzenin üzerimizde yarattığı etkiden emin, dönüp soruyor: "Şimdi nasıl hissediyorsunuz?” Çocuklara ve hiç büyümeyen çocuklara özellikle tavsiye olunur.

Müze Pazartesi hariç hergün saat 10:00-17:00 arası ziyarete açık.

-^3-H A D L E Y 'S -^3-H A R E M

S ta tik o lm ak y e rin e a ra ş tırm a c ılığ ı ve a k tif es e r a ra y ış ın d a b ir m ü z e c ilik a n ­ layışını te rc ih ed en R ahm i Koç M ü ze s i'n d e B -2 4 " H a d le y ’s H a re m " uçağı, ilginç h ik a y e s iy le z iy a re te açılm ış.

U çak 1941 yılın d a im al ed ilm iş. 1 A ğ u sto s 1 9 4 3 ta rih in d e P lo e s ti-R o m a n y a p e tro l te s is le rin e y a p ıla n b o m b a rd ım a n d a US A rm y F o rc e 9 8 t h B o m b e r G roup içinde g ö re v ya p an B -2 4 L ib e ra to r, A lb a y Jo h n R. K an e 'in öncülük e ttiğ i “ Flight O n e" içinde on kişilik m ü r e tte b a tı ile k a n a tta uçu yo rm u ş. R o m a n ya A s tro R o m a - no ra fin e ris in i h e d e fle y e n " H a d le y 's H a re m " burun kısm ından gire n b ir u ç aks a­ v a r m e rm is i ile ta h r ib a ta u ğ ra r. Bu es n ad a b o m b a rd ım a n c ı ölür, 2 n u m a ra lı m o ­ to r da d u ru r. B in g a zi'y e dönüş için yo lcu lu ğ a b a şla yan m ü r e tte b a t, kısa b ir sü re so nra bunu g e rç e k le ş tire m e y e c e k le rin i a n la y a ra k T ü rk iy e ü z e rin d e n K ıb rıs 'ta k i İn g iliz H av a Ü ss ü 'n e y ö n e lir. A nado lu ü z e rin d e 3 n u m aralı m o to r su sar, T o ro s la - rı aşınca 1 n u m a ra lı m o to ru n yağ basıncı h ızla d ü ş m ey e ba şla r. T ü rk iy e 'n in A k ­ d e n iz kıy ıla rın a in m e y e k a ra r v e rirle r. M a n a v g a t c iv a rla rın d a d e n iz ü z e rin d e iy i­ ce a lç a la ra k ku m sala y a k la ş ırk e n uçağın son kalan iki m o to ru da su sar. B ir k a n a ­ dının suya d e ğ m e s iy le uçak d e n ize ş id d e tle ç a rp a r ve b a ta r. P ilo t ve ya rd ım c ı pi­ lot u ç a k ta n ç ık a m a z . Sağ k a la n la r y ü z e re k k ıyıy a ç ıkar. U çağın e n k a z ı 1 9 7 2 y ılın ­ da a m a tö r dalgıç O ğuz A ltu n s e ç e n ta ra fın d a n b u lu nur. 1 9 9 5 yılın d a burun kısm ı ç ık a rılır ve re s to ra s y o n so nrası s e rg ile n m e y e başlan ır.

ON

Kişisel Arşivlerde İstanbul Belleği Taha Toros Arşivi