Farâbî’de Mantığın Gerekliliği Üzerine Bir Değerlendirme

14-17 Mayıs 2015, Kütahya

IV. Türkiye Lisansüstü Çalışmalar Kongresi

Bildiriler Kitabı - V

(Felsefe - Eğitim - İletişim)

İstanbul 2015

ilmi etüdler derneği

Destekleyenler

Kütahya Belediyesi Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı

* Arş. Gör. Iğdır Üniversitesi, Fen-Edebiyat Fakültesi, Felsefe Bölümü. İletişim: [email protected], Iğdır Üniversitesi, Suveren Kampüsü.

Giriş

Mantık kavramı, Yunanca; akıl, düşünme, yasa, düzen, ilke, hesap, oran, söz vb. anlamlara gelen ‘logos’ (Bolay, 2013, s. 272; Cevizci, 1999, s. 552) kavramının Arapça karşılığı olarak düşünülen ‘nutk’ kökünden mimli mastar olarak türetilmiştir. Mantık, hem etimolojik köke-nine uygun olarak düzgün ve tutarlı düşünme diyebileceğimiz bir düşünme tarzının hem de bu düşünme tarzını konu edinen felsefî disiplinin adı olmuştur. (Emiroğlu, 2005, s.11-12; Özlem, 2007, s.27). Birinci anlamıyla, yani tutarlı düşünme anlamıyla mantığın insanlık ka-dar eski bir olgu olduğunu çünkü insan olmanın böyle bir kabiliyetin varlığını gerektirdiğini söyleyebiliriz.

Aristoteles’e göre mantık bir bilim değil; fakat her bilimsel etkinlik için vazgeçilmez bir araçtır. Bu nedenledir ki eski zamanlardan bu yana Aristoteles’in mantık üzerine olan çalış-malarının hepsine Organon adı verilmiştir (Öktem, 2011,s. 49). İlk kez düşüncenin biçimini

Farâbî’de Mantığın Gerekliliği Üzerine

Bir Değerlendirme

Mirpenç Akşit*

Öz: Kuşkusuz her kişinin, bir işi yapmaya yönelirken gerçekleştirmeyi umduğu bir amacı söz konusudur. Bu du-rumu apaçık bir ilke olarak benimsemiş olan Farâbî’ye göre, kişiyi felsefe yapmaya yönlendiren en temel amaç şüphesiz mutluluktur. Mutluluğun bilinçli bilgi ve davranışlarla kazanılacağını söyleyerek mutluluğu, felsefe ve mantık arasında içsel ve zorunlu bir bağlantı üzerine temellendirmektedir. Farâbî’ye göre inanç ve düşüncelerinde zan ile yetinmek istemeyen kimseler için mantık zorunludur. Mantık, nefsin düşünen kısmını geliştirir; onu öğre-tim ve öğrenime, faydalı tutumlara sevk eder. Gerçek olan bilgi ile gerçek olmayan bilgiyi ayırt eder. Mantık aklı düzeltmeye ve yanlış yapılması mümkün olan bütün makul şeylerde, insanı doğru ve gerçek olana yöneltmeye yarayan ve insanı makullerde yanlıştan ve hatadan koruyan kurallara yer verir. Mantık; doğru sonuçlar elde et-mek, hatadan sakınmak, yanlış olmayan geçerli çıkarım yapmak için zihni eğitir. Mantık, tartışmaya kılavuzluk etmek ve onu yönetmekle kalmaz, ayrıca keşfe teşvik etmek için çıkarım kurallarını da biçimlendirir. Ayrıca, man-tık evrensel aklın ve dilin ve biçimidir.

keşfeden bu itibarla mantığı kuran, bilime ölçüyü getiren ve bir bakıma bilmenin ölçmek olduğunu gösteren Aristoteles, yalnızca mantığı kurmakla kalmamış; yönteminin uygula-masını bizzat doğa, ahlâk, siyaset ve müzik alanında yaptığı çalışmalarından dolayı kendisi-ne ilk muallim unvanı verilmiştir.

Müstakil bir disiplin olarak sistemleştirmesini Aristoteles’e borçlu olan mantık, kimi zaman felsefeye girişi sağlayan bir araç olan (alet), kimi zaman ise kendine has terminolojisi ve problemleri olan bir ilim dalı olarak teorik düşünceyle ilgilenenlerin her zaman müracaat ettiği bir alan olmuştur. Mantığın, doğru düşünmeyi sağlama ve yanlışa düşmekten koruma vaadi miladî 8. yüzyılın ortalarından itibaren tercümeler yoluyla İslâm dünyasına aktarılan Antik ve Helenistik dönem felsefe mirasının, ilk dönemden itibaren önemli bir ayağını oluş-turmuştur. Formel özeliği mantığın, İslâm düşüncesinin ilerleyen dönemlerinde felsefeden bağımsız olarak değerlendirilmesine sebebiyet vermiş ve onu ilimler de dâhil olmak üzere teorik özelliği haiz bütün disiplinlerin vazgeçilmez bir mukaddimesi haline dönüştürmüş-tür (Çapak, 2013, s. 541).

İslâm düşüncesinde mantığa hüviyet kazandıran ve mantık terimlerini Grekçenin anlam dünyasından alarak Arapçanın düşünce kalıplarına dökmüş olan ilk filozof Farâbî’dir. Farâbî; sahip olduğu keskin zekâsı, sistematik ve buluşçu yeteneği, mükemmel lisan bilgisiyle ge-nelde İslâm tarihinde her şeyi yerli yerine koymaya gelen kişi görünümündedir. Bu noktada o, Muallim-i Evvel lakabına layık bulunan Aristoteles’e benzemektedir. Sanki Aristoteles’in Grek dünyasında yaptığı şeyi Farâbî, İslâm dünyasında gerçekleştirmiştir. Dolayısıyla ken-disine Muallim-i Evvel’den sonra gelen anlamında Muallim-i Sani denilmiştir. Farâbî, henüz Arapça’ya yeni aktarılmış olan Aristoteles mantığını öncelikle tercüme ilim yaftasından kur-tararak onun kavramlarını Arapça terimlerle telif eden, bu ilmin gerektirdiği düşünce yapı-sının temel unsurlarının İslâm düşüncesi içerisine yerleştirilmesini sağlayan, bunu yaparken de söz konusu düşüncenin entelektüel formunu oluşturan dil ile adım adım hesaplaşan bir mantıkçı konumundadır. O, ne kendinden önceki mantıkçılar gibi sadece bir mütercimdir ne de kendinden sonrakiler gibi mantığın teknik ayrıntıları ile uğraşan mantıkçı konumun-dadır. Aksine o, hem tercümeler yoluyla aktarılan klasik mantığın anlaşılmasını sağlayan şerh ve haşiyeci dilci hem de bu ilmin öngördüğü düşünce formunu Arapçanın oluşturdu-ğu düşünce yapısına yerleştiren ve bu bağlamda yeni bir kavram çerçevesi oluşturan filozof durumundadır (Bingöl, 2012, s. 8-11).

Aristoteles mantığından oldukça farklı bir şekilde mantığın hem anlamları hem de kültürle-re gökültürle-re değişen lafızları araştırdığını ileri sükültürle-ren Farâbî, mantığın evkültürle-rensel bir anlam yapısı ve rotasyona sahip olmamasından kaynaklanan evrensel geçerliliği sorununu ilk kez ele alarak mantığa yeni bir kavramsal çerçeve vermiştir (Türker, 2007, s. 143).

Cabirî’ye göre Farâbî, sadece Aristoteles mantığını çok iyi kavradığı, onun ağırlık merkezi-ni tespit ettiği ve bir bütünlük kazandırdığı için değil aynı zamanda döneminde yaşanan

düşünsel kaosa Aristoteles mantığıyla bir son vermeye çalıştığı için de bu lakabı hak et-mektedir. Farâbî, işte bu noktadan hareketle mantığın sosyal fonksiyonunu yani toplumda-ki düşünsel alışveriş sahasındatoplumda-ki görevini açıklamaya özen göstermiştir. Farâbî, eserlerinin çok klasik ve meşhur olması, ilk defa sistemli bir mantık külliyatı oluşturması yani mantığın bütün konularıyla ilgili çalışmalar ortaya koymasından dolayı İslâm düşüncesinin sistematik ilk filozofu olarak da kabul edilmiştir (Çapak, 2004, s. 38). Farâbî mantığının, sağlam ve ori-jinal olduğunu ve bir bütün olarak derin bir bilginin varlığına işaret ettiğini ilgili uzmanlar ittifakla dile getirmektedirler. Rescher’e göre:

“Farâbî, İslâm dünyasının yetiştirdiği en orijinal mantıkçıdır” (Leaman, 2000, s. 40-41).

Farâbî’yi mantığa yönlendiren sebeplerden biri; felsefenin bütün alanlarına doğru olanı yanlış olandan ayırmamızı sağlayacak olan epistemolojik sistemin “mantık bilimi “yani bur-han sanatının o işlevi görmesidir.

Mantığın Genel İşlevi

Farabi, İhsau’l- Ulûm’da ilimleri beş temel başlık altında incelemektedir. Bunlar sırasıyla“dil ilmi”, “mantık ilmi”, “matematik ilimleri”, “tabiat ve ilahiyat ilmi (metafizik)” ve “siyaset, fıkıh ve kelam ilmi”dir (Farâbi, 2014, s. 47). Mantık, doğru bilmeyi öğrettiği ve bir bilme bilimi olduğu için tüm bilimlerden önce gelmektedir. Ve zorunlu bir bilimdir. Mantık, bilimin bir parçası değil, özerk bir bilim ve bilimlere bir giriştir. Mantık; bilme ile ilgili üç temel faaliyet olan öğrenme, öğretme ve araştırma yapmak için gerekli görülen bir ilim dilidir. Bu yüzden mantığa, bazen öğrenme ve öğretme ile olan ilgisinden dolayı “et-ta”lim” adı verilir (Duru-soy, 2011, s. 41). Mantık biliminin amacı, kutsal kitapların açıklanıp yorumlaması değildir. Farâbî’nin dediği gibi sözün ya da varlığa ait ifadelerin yerinde kullanılması sanatı, yanlışa düşmekten insanı kurtaran ve doğru yola ileten bir sanattır. Mantık ilmi Farâbî’nin felsefî görüşünde temel sabiteleri ifade etmektir.

Mantık doğru düşünme kanunudur. Mantığın kural ve yasaları; bilimsel veya felsefî bazı konular üzerinde düşünmek veya çıkarımda bulunmak istediğimiz zaman, yanlış sonuçla-ra kapılmamak için değerlendirmemizde dikkate aldığımız bir ölçüm aletidir (Mutahhari, 2003, s. 221). Mantık, kendisinden faydalanan bir bilim insanı için inşaat ustasının bir binayı inşa etmekte kullandığı metre veya şakül gibidir.

Mantık kelimesi Farâbî’ye göre “nutk” kelimesinden türemiştir. Nutk ise üç anlamda kullanıl-mıştır. Birincisi, sesle dışlanan sözdür. İnsanın ruhunda olan şeyi dil, bu sözlerle ifade eder. İkincisi, ruhta bulunan sözdür. Bu da kelimelerin kendilerine işaret ettiği akılsaldır. Üçün-cüsü de insanın yaratılıştan itibaren sahip olduğu ruh kuvvetidir. Bu ruh kuvveti diğer can-lılarda olmayıp sadece insana has olan bir ayırt etme (temyiz) yetisidir. İnsanın akılsalları, ilimleri, sanatları elde etmesi bu yeti sayesinde olmaktadır. Bu yeti ile insan eşyanın

haki-katini idrak ettiği gibi fiillerin güzel ile çirkin olanını da birbirinden ayırt eder. Bu kuvvetin, makulleri doğru olarak idrak eden kısmı düşünce kuvvetidir. Düşünce kuvvetinin meydana gelmesi, yani doğrunun doğru, yanlışın kesin olarak yanlış görülmesi, doğru ile yanlışın ka-rıştırılmaması ve buna inanma konusunu sağlayan sanat mantık sanatıdır. Farâbî’ye göre dil bilgisi sanatının dilin yanındaki yeri ne ise mantık sanatının da akıl yanındaki yeri odur. Nasıl ki dil bilgisi onu, dilleri için şart koşan bir alamette dili düzenlerse mantık ilmi de aklı, hataya düşmenin mümkün olduğu herhangi bir konuda ancak doğruyu düşünecek surette düzen-ler. Nasıl ki dil bilgisi dilin ölçüsü ise bunun gibi mantık ilmi de makullerde hataya düşmenin mümkün olduğu herhangi bir aklın ölçüsüdür (A. Yıldız, 2002, s. 42-43).

Bu sanat, kendisine uyulduğu takdirde zihni ıslah edebilecek ve insanı, hakikate giden doğ-ru yola yöneltip, hataya düşme tehlikesinden kurtaracak genel kaideleri gösterir (Taylan, 1991, s.174-175). İnsan bir şey hakkında bir inanca sahip olur ve onun doğru olup olmadığı konusunda içine bir şüphe düşünce, o konu hakkın da kesinliğe ulaşıncaya kadar inceleme imkânı verir (Farâbî, 2005, s.54). Bir görüşü çelişkiye düşmeden ifade etmeyi sağlar; bilinen-lerden hareketle yeni bilgiler kazandırır (De Boer, 2001, s. 78-79).

Farabi’ye göre mantık inanç ve düşüncelerinde zan ile yetinmek istemeyen kimseler için zorunlu, düşüncelerinde zanla yetinmeyi ve öyle kalmayı tercih eden kimseler için ise zo-runlu değildir (Türker, 2007,s.10). Farâbî mantığı, felsefenin bölümlerin de kullanıldığın ilim ve ameli bütün sanatlarına ait olan şeylerin bilgisi gibi kesin bir bilgi sağlar. Bilinmesi iste-nen herhangi bir şey hakkında, mantık olmadan doğrunun belirlenmesi mümkün değildir (Farâbî, 1990b, s. 23). Farâbî’ye göre mantık; kavram, tanım, önermeler, çıkarımlar ve kıyas olmak üzere beş ana konuya ayrılmaktadır (Çapak, 2013, s. 546). Mantık; nefsin düşünen kısmını geliştirir, onu öğrenimlere ve öğretimlere faydalı tutumlara ve kesinliğe doğru yö-neltir; faydalı olandan ve doğru yoldan saptıran şeyleri ayırt ettirir (Farâbî, 2004, s. 102-103). Mantık, aklı düzeltmeye ve yanlış yapılması mümkün olan bütün makul şeylerde insanı doğru ve gerçek olana yöneltmeye yarayan ve insanı makullerde yanlıştan ve hatadan ko-ruyan kurallara yer verir. Ayrıca mantık, yanlış yapan bir kimsenin makullerde yanlış yapıp yapmadığından emin olmak için bazı ilkeler üzerinde durur. Farâbî’ye göre mantık kuralla-rına uyulmadığı zaman kıyas ve akıl yürütmelerde yanlış bir takım sunuşlara varılabilir. Bu gibi durumlarda zorunlu olarak mantık kurallarına ihtiyaç duyulur. Mantık bilmeyen biri, muğalata yapan kişi fikirlerini dayandırdığı delillerin doğruluğunu bilemez (Çapak, 2006, s. 170). Mantık, özü itibariyle bir bilgi değil ama bir bilme kuramıdır. O bilgi nedir değil ama bilme nedir sorusunu çözmeye çalışır.

Mantık bilimi, bilimsel yöntemle kendisine başlanacak ilk bilim olunca bu bilimde (mantık) kendisinden yola çıkarak başlayacağımız ilk bilgilerin hiç kimsenin bilmemezlik edemeye-ceği ilk ilgiler olması gerekir. Hiç kimsenin bilmemezlik edemeyeedemeye-ceği bu bilgilerin tümü, insanın ilk varoluşundan beri zihninde onun bir doğasıymış gibi meydana gelmiştir. Ne var

ki onları gösteren sözcükleri işitip onların, zihninde meydana geldiğinin bilincine varana kadar çoğu zaman insan bu bilgilerin kendi zihninde meydana geldiğinin bilincinde (şuu-runda) dahi olmaz (Durusoy, 2011, s. 171).

Mantık, doğru tanım ve kıyası yanlış tanım ve kıyastan, kesinlik ifade eden bilgileri kesin olmayanından ayıran dolayısıyla doğru muhakeme ve doğru düşünmeyi öğreten bir ilimdir. Bu nedenle mantık diğer bütün ilimlerin ölçüsü konumundadır. Ayrıca “şiire göre vezin,

ira-ba göre nahiv ne ise aklî delillere göre mantık da odur. Zira tıpkı şiirin ölçüsüz olanı,

ölçülüsün-den ancak aruz ve kafiye, i’rabın doğru olanı hatalı olanından ancak nahiv ile ayrıldığı gibi, akıl yürütmelerin doğru olanı yanlış olanından ancak mantığın koyduğu ölçüler ile ayrılır. Farâbî’ye göre de mantık nahiv gibidir. Zira mantığın akıl ile makule nisbeti, nahvin (dilbil-gisinin konusu cümle olan kısmı) dil ile kelimelere nisbetine benzer (Marulcu, 2011, s. 84). Mantık sanatı, felsefenin yöntemi bakımından yegâne dayanağıdır (Adıgüzel, 2005, s. 123). İnsana güzel bir ahlâk ve meleke kazandıracak, ona yaptığı davranışların bilincinde olması-nı, neyi neden yaptığını anlamasıolması-nı, iyi bir ayırt edebilme melekesini sağlayacak, bunların-da ötesinde onu mutluluk yoluna yöneltecek, mutluluğa ulaştıracak şey bilgidir. Mutluluğa ulaşmayı isteyen bir kişinin de bu şeyleri bilmesi için öncelikli olarak mantık sanatını bilmesi gereklidir.

Mantık ve Mutluluk İlişkisi

Kuşkusuz her kişinin, bir işi yapmaya yönelirken gerçekleştirmeyi umduğu bir amacı söz konusudur. Bu durumu apaçık bir ilke olarak benimsemiş olan Farâbî’ye göre, kişiyi felsefe yapmaya yönlendiren en temel amaç mutluluktur.

Farâbî’ye göre “mutluluk biçimde iyiliktir (hayr).” Yine kendisi için istenen hiçbir zaman baş-ka şeyin elde edilmesi için istenmeyen iyiliktir. Bu açıdan mutluluk her insanın özlem (aşk) duyabileceği bir amaçtır. Aynı zamanda insan ruhunun varlığında maddeye muhtaç ol-mayacak biçimde varlıkta bir tür yetkinliğe dönüşmesidir (Farâbî, 1990b, s. 60). Buna göre mutluluk, tamamen insanın yetkinliğini sağlayan aklî bir etkinliktir. Başka bir deyişle mut-luluk, insan aklının sağlayabileceği en son yetkinliğe uzanabilme çabasıdır. İnsan, bu dere-ceye bütün erdemleri uygulamak suretiyle ulaşır. İnsanı mutluluğa götüren eylemler gelişi güzel eylemler değil; nazarî aklın yönetiminde şekillenen seçmeye dayalı, amaçlı ve ilkeli eylemlerdir (Özgen, 1996, s. 59). Farâbî, mutluluk hakkında istenilenin ötesinde farklı açık-lamalarda getirmiştir. Mutluluk ve mantık bağlamında Farâbî mutluluğu istenilen, beğeni-len, övübeğeni-len, kişinin bilgi ve eylemiyle kazanılmasına yönelik bilinçli bir bilgi süreci dikkate almaktadır. Mutluluğun bilinçli bilgi ve davranışlarla kazanılacağını söyleyerek buradan mutluluk, felsefe ve mantık arasında içsel ve zorunlu bir bağlantı kurmaya çalışmaktadır.

Farâbî’ye göre felsefe, ancak iyi ayırt etme ile meydana geldiğinde ve iyi ayırt etmeye de ancak bilinmesi istenilen her şeyde doğru olanı kavrayacak zihin gücüyle ulaşıldığında doğ-ruyu kavrama gücünü bunların hepsinden önce kazanmış olmamız gerekir. İşte Farabi’ye göre bize bu gücü kazandıran mantıktır. Bu durumda mutluluğa ulaşabilmek için mantık sanatından yardım alma diğer sanatlardan önce gelir. Hatta diyebiliriz ki mantık sanatının elde edilmesi mutluluğa yönelmenin ilk aşamasıdır. Farâbî’ye göre:

“insanın, insan olmasını sağlayan şey akıl olduğu için, insana özgü olan iyi şey, insanın aklı olduğuna ve ona bu sanat (mantık) iyi şeyler kazandırdığına göre o halde bu sanat insana en çok özgü olan iyi şeyi sağlar” (Özcan, 2014, s. 75).

Biz mutluluğa ancak iyi şeylere sahip olduğumuza ve iyi şeylere felsefe aracılığıyla ulaştı-ğımıza göre, demek ki o halde felsefe zorunlu olarak kendisiyle mutluluğa ulaşılan şeydir. Yalnızca felsefe iyi bir hayatı garanti edebilir.En yüksek mutluluk sadece doğru bir tarzda felsefe yapan insani varlıklar tarafından elde edilebilir (Farâbî, 2013, s.188). Farâbî’de, man-tık, insanı insan yapan aklın iyiliğidir. Bu durumda mantığın kazandırdığı iyilik insan aklı olunca bu bilim insana, kendisine özgü özelliklerin en güzel ve en değerlisini kazandırmış olur (Farâbî, 2005, s. 227-228). Farâbî’ye göre, yapıp-etmelerimiz bilgiye dayalı olarak ortaya çıkarlar. Ona göre, mutluluğa nasıl ulaşılacağı, mutluluk yoluna nasıl girileceği, hangi aşa-mada neye yönelmemiz gerektiği, hangi aşamanın ilk aşama olduğu gibi bütün sorunlar, ancak bilgi ile çözülebilecek sorunlardır (Özgen, 1996, s. 50). Nitekim ilk aşama mantık sa-natının elde edilmesi ile aşılabilir.

“Mutluluğa ancak iyi şeyler bizim için bir meleke olduğu ulaşırsak ve iyi şeyler de an-cak bizim için gerçek bilim ile (felsefe sanatı ile)bir meleke olarak meydana gelirse o zaman zorunlu olarak felsefenin mutluluğa ulaştırması gerekir. Felsefe ise, ancak doğru algılamak (cevdetü’t-temyiz) ile meydana gelir” (Durusoy, 2011, s. 41).

İnsan için ilk tümellerin meydana gelmesi onun ilk yetkinleşmesidir. Söz konusu bu tümel-ler insana ancak, onları son yetkinleşmesi için kullanıp varlığını dönüştürmesi için verilmiş-tir. İnsanın son yetkinleşmesi onun mutlu olmasıdır (Durusoy, 2011, s. 47).

Farâbî’nin düşünce sisteminde mantık, salt teorik düzeyde bir akıl yürütme aracı olarak görül-mez. Buna ek olarak mantık, insanın yetkinleşmesi ve hem bireysel hem de toplumsal açıdan mutluluğa ulaşması konusunda pratik hayata etki eden güçlü bir metafizik temel sunar ki, bu durum Farâbî’den sonra da İslâm düşüncesinde etkisini sürdürür (M. Yıldız, 2012, s. 111).

Mantığın Dili

Farâbî, dil ile mantık arasındaki yakın ilişkiye değinmekle birlikte, dil bilgisinin hatasız ko-nuşmanın, mantığın ise doğru düşünmenin kurallarını verdiğini belirmektedir. Dil bir dış konuşma ise mantık da bir iç konuşmadır. Başka bir ifadeyle dilin lafızla olan ilişkisi ne ise mantığın kavramlarla olan ilişkisi de o olur. Ancak nahiv bir milletin diliyle ilgili kuralları

içerirken mantık bütün insanlığın düşüncesine ait kanunları ifade etmektedir (Çapak, 2013, s.546). Mantık ilmi, zihin haricindeki şeylere dayanan manalara delalet eden lafızları inceler. Nahiv ilmi ise, manaların başka bir şeye dayanıp dayanmadığına bakmaksızın ruhta mevcut olan manalara delalet eden lafızları inceler. Hatta onun tek maksadı dilin doğru kullanılması için sözün kurallı bir şekilde ifade edilmesini sağlamaktır. Mantık ilminin gayesi bu değildir. Onun gayesi ancak her şeyde doğru olanın söylenmesi için “nefs-i nâtıka”nın bütün eylem (fiil) ve etkilenme (infial) hallerini düzenlemektir. Nahiv ilmi her dilde farklılık arz eder.Her toplumun dilinin kendi fertlerinde uyandırdığı duygu ve anlam dünyasının birbirinden farklı olduğunu pratik yaşamımızda sürekli müşahede etmekteyiz.

Mantık ilmi ise her zaman ve her dilde aynıdır. Yukarıda da belirttiğimiz gibi bilinmeyen şeylerin bilgisini doğru olarak elde edebilmemiz için bu ilme ihtiyaç duymaktayız. Bu bilin-meyen şeyler kıyas yoluyla anlaşılır (Çaldak, 2001, s. 419). Farâbî mantığın Yunan dilinin ve düşünce yapısına özgü olduğu görüşünün reddederek mantığın dili evrensel bir dil olduğu görüşünü savunmaktadır.

Mantık ilminin düşünme ve akıl yürütmeye olan nispetini, dilbilgisi ilminin lisan ile kelime-lere; aruz ilminin şiir vezinlerine nispetine benzetir. Yukarıda da belirttiğimiz gibi, Farâbî’ye göre mantık adının kendisinden türediği nutuk kelimesinin insanın makulleri kavradığı güce delalet ettiği gibi, insan zihnindeki kavramlara, yani iç konuşmaya ve zihinde buluna-nın dil ile söylenmesine, yani dış konuşmaya da delalet etmektedir. Bunun içindir ki, man-tıkta iç konuşmanın (düşünmenin) kurallarından bahsedildiği gibi dış konuşma hakkında bütün diller için ortak olan kurallardan da bahsedilir. Toplumdan topluma farklılık arz eden tek tek diller için ayrı ayrı kurallardan söz etmek ise dilbilimin (nahiv) işidir. Mantığa gelince o, daha çok dili, anlama delaleti açısından inceler. Bütün dillerde kullanılan ortak kanun-ları verdiği için de mantık bilimi hiçbir dile ve millete ait olmayan, insanoğlunun ortak bir bilim dalıdır (Bingöl, 2012, s. 10-11). Bütün insanların farklı bir dili kullansalar bile dünyayı kavramayı belirleyen aynı anlam kategorilerini içeren bir zihinsel yapıya sahip olduğuna inanan Farâbî‘nin bu tavrı, modern felsefede Noam Chomsky tarafından gündeme getirilen

“evrensel dilbilim ”düşüncesinde görülebilmektedir. Nitekim mantığın biçimsel ve evrensel

kurallarının doğal dillerin kurallarından daha üstün olduğuna inanan filozof, bunların dü-şüncenin alanında var olan mantıksal yapılarla uyumlu olması gerektiğini belirtmiştir. Filozofumuz, dilbilimcilerin halkın kullandığı lafızları incelediğini belirtirken mantıkçıların ve felsefecilerin kullandığı dili üst dil olarak nitelemiştir (Farâbî, 1958, s. 195). Farâbî bir toplumda mantığın dilinin oluşumunu; harflerin, lafızların ve dilin ortaya çıkışından sonra anlatır. Teorik ve pratik bilimlerde özel anlamları olan kavram ve deyimler, topumun ihtiya-cına göre oluşur. Eğer topumun zekâ ve kültür düzeyi alt seviyede ise o topumda mantığın dilinden bahsedilmez (Altunya, 2003, s. 104). Mantık, bütün dillerde müşterek olan sözlerin kanunlarını verir.

Mantık; karışıklığa düşmenin mümkün olduğu alanlarda insanı hatadan koruyarak doğru istikamete ve gerçek bilgiye götüren kanunlar ve kurallar koyduğuna göre, onun da gaye-si burhandır. Çünkü burhan kegaye-sin ve doğru bilgiyi sağlayan tek mantıkî sanattır (A. Yıldız, 2002, s. 114). Burhan epistemolojisinin kaynağı akıl olmakla birlikte temsilcileri de filozof-lardır. Burhan epistemoloji denince aklımıza gelen şey elbette mantıktır. Burhanın temelini oluşturan kıyas teorisinin daima tümel ve tümden gelim olması zorunludur. Aristoteles bili-mi kıyas olarak nitelendirirken, kıyası da kendisini bilmekle elde edilen şey olarak görmek-tedir. Burhanı kıyasta; özdeşlik, çelişmezlik, üçüncü halin imkânsızlığı temele alarak bir akıl yürütme yapılır (Altuner 2011, s. 94).

Farâbî tarafından genel anlamda felsefenin, özel anlamda ise ilimlerin belkemiğini teşkil eden kesin bilgiye yöntem olan burhan büyük bir önem taşımaktadır. Ona göre burhan, sa-dece bir mantık sanatı olarak kalmamaktadır; burhan bütün ilmî bilginin yöntemidir aynı za-manda. Farâbî’nin sisteminde, bir kıyas türü olarak hem bilgide kesinlik meselesiyle hem de ilimler sisteminin kanıtsal temelleri meselesiyle doğrudan doğruya ilgilidir. Burhan “dünyayı

yöneten akıl” üzerine düşünme ve aklı uygun olduğu yere koyma çabasıdır. Aklı düzenleyen

bir yöntem olarak ele alınabilen burhan(mantık) böylelikle de kesin bilgiyi teminat altına alarak diğer bilgilerden ayrılır ve en yüksek yerde durur. Bu söylemi bir bütün olarak İslam kültürüne kazandıran Farâbî olmuştur (A. Yıldız, 2002, s. 114). Farâbî’de burhan, mantığın ve hatta denilebilir ki tüm felsefî düşüncesinin çıkış noktasını oluşturmaktadır. Farâbî, felsefî inşa sürecinde doğru ve kesin bilgi veren ve felsefenin ideal yöntemini oluşturan burhanı, kı-yasa aslî bir işlev yüklemiştir. Burhan teorisi ile epistemolojinin, metafiziğin, ahlâk ve siyaset felsefesinin esasının oluşturmaktadır. Hakikate giden yol, burhanî felsefenin yoludur.

Sonuç

Bilgi her şeyden önce bir mantık meselesidir. Yani bilgi elde etmek için önce mantıkî doğ-rulardan hareket edilmelidir. Aynı zamanda elde edilecek bilgilerin de aklın kurallarına uy-gunluk arz etmesi gerekir. Farâbî’ye göre mantık, hataya düşmenin mümkün olduğu bütün konularda düşünce kuvvetini doğru yöne sevk eden şeylerle ilgili bir sanattır. Mantık doğ-rulara ulaşma yolunu gösteren genel metottur. Fakat mantık aynı zamanda birçok durumla iç içedir. Hayatımızın nihaî amacını belirleyen aslî mutluluğunda belirleyici kaynağını gös-teren bir yoldur. Farâbî’de aslî mutluluk, her kişinin istediği ve uğrunda çalıştığı bir amaçtır. Farâbî’ye göre insanın mutluluğunu temin eden şey yakîn bilgiyi kazanmaktır. Yakînî bilgi-ye mantık ile ulaşıldığında göre mantık mutluluğun gerçek anahtarıdır. Mantık, insanlığın ortak dili aynı zamanda üstün bir dilidir.Mantık varlığın yasal düzeni ile düşüncenin yasal düzeni arasındaki karşılıklı olma halini dilde formüle eden bir ilimdir. Mantık, evrensel aklın ifade biçimidir. Mantığın nihaî amacı burhanî bilgiye ulaşmaktır. Burhanî felsefe, bütün bir doğal sürecin en nihaî noktasını teşkil etmektedir. Farâbî’ye göre bir düşüncenin felsefi ola-bilmesi için burhanî yöntemin kriterlerine uygun olarak icra edilmiş olması gerekmektedir.

Farâbî açısından burhan sanatı/ burhanî yöntem ve bu sanatla icra edilen burhanî felsefe, kendisinden önceki bütün bir tarih öncesinin ve tarihsel sürecin kendisi üzerinden okundu-ğu, anlamlandırıldığı bir temeldir (Tekin, 2009, s. 134). Mantık ilmi, zihinde olanın hariçteki şeylerle örtüşmesini sağlamak için her şeyde gerçek ve doğru olanı elde etmek amacı ile kullanılır. Felsefe ilmi, özellikle mantık ilmi (Burhanî) ile elde edilen (bilgilerin) en sağlam bilgidir. Gerçek anlamda (felsefe) ilminin elde edilmesinden kullanılan bir alettir.

Kaynakça

Adıgüzel,N.(2005). Günümüz İslam Felsefesinin Sorunsalları. Ankara: Elis Yayınları.

Altuner, İ.(2011) Beyani ve Burhani Epistemolojinin Yöntem Tartışmaları Açısından İncelemesi. Beytül Hikme Dergisi, 2,89-103. Altunya, H. (2003). Farâbî’de Dil Felsefesi. Yayımlanmamış Yüksek lisans Tezi, Süleyman Demirel Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Isparta.

Bingöl, A. (2012). Uyanış Döneminde İslam Kültür Evreninde Mantık Geleneğinin Oluşumu.Felsefe Dünyası Dergisi, 56, 3-23. Bolay, S.H. (2013). Felsefe Doktrinleri ve Terimleri Sözlüğü. Ankara: Nobel Yayın Dağıtım.

Cevizci, A. (1999). Ortaçağ Felsefesi Tarihi. Bursa: Asa Kitapevi.

Çaldak, H. (2001). Mantık Sanatı Ve Faydaları. C.Ü. İlahiyat Fakültesi Dergisi , V/I, 415-422.

Çapak,İ. (2004). İslam Dünyasında İlk Mantık Çalışmalarına Genel Bir Bakış. Sakarya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 9, 25-42.

Çapak,İ. (2006).Stoa Mantığı ve Farâbî’ye Etkisi. İstanbul: Araştırma Yayınları.

Çapak,İ. (2013).Mantık: Tanım ve Önerme, İslam Felsefesi Tarih ve Problemleri, (Ed. M. C. Kaya). İstanbul: İsam Yayınları. De Boer, T.J.(2001). İslam’da Felsefe Tarihi( çev. Y. Kutluay). İstanbul: Anka Yayınları.

Durusoy, A. (2011). Örnek Çeviri, Metinleri ile Mantık İlmine Giriş.İstanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Yayınları. Emiroğlu, İ.(2005). Klasik Mantığa Giriş. Ankara: Elis Yayınları.

Farâbî Ebû Nasr. (2013).İdeal devlet: (El-Medinetü’l Fadıla )(çev. A. Aslan). Ankara: Divan Yayınları. FarâbîEbûNasr. (2004). Farâbî’nin üç eseri: (Tahsîlus-Saade) (çev. H. Atay). İstanbul: Morpa Kültür Yayınları

FarâbîEbûNasr. (1958). Mantık Sanatına Başlamak İsteyen Bir Kimsenin Bilgi Edinmek Zorunda Bulunduğu Bütün Hususlara Dair

Olan Bölümler : (Füsul’l Hamse)(çev. M. Türker Küyel). Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Yayını.

FarâbîEbûNasr. (1990b). Mantığa Başlangıç: (et- Tavti’atufi’l Mantık)(Thk. Muhabat Türker Küyel).Ankara: Atatürk Kültür Mer-kezi Yayını.

FarâbîEbûNasr. (2005).Mutluluk Yoluna Yönelme: (TenbîhAlâSebîli’s –Saâde) (çev. H. Özcan).İstanbul: MÜİFVY. FarâbîEbûNasr. (2014). İlimlerin Sayımı: (İhsau’l-Ulum)(çev. A. Arslan).Ankara: Divan Kitap.

Leaman, O.(2000). Ortaçağ İslam Felsefesine Giriş (çev. T. Koç). İstanbul:İz Yayınları.

Marulcu, H. T.(2011). Kelâm-Meânî İlişkisi: Mantık ve Estetik Bağlamında Bir Değerlendirme. Süleyman Demirel Üniversitesi

İlahiyat Fakültesi Dergisi, 26, 81-94.

Mutahhari, M.(2003). Felsefe Dersleri 1 (çev. A. Çelik).İstanbul: İnsan Yayınları. Öktem, K. H.(2011). Aristoteles. İstanbul:Say Yayınları.

Özcan, H. (2014). Farâbî’nin İki Eseri. İstanbul: M.Ü. İlahiyat Fak. Vakfı Yayınları. Özgen, M. K.(1996).Farâbî’de Mutluluk ve Ahlak İlişkisi. İstanbul: İnsan Yayınları. Özlem, D.(2007). Mantık. İstanbul: inkılap Kitabevi.

Taylan, N.(1991). Ana hatlarıyla İslâm Felsefesi Kaynakları-Temsilcileri-Tesirleri. İstanbul: Ensar Neşriyat. Tekin. A.(2009).Farâbî’de Felsefenin Serüveni. İstanbul: Araştırma Yayınları.

Türker, S.(2007). Erken Klâsik Arap Dil bilgisel Düşüncesinde Kıyas ve Temelleri. Kutadgu Bilig Dergisi,XI, 137-197. Yıldız, A. (2002). Farâbî de Burhan. Yayınlanmamış Yüksek lisans Tezi, Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara. Yıldız, M. (2012). Farabi’de Dil-Mantık ve Kültür İlişkisi. FLSF (Felsefe ve Sosyal Bilimler Dergisi), 14, 93-120.