[jim .
Cumhuriyet
70. YIL
SAYI
24918S A N A T
K Ü L T Ü R
M A G A Z İ N
T E L E V İ Z Y O N
Fiberoptik kablo şekline girip telefon ve TV sinyallerini taşıyor, seramik cam olup füzelerin burunlarına yerleşiyor
Cam ın vazgeçilemeyen ışıltısı
NATIONAL
GEOGRAPHIC
WILLIAM S. ELLIS
Soğuk bir kış gününü daha müj deleyen donuk bir şafak vakti Orre- fors’un tatlı sıcağındayım. İsveç'in bu büyük cam ve kristal fabrikasına kendi vazomu yapmaya geldim. Dünyanın en büyük cam üfleyicile rini gözlediğim şu son aylarda, ken di imzamı atabileceğim bir parça ya ratma arzusuna artık karşı koyamı- yorum.Şu Hint atasözü kafamın içinde dansedip duruyor, “Eğer bir
cam üfleyicisiysen, kadehi sevgilinin dudaklarına dokunacakmış gibi bi çimlendir.”
Yaklaşık 1.5 metre uzunluğunda ki üfleme tüpünü, m akam a tabağı ndan spagetti alan bir çatal misali, 2100 derecede kaynamakta olan sıvı cam karışımına sokuyorum. Bu karışımın içinde, eski çağlardan beri cam yapmakta kullanılan aynı mad delerin, silis, sodyum karbonat ve kalsiyum oksitin ya da daha kolay bilinen adlarıyla kum, karbonat ve kireçin olduğunu bilmek, işin sihiri- ni hiç de azaltmıyor.
G ü n lü k
hayatımızda
vazgeçilmez yeri olan
bir cam eşya var ki
bunun yapımında
hâlâ son derece etkin
bir teknoloji
kullanılıyor. Sadece
ABD’de yılda 1.8
milyar adet üretilen
bu eşya, elektrik
ampulünden başka
birşey değil.
Tüpe doğru üfledikçe bir vazonun şekillendiğini görmek beni heyecan landırıyor. Biraz daha sıkı üfleyerek vazoma ince ve uzun bir boğaz yapı yorum. Beni izleyen usta, gülüm seyerek vazomun ‘çok özel’ bir par
ça olduğunu söylüyor.
Şu veya bu şekilde, canı, asırlardır insanlığa büyük hizmetler veriyor. Camın son derece değişik kullanı mları olabiliyor. Karşımıza kimi za man bir teleskop camı, kimi zaman fiber optik kablo, kimi zaman da içinde zevkle şarap içtiğimiz kristal bir kadeh olarak çıkıyor.
Biçim verilmesinin kolaylığı, şef faflığı, sağlamlığı ve ucuzluğu, camı gelişen toplumlar için vazgeçilmez bir hale sokuyor. Gelişen teknoloji sayesinde sadece mutfakta kullanı lmaktan çıkan cam, fiber optik kab lo şekline girip, telefon ve televizyon sinyallerini taşıyor, seramik cam olarak füzelerin burunlarına yerleşi yor, ufacık cam bilyeler olarak rad yasyonu vücudun gereken organına taşıyor. New York Corning Tek noloji G rubu’nun başkanı Dr. Willi
am R.Prindle, ufukta, bilgi saklama
ve işlemeyi elektronlarla değil, ışık sayesinde yapacak optik bilgisayar ların göründüğünü belirtiyor. Günümüz elektronik bilgisayar larından yüzlerce kez daha hızlı çalı şabilecek bu araçlarda küçük lazer lerden çıkacak ışık, bakır değil, cam
Camın son derece değişik kullanım alanları var. Kristal kadehten ampule, biblodan vitraya dek yaşamımızın her alanında karşımıza çıkıyor. (Fotoğraflar: JAM ES L. AMOS)
2300 YIL ONCE BULUNDU
M ezopotam ya ’da doğdu
İ.Ö. 50yılından beri canı, Romalıların bulduğu bir yöntemle, yani iplenerek yapılıyor. Camın ilk ortaya çıkış tarihi ise çok daha eski. Romalı tarihçi Plinius 'a göre camı, kumsalda ateş yakm aya çalışan bir grup Fenikeli denizci keşf etmişti. Yiyeceklerini ısıtmak için üstüne tencerelerini koyacakları taşlar arayan denizciler, sahilde taş bulama yınca, taşıdıkları kargo içinde bulunan ve mumyalamakta kullanılan doğal karbonat (natron) topaklarını kullanmışlardı. Kum üstünde yakılan ateşte, natronlar erimiş ve yere garip bir sıvı akmıştı. Plinius ’a
g ö r e '‘işte b u .. ..camın ilk ortaya çıkışıydı. ’' Güzel, fa k a t gerçek olması pek mümkün olmayan bir öykü. En güvenilir araştırmalara göre cam, İsa hin doğumundan yaklaşık 3 asır önce M ezopotam ya’da,
yani günümüz Irak ve Suriye topraklarında bulundu. Aslında cam doğada da bulunabiliyor. Bunların bir kısmı düşen meteorların oluşturduğu camlar k i bunlar “tek t it "adını alıyorlar, bir
kısmı da volkan patlamaları sırasında ortaya çıkan cam parçaları. ‘ ‘Obsidvan ’ ’ adı verilen bu parçalar ilk insanlar tarafından alet
yapımında kullanılmışlardı.
VİTRAY
Kilise camlarından, evlere
Vitray... Cama yansıyan sanatın belki de en etkileyici alanlarından biri. Özellikle büyük kiliselerin camlarım
süsleyen vitray günümüzde ev dekorasyonunda da kullanılıyor.
Yine de en büyük kullanım alanını hala katedraller oluşturuyor. ‘ Vitrayda renkler, değişik maden oksitlerinin klasik cam ka
rışımına eklenmesiyle oluşuyor.
Elde edilen renkli camlardan kesilen uygun parçalarla çok etkileyici desenler oluşturuluyor. Ortaçağ ’da popüler olan
ve 19. yüzyılın sonlarında yine moda olan vitray sanatı Malisse, Chagall ve Braıpte gibi sanatçıları kendine çekmişti. 1848 doğumlu bir Amerikalı, Louis Comfort Tifanny ise yarattığı lambalar, pencereler ve diğer sanat objeleri ile bu sanatı doruğuna taşıdı. Tifanny ilin eserleri
bugün son derece değerli ve ulaşılması güç fiyatlara satılıyor kır.
fiberlerle iletilecek.
Bilime hizmetinin dışında cam, asırlardan beridir bir sanat malze mesi olarak da kullanılıyor. Kay nağı yine Roma dönemine kadar uzanan cam işlemeciliğinin en önemli merkezlerinden biri, hiç kuş kusuz Venedik yakınlarındaki Murano adası. 13. yüzyılın ortaları na kadar Venedik, dünyanın en bü yük cam üreticisiydi. Yüzyılın so nunda ise şehri yüzlerce cam fırınının tehlikesinden kurtarmak ve üretim sırlarını daha iyi koruyabil mek amacıyla imalathaneler, küçük birada olan M urano’ya taşındı.
Sırlarını sadece babadan oğula naklederek koruyan Muranolu us talar, ince ve rengarenk camlarıyla yüzyıllar boyunca dünyayı şaşkınlı ğa uğrattılar. Günümüzde ise M ura no, bir cam merkezi olarak ününü koruyor, fakat daha düşük kaliteli ürünlerle hemen hemen sadece tu ristlere hitap edebiliyor.
Camın belki de en değerli ürünü olan kristal ise değişen moda ve zevklerle birlikte bir ölçüde önemini kaybetse de hala el üstünde tutulu yor.
Kristale ışığı yansıtma ve ağırlık gibi özelliklerini veren madde, kur
şun. İyi bir kristalin en az yüzde 24’ü kurşundan oluşuyor. Bugünlerde kristal üreticileri, kurşunun, kristal şişelerde saklanan içkilere geçip in san sağlığına zarar verdiği iddia larıyla savaşmak zorundalar. Dün yanın en ünlü kristal üreticilerinden biri olan İrlanda'da kurulu \Vatcr- ford’da imal edilen içki şişeleri ve sürahilerin iç yüzeyleri polimer bir kaplamayla kaplanarak bu olayın önlenmesine çalışılıyor.
Günlük hayatımızda vazgeçilmez yeri olan bir cam eşya var ki. bunun yapımında hala son derece eski, fa kat etkin bir teknoloji kullanılıyor.
Sadece ABD’de yılda 1.8 milyar adet üretilen bu eşya, elektrik ampu lünden başka bir şey değil. Yüzyılın başında her ampul teker teker üfle nerek yapılıyordu. 1920'dc Cor- ning’de geliştirilen basit bir makine ise ampul üretimini binlerce defa katladı.
Camın çok yönlü ve çok amaçlı olabilmesinin sırrı, iç yapısında yatı yor. Her ne kadar katı madde gibi görünse de cam atomları, aynen sıvı atomlarının özelliğine benzer şekil de rasgele ve karmaşık bir şekilde sı ralanıyorlar. Erime işlemi sırasında, hammaddelerin atomları, normal
pozisyonlarından çıkıyorlar ve he nüz yerlerini bulamadan cam soğu yor. Molekülcr yapıdaki bu gevşe me cama, biçimlendirilme ve daha da önemlisi, içine değişik maddeler katabilme özelliğini veriyor.
Parlak bir cam elde etmek için ilk karışıma kurşun veya baryum oksit, sıcağa dayanıklı cam için ise borik oksit katılması yeterli oluyor. Yeşil güneş gözlüğü çamı için de camın içine krom ve bakır karıştırılıyor.
Bilim adamları camın kullanım alanlannı genişletmek için, pekço- ğunu sır olarak tuttukları yüzlerce değişik karışım deniyorlar.
