ıı ıı= j ıııı iii iii ııı ı< iiı iii iii iiiiiiiiiiiiıııııııııııııiiiııııııııııııııııım m ım ım m > ım m ııım ım m ım m ı= H iı
f
T A R İ H
_
|
•n iııııım iiiiiim ııııııııııııım ıııııııııııııııifw ııııııııııııııııııııııııııı< ıııııııııııııııııııııııııııııııııı|< > |i
Türkiyede batılılaşma hareketleri
ve bir yabancı diplom at
1839 T a n z im a t fe r m an ı T ü r k iy e ’de A n a y a s a h a r e k e tle r in in b a ş la n g ıc ı sa y ılm a k ta d ır . E sa sen T ü rk iy e . 19 u n c u a s r ın b a ş ın d a n itib a r e n h e r s a h a d a g en iş ö lç ü d e b ir B a tılıla ş m a h a r e k e tin e g iriş m iş tir Bu B a tılıla ş m a sa v a ş m a k a rşı. T ü rk iv e - n in d o s tla n m u h te lif f ik ir le r ile ri s ü r m ü ş le r v e ta v s iy e le r d e b u tu n - ı m u ş la r d ır . A v ru p a d a h ü r r iy e t re jim le r in e m u a rız o la r a k ta n ın a n m e ş h u r d e v le t a d a m la r ın d a n b iri p re n s lle t te r n jç h 'd i . Bu b ü y ü k d ip lo m a t T ü rk iy e n in B a tılıla ş m a h a re k e tin e k a rş ı y a k ın b ir a lâ k a d u y m u ş v e A v ru p a ile sıkı b ir te m a sı o lan b u b ü y ü k im p a r a to r lu ğ u n iç ve d ış m e s e le le rin i k e n d i g ö rü şü ile v e b ü tü n d e r in liğ i ile te tk ik e tm iş v e ta v s iy e le r in i İ s ta n b u l'd a k i A v u s t u r y a B ü y ü k E lç isi v a s ıta s iv le B a b ıâ liy e v e H ü k ü m d a r a b ild ir m iş tir P r e n s M e tte rn ic h , g ö rü ş v e ta v s iy e le r in i b e lir te n u z u n t a h r i r a t ı n d a şö y le d e m e k te d ir :
«O sm an lı d e v le tin in b e k a s ı, ec n e b ile r in b ilg ic e b a z ı y a r d ım la r ın a v e y e n i n iz a m la r k o -ıu lm a sın a m u h ta ç o lac ağ ı, O sm an lı V ü k e lâ s ı ta ra fın d a n d a b ilin e n b i r g e rç e k tir. Bu re y . v e m ü ta lâ a n ın , D e v le ti A liy e y i y o lu n d a n şa şjrtm ıy a c a ğ ın - d a n b a ş k a h a y ır lı b i r y o la d a gö tü re c e ğ in e in a n m a k ta y ım . S a lta n a tı S e n iy e n in k o ru n m a s ı v e k a r a r lılığ ı v e h e r d e v le tin d e v am v e b e k a s ın ın b a ş lıc a v e en m ü h im ş a r tı o la n is tir a h a tin , O s m a n lı ü l k e s in d e d a h i v ü c u d u A v u s tu ry a d e v le tin in is te k v e a r z u s u d u r . G e r ç e k te n b u a m a ca u la ş m a k için ittih a z o lu n a c a k m e s le k te a ld a n m a k ta n k a ç ın m a k ih tiy a c ın ın eh em m iv e tin i d ü ş ü n m e k de g e re k m e k t e d ir Z a tt H a z re ti Ş â h a n e b i r re sm i s e n e t ilâ n e tm iş o lu p h a lk b u n a b ir ta k ım m â n a la r v e r m e k te ise de, a d ı geçen se n e t, A v ru p a h ü k ü m d a r la r ı ta r a f ın d a n , te b a a la r ın a v e r ile n k a n u n n a m e le r h ü k m ü n d e o ld u ğ u b ilin e n b i r g e rç e k tir. Z a tı şa h a n e n in b ö y le b ir fa v d a lı u su lü m eydana getirm esinde g a y ret sa rf “d en leri ve b u n u ten sip etm iş o la n la rı c an v e g ö n ü ld e n te b r ik ede rim . H er cem iyetin b ir nizam ve k a n u n u v a rd ır. K an u n su z ve nizam sız o lan cem iyetin b ir d ev let olam ı- yaeağı açık o lduğundan, zatı şa h a n e n in b u k e re icra b u y u rd u k la rı s u r e t hem doğru, hem ak ılân ed ir. Şöy le ki, z atı şa h a n e d e v le tle rin e esas olacak u su lü ilân b u y u rm u ş olm a- , l-ıriyle bu u su l gay et doğru ve b ü
tü n d e v le tle r nezdinde, k a n u n la rın esa sı o la n ş e r ’î k a n u n ü z e rin e k u r u l m u ş olup fa k a t icrasında bazı güç lü k le re uğrayacakları u m u lu rsa da h e r yeni u su lü n tü r lü z o rlu k lara u ğ ram ası m ü m k ü n d ü r.
O sm anlı d ev letin in h a k ik î dostu olduğum uz, daim a iyiliğini istediği m iz v e m em lek etin âsayişini h ü k ü m d a rın iyiliğinden ay rılm az bildiğim iz den, o n ların iyilik lerin e u y g u n ve fay d alı olan h u su sları öğrendiğim iz ve ta k d ir ettiğim iz m alû m d u r. D ev- le t-i A liy y en in yen ilik ve tanzim i üzerine d ü şü n celerim in n e su retle olabileceğinin bilinm esi h u su su n d a tarafın ızd an so ru lan suale şöyle ce vap verebilirim : U sul-ü k ü lliy e ve u m um iyeyi ta rif ve bey an ey liy e- bilirsem d e b u n ların , m eselelerin taf silâtm a tatb ik i, bana göre m ü m k ü n o lm a d ığ ın d a n b u ra d a y e te rs iz liğ in i itira f etm ek tey im . Bu cihetle, bazı um u m i m ad d eler ü zerin d e d u ra c a ğım. D ev let-i A liyye, d iğ er d e v le tle rin uğradığı h a lle re d ü ç a r o lm uştur. D e v letler de, in sa n la r gibi doğup, g e lişip ç ö k m e k te d ir le r . B u te k â m ü l e sa sın d a e s a s ta n bazı k a y ıp la r o la c a ğ ın d a n e s a s lı b i r ta m ir ica p e d e r, işte, b u tam ir esnasında fay d alı ile zararlıy ı ve bazı k e re m ü m k ü n ile g a y rim ü m k ü n ü b irb irle rin e k a rış tır m ak m u h tem eld ir. B u n u n için, ta m i re m u h taç olan şeyi, iyi teşh is e t m ek lâzım dır. S a b ık h ü k ü m d a r , y a p m a k is te d iğ i y e n ilik u s u lü n d e , y ü r ü n ü le c e k y o lu se ç m e k te , çoğu z am an h a ta e tm iş v e s a lta n a tı sü re s in c e m e y d a n a g e le n o la y la rı v e d e ğ iş ik liğ i a n la m a k ta n u z a k k a lm ış tır .
Y A Z A N :
Halûk Y, Şehsuvaroglu
B u n u n d a iki se b e b i v a r d ır : B iri b ilg isiz liğ i, d iğ e ri k a b iliy e tli ve ic ra y a m u k te d ir d e v le t a d a m la rı o lm a d ığ ıd ır. D evlet-i â liy y e n in b e ka v e a sa y iş i için e sa s o la ra k ida- re-i u m u r u m ü lk iy e s in i ıslâh e t m esi, d ah a so n ra m illî şe k li m u h a faza e d e re k e c n e b id e n a lın m as ı lü z u m lu ş e y le ri a la r a k b u n la r la b irle ş tirm e s i ve b u n la rın esası as- lâ b o z m a m asın a d ik k a t e tm e si lâ z ım d ır. Bu e c n e b id e n a lın a c a k şey le ri a h a lin in m izaç v e m eş reb i ile b a ğ d a ş tırm a k ş a r ttır . S a b ık h ü k ü m d a rın id a re s i z a m a n ın d a , y e n i le ş m e y p lu n d a g ö rd ü ğ ü m h a ta n ın b iri de, b i r m a d d e y e n e z a re t e t m ek ü z e re m u h te lif fik ir s a h ib i o lan a d a m la r k u lla n m a s ı k e v fiv e - tid ir . Bu h u s u s b ilh a s s a a s k e rî ta n z im a t sa h a sın d a z a r a r lı o la b ilir .D ev let-i â liy y e n in cok ç alışm ağ a ve ö z e llik le d iıc a r o ld u ğ u f e lâ k e t le re ç a re b u lu n m a k için d e v a m lı g a y r e t s a rfe tm e ğ e m u h ta ç b u lu n d u ğ u k a ç ın ılm a z b ir g e rç e k tir. Lâ kin b u b ü y ü k işin b a ş a rılm a s ı ve ta rp a n ^ a n m a s ı m u tla k a m ille tin ahlâlçm a m u ta b a k a t ve re y ve e fk â rın ın te fh im in e h im m e t ile o- lu r . G e rçe k b ilg i v e görgii sa h ib i k 'm s e le r in A v r u p a n ın s iv iliz a s - y o n u s u lü n ü n h av i o ld u ğ u ş e v le r d e n , d e v le tin ih tiy a ç la r ın a şü p h e g ö tü rm e d e n ta tb ik i k a b il o lan m ad d e le ri ö rn e k a lm a la rı g e re k m e k te d ir . F a k a t b u n la r h a ]k m ih tiy a ç la r:n a u y g u n ş e k ild e ta tb ik e d il m e lid ir. B ir d e v le tin m u v a ffa k o l m ası iein bu u su l ş a r t tı r . B u d ü ş ü n c e le r. D e v le ti â liy y e n in m â liy e y e m a h s u s m e s e le s in e d e ta tb ik o lu n a b ilir . D e v le tin k u d r e t v e k u v v e tin e z a r a r v e re n m alî u s u lü n s ü r a t l e ' d ü z e n le n m e s in in n e k a d a r lü z u m lu v e e h e m m iy e tli o ld u ğ u n u k a y d e tm e k b o şu n a ise de, O s m a n lı d e v le tin in bu h u s u s ta da h a ta e tm e k te n k a ç ın m a sı i- c a b a tta n d ır . Z ira , z am an g e ç tik ç e b u h a ta la r ın ç a re v e te d b ir k a b u l etm e z d e re c e y e g e lm e si m ü m k ü n d ü r. H e r m a liy e u s u lü ik i ta r a f ta n m ü r e k k e p o lu p b u t a r a f la r b ir b i r in e n e d e re c e y a k ın v e m ü n a s ip ü z e re ise o lfa d a r a y rı v e f a r k lı o ld u ğ u m ü s e lle m d ir. B u n la r ın b i ri m ü lk î id a re , d iğ e ri h a z in e t a r a f ıd ır . D ev let-i â liy y e n in k e n d is in i g ö z e tm e s i lâz ım g elen m a d d e , h e r şey d en e v v e l, ö d e n m e s in d e n em in o lm a k sız ın b o rç ta n k a çın m ası k ey f iy e tid ir . D evlet-i â liy y e , m â lî iş le r in i bu sa ğ lam y ol ü z e rin e ta n zim ile m eşg u l o ld u ğ u n a d a ir A v r u p a lI la r a d e li l le r g ö ste rm e ğ e b a k a ıa l ı v e b i r ta k ım k im s e le rin b o rç v e rm e te k lif le r in i d e k a b u l e tm e m e lid ir. İ s tik ra z m ad d e si b i r d e v le tin m e n fa a tin i m u cip o lm a k için g e lirin s a ğ la m lığ ın a v e g id e re y e t m e ş in e v e g id e rin d e g e lire g ö re a y a rla n m a s ı e sa sın a d a y a n m a lıd ır. D iğ e r ta r a f ta n b ü y ü k z a r a r la r do ğ u ra n , p a r a n ın d e ğ e rin i d ü ş ü rm e k e y fiy e tin i, m u h a k k a k s u r e tte ön le m e k lâ z ım d ır. O s m a n lı d e v le ti, a ra z is i g a y e t v e rim li v e ik lim i h e m en h e r n e v i z ır a a te e lv e r iş lid ir . H e n ü z m e m le k e tin m a lı d u r u m u n u s a ğ lıy a c a k g e rç e k k a y n a k la r a el u z a tılm a m ış tır. Ç ok m ik ta r d a m a d e n h â z in e le rin e s a h ip o lu p b u n la r ın n e k a d a r k ıy m e tli o ld u ğ u n u b i r k a ç se n e e v v e l D ev let-i â liy y e n in h iz m e tin e v e rd iğ im iz m a d e n c ile rin B a b ıâ liy e v e r d ik le r i i- fa d e v e te b liğ le r d e n ö ğ re n m iş tim . O s m a n lı ü lk e s in d e s e r v e t k a y n a k la r ın ın p e k çok o ld u ğ u m a lû m i- se d e b u n la r ı fa y d a lı b ir h a le koy m a k az v a k itte m ü m k ü n d e ğ ild ir. Bu t a h r ir a tım ı R eşit P a ş a H a z r e t le r in e v e rm e ğ e sizi m e m u r e y le d iğ im d e n m e a lin d e n a şa ğ ıd a y a z ılı ik i n e tic e ve k a r a r ı is tin b a t b u y u r m a la r ın ı ric a e d e rim . B un la r d a n b iri, O s m a n lı d e v le tin in d a h ilî id a r e u s u lü e sa sın d a y en i b ir u s u le m u h ta ç o ld u ğ u n u n e ka d a r b iliy o rs a m , o k a d a r b ü y ü k b i r d e v le tte ta n z im i g e re k li o lan m a d d e le re e sa s o la b ile c e k u m u m î u s u lle r d ışın a ç ık m a ğ a c e s a re t e-d e m e m e k te y im . Z i r a h e r u su l, h e r m e m le k e te u y g u n d ü şe rse de o n u n ta tb ik v e ic ra tar- z ın d a d e ğ iş ik lik le r y a p m a k g e re k ir. M e ş h u rla rd a n b iri «en â lâ n izam ve k a n u n b ir m e m le k e te u y g u n g e le n d ir» d em iş. B an a k a lırs a en gü zel m ü lk iy e n i zam ve u s u lü ic ra o lu n ac ağ ı m e m le k e t a h a lis in in , g ö r ü n ü r g ö rü n m ez ih tiy a ç la r ın a u y a n d ır d em esi de o la b ilird i. B ir m e m le k e t için u y g u n v e m en f a a t li o lan k a n u n ve n izam d iğ e r b ir m e m le k e te u y g u n g e lm ıy ec eg ı a ç ık tır R eşit P a şa H a zre t le ıl g ib i, A v r u p a n ın b ü y ü k d e v le tle r in i'g ö r m ü ş v e o n la r h a k k ın d a bilg i e d in m iş b u lu n a n b ir z a tın b ö y le ö n em li b ir m a d d e ü z e rin e y azm ış ve k e n d ile rin e ifa d e sin e d a h i, sızı m e m u r- e y le m e m iş o ld u ğ u m ifad e ve m ü ta la a la r ım ı k a a te a lm a m a la rı m ü m k ü n d e ğ ild ir Bu s ö z le rim in d o ğ ru lu ğ u n a k e n d i d e v le tim iz i ve s a b ık İm p a r a to r u m u z u n h a k im a n e u s u lü ile A v u s tu rv a n m ne k a d a r iy i d u ru m a g e ld iğ in i deli) o la ra k g ö s te re b ilirim . O s m a n lı d e v le tin in d a h i bu k a i d e y e u z ak k a lm ıy a r a k ve te b a a s ı n a fa y d a lı o la b ile c e k m a d d e le re , h e r şe y d e n ö n ce m illî k e y fiy e tin i m u h a fa z a y a v e b u m a d d e le rin se ç ilm e s in d e y a n ılm a m a ğ a d ik k a t ve g a y r e t e tm e s i lâ z ım d ır. Bu u s u ld e n e ld e e d ile c e k fa y d a lı n e tic e le rin s e b e p le rin i e v e lç e h a z ırla m a s ı ve b u n la r ı y ü r ü te c e k a d a m la r ın k a b iliy e tli o lm a la r ın a d a itin a gös te rm e s i g e r e k ir . Bu işe m e m u r k im s e le r, y a ln ız P a d iş a h ın h ü s n ü te v e c c ü h ü ile y ü k s e k b ir m e v k ie u la ş m ış ş a h ıs la r o lm a m a lıd ır. M ü h im v e y ü k s e k m e v k ile r e a ta n a c a k k im s e le rin s e ç ilm e s in d e h a ta iş le n d iğ i ta k d ir d e , b i r e h liy e tli k im s e n in id a re s i a ltın d a o lsa iy i b ir n e tic e y e u la ş a c a k b ir m a d d e e h liy e t siz b i r a d a m ın e lin d e h iç b i r işe y a ra m ıy a c a ğ ın d a n şü p h e o lu n a m a z .
R ıfa t b e y e fe n d i h a z r e tle r iy le b u t a r a f ta n a y r ılm a d a n e v v e l b u h u s u s la r a d a ir p e k ço k k o n u şm a o l m u ş o lm a k la k e n d ile rin in , R eşit P a ş a h a z r e tle r in e sö y le m iş o la c a k - 1 la r ın d a n şü p h e e tm e m . D e v le ti A liy e n in s a a d e t v e âsa y işi n e d e re c e isteğ im o ld u ğ u n u v e s a lta n a tı seni- y e h a k k ın d a h e r h a ld e ve ş a r t ta y a r d ım ı e sirg e m iy e c e ğ im iz i R eşit P a ş a h a z r e tle r in in a n la m ış o lm a la r ı n ı ü m it ed erim .» B u ta v s iy e le r , B a b ıâ li ta r a f ın d a n d ik k a tle göz ö n ü n d e tu tu lm u ş , f a k a t h â d is e le rin c e re y a n ta rz ı ta v s iy e le r in ta m a m e n y e rin e g e ti rilm e s in e im k â n v e rm e m iş ti.
Kişisel Arşivlerde İstanbul Belleği Taha Toros Arşivi
