7 Coğrafya
Ünite
1
DOĞA, İNSAN VE COĞRAFYA
DOĞA VE İNSAN ETKİLEŞİMİ
İnsanların diğer canlılarla birlikte yaşadığı alana doğal çevre denir. Doğal çevrenin için-de (insanların oluşturduğu unsurların dışında kalan) hava, su, toprak, bitki, hayvan, yer şekilleri, taşlar gibi unsurlar doğal unsurlar olarak adlandırılır.Doğal çevrenin Dünya’nın değişik yerlerinde birbirinden farklı özellikler göstermesi, insan yaşamında da büyük farklılıkların ortaya çık-masında etkili olmaktadır. Yaşam alanlarının belirlenmesinde, giysi türlerinde, beslenme alışkanlıklarında, konut tiplerinde, yapı mal-zemelerinde özetle insanın bütün yaşamsal özelliklerinin şekillenmesinde doğal çevrenin belirleyici etkisi söz konusudur.
Doğal çevrenin insan yaşamını şekillendirmesi kadar, insanın da doğal çevreyi şekillendirmesi söz konusudur. İnsanın ihtiyaçları doğrultusun-da doğal kaynakları kullanması, doğal çevrenin etkilenmesine neden olmaktadır. Taşların farklı amaçlarla kullanımı, toprağın tarımsal üretimde kullanımı, yer şekillerinin dönemsel teknolojiye uygun şekilde kullanımı doğal çevre üzerinde belirgin değişiklikler yaşanmasına neden ol-maktadır. Ayrıca suyun elektrik üretimi, içme, sulama, turizm gibi amaçlarla kullanımı, bitki-lerin besin, ilaç, yapı malzemesi, kâğıt üretimi, yakıt gibi farklı amaçlarla kullanımı da doğal çevrede kalıcı değişiklikler yaratmaktadır. Özellikle hızlı nüfus artışıyla beraber teknoloji-nin de çok hızlı gelişimi kaynak tüketimiteknoloji-nin bü-yük oranda artış göstermesine neden olmuştur. Bu durum insanın doğal çevre üzerinde hem daha büyük hem de daha kalıcı etki bırakma-sına yol açmaktadır.
Görüldüğü üzere insanın içinde yaşadığı doğal ortamla arasında, birbirinden koparılamayacak bir ilişki ve etkileşim süreci söz konusudur.
COĞRAFYANIN KONUSU VE
BÖLÜMLERİ
Coğrafya yeryüzünü inceler, diye kısaca tanım-lansa da gerçekte inceleme alanı yeryüzüyle sınırlı değildir. Coğrafyanın konusu insandır, insanı etkileyen ve insanın etkilediği tüm or-tamlar coğrafyanın konusuna girer.
Bu ortamlar doğal sistemleri oluşturan ve iç içe geçmiş Litosfer (Taş Küre), Hidrosfer (Su Küre) ve Atmosfer (Hava Küre) gibi doğal kürelerdir. Bu üç küreye ek olarak, bu kürelerin çeşitli derinliklerine kadar uzanan ve insan dâhil tüm canlıların yaşam faaliyetlerini sürdürdüğü küreye Biyosfer (Canlılar Küresi) adı verilir. En büyük sistem olan Dünya ekosistemi (Ekosfer) bu dört küreden oluşur. İnsanların faaliyet alan-ları teorik olarak biyosferle sınırlı olduğundan Coğrafyanın tüm faaliyet alanı biyosferdir.
1. Hava Küre (Atmosfer)
Dünya yüzeyini çepeçevre saran gaz taba-kasıdır. Sıcaklık, yağış, rüzgâr, nem gibi iklim olayları atmosferde meydana gelir.
2. Su Küre (Hidrosfer)
Yer altı suları ile akarsu, okyanus, deniz, göl gibi yer üstü sularını içine alır.
3. Taş Küre (Litosfer)
Dünya’nın katı olan yer kabuğunu ve dağ, ova, plato, vadi gibi yer şekilleri, kayaç ve topraklar taş küreyi oluşturan unsurlardır.
4. Canlılar Küresi (Biyosfer)
Taş küre, su küre ve hava küre içinde yaşayan canlılardan oluşur. Bu dört doğal unsur birbi-rinden bağımsız değildir. Bu ortamlar sürekli etkileşim hâlindedir. Biyosferin bir parçası olan insan, kendisi dışında kalan canlılardan çok yönlü etkilenir.
ÖRNEK 01
Doğal ve beşerî unsurlar birbirleriyle karşı-lıklı etkileşim içindedir.
Aşağıdaki durumlardan hangisinin be-şerî faaliyetler üzerindeki olumsuz etkisi diğerlerinden daha fazladır?
A) İtalya’da Etna Yanardağı çevresinde top-rakların geçirimli olması sonucu tarımsal ürün çeşitliliğinin azalmasının
B) Şiddetli lodos nedeniyle Çanakkale Bo-ğazı’nda deniz ulaşımının aksamasının C) İzlanda’da meydana gelen volkanik
patlamalar sonucu kül ve toz bulutlarının hava trafiğini etkilemesinin
D) Konya Havzası’nda obrukların oluşumu sonucu tarım alanlarının zarar görmesinin E) Antalya kıyılarında dalga aşındırması
sonucu falezlerin gerilemesinin ÇÖZÜM
Atlas Okyanusu’nun kuzeyinde bulunan İzlan-da’da meydana gelen volkanik patlama, dünya-nın en yoğun hava yolu trafiğinin (Avrupa-ABD arası) aksamasına neden olmuştur.
Yanıt C
BEŞERÎ SİSTEMLER
Her canlı gibi insanlar da var olduğu günden beri çevresi ile etkileşim halindedir. Diğer canlılar gibi doğal çevreye uyum sağlamakla birlikte onlardan farklı olarak çoğu zaman doğal çevreyi kontrol altına alıp ihtiyaçları doğrultu-sunda değiştirip farklı bir çevre oluşturabilir. İnsanlar, yaşamlarını sürdürmek için beslenir, barınır, çoğalır ve güvenliklerini sağlarlar. Bunlarla birlikte daha iyi yaşam koşullarına sahip olmak için bir takım ekonomik, sosyal ve kültürel faaliyetler sürdürürler.
Etkileşim içinde bulunduğu çevre doğal sistem-ler olarak adlandırılan kendi dışında var olan fizikî çevre ve beşerî sistemler olarak adlandı-rılan insanın kendisinin oluşturduğu çevredir. Beşeri sistemler, nüfus ve yerleşme, kültür, siyaset, sağlık, tarım, hayvancılık, madencilik, enerji üretimi, sanayi, ulaşım, ticaret, turizm, hizmet üretimi gibi unsurların tamamıdır. Tıpkı doğal sistemler gibi beşerî sistemlerin de
8
Ünite
1
Coğrafya coğrafî bir nitelik taşıması için mutlaka mekânla
bağı kurulmalıdır.
Örneğin, coğrafya bir tarlanın nasıl
ekildiğiy-le, hayvanların nasıl yetiştirildiğiyekildiğiy-le, maden ocağının, sanayi tesisinin, elektrik santralinin veya turistik tesislerin nasıl işletildiğiyle ya da bu tesislerin mühendislik açısından nasıl inşa edildiğiyle ilgilenmez. Bu tesislerin “nasıl bir mekânda” bulunduğu, “neden o mekânda” bulunduğu ve o mekânı veya çevreyi “nasıl etkilediğiyle” ilgilenir.
Beşeri Sistemlerin Etkileşimi
Doğal sistemler beşeri sistemleri etkilediği gibi beşeri sistemler de birbirileriyle etkileşim halindedir. Kültürel Ekonomik Ticaret Tarım Siyasal Turizm Politika Enerji Ulaşım Nüfus Kent Kır Siyasi Sosyal Beşerî Sistemler Doğal Sistemler Mekan
Coğrafyada beşerî sistemlerin ilişki ve etkileşim şeması
Şemada gösterilen döngüdeki turuncu oklar, beşerî faaliyetler olarak adlandırılan insan eliyle yürütülen sosyal, ekonomik, siyasi ve kültürel süreçleri temsil etmektedir.
Mavi oklarla da beşeri faaliyetlerin ürünü olan beşerî sistemler gösterilmiştir.
İç içe geçen oklar ise hem beşerî süreçleri hem de beşerî sistemlerin kendi arasındaki karşılıklı ilişkiyi ve etkileşimi simgelemektedir.
Her beşerî sistem bir diğeriyle ilişki içindedir ve buna bağlı olarak aralarında bir etkileşim ortaya çıkar.
Örneğin, bir tarım bitkisinin hasat edilmesi (tarım), taşınarak sanayi tesisine ulaştırılması (ulaşım), sanayi tesislerinde işlenip yeni bir ürün elde edilmesi (sanayi), tekrar taşınarak satış yerlerine ulaştırılması (ulaşım) ve market, dükkân ve mağazalarda pazarlanması (ticaret); etkileşim zincirini yaratır.
ÖRNEK 02
Yaşamımız beşerî sistemlerle şekillenir ve beşerî sistemlerin izlerine, gündelik yaşa-mımızın her anında rastlanabilir.
Aşağıdaki gazete manşetlerinden hangisi beşerî sistemlere örnek değildir?
A) Sanayi Atıkları Kıyıları Tehdit Ediyor B) Kuraklık, Tarım Ürünlerinin Fiyatlarını
Artırdı
C) Okulların Açılması Ulaşım Yoğunluğunu Artıracak
D) Gecekondudan Gökdelene, Kentlerde Uçurum Büyüyor
E) Denizlerdeki Algler Ormanlardan Daha Fazla Oksijen Üretir
ÇÖZÜM
Beşeri sistemler insan faaliyetleriyle oluşan çevredir. Denizdeki algler ve ürettikleri oksijen, beşeri değil doğal sistemlere bir örnektir.
Yanıt E
A. GENEL COĞRAFYA
I. FİZİKÎ COĞRAFYA
a. Jeomorfoloji: Yer şekilleri bilimi. Yer ka-buğu ile yüzey şekillerinin oluşumunu ve gelişmini inceler.
b. Klimatoloji: İklim bilimi. İklim ve hava olay-larının özellikleri ile bunların yeryüzündeki dağılışını inceler.
c. Hidrografya: Sular coğrafyası. Yer altı ve yer üstü sularının dağılışını inceler.
d. Biyocoğrafya: Canlılar coğrafyası. Bitki ve hayvan türlerinin özelliklerini, yeryüzündeki dağılışını ve bu dağılışın nedenlerini ince-ler.
e. Toprak Coğrafyası: Yeryüzündeki toprak-ların oluşumtoprak-larını, özelliklerini ve dağılışla-rını inceler.
f. Doğal Afetler Coğrafyası: Doğal afetlerin dağılışını, özelliklerini, nedenlerini ve etki-lerini inceler.
g. Kartografya: Haritaların hazırlanışı ve ha-ritalardan yararlanma esasları gibi konuları inceler.
h. Matematik Coğrafya: Dünya’nın şekli, boyutları, Güneş sistemindeki yeri ve ha-reketleri ile bunların etkilerini inceler.
II. BEŞERÎ COĞRAFYA
Coğrafyanın beşeri sistemlerle ilgilenen dalına Beşeri Coğrafya adı verilir.
1. Yerleşme Coğrafyası: Yerleşmelerin nere-de, nasıl ve niçin kurulduğunu, yerleşmeyi etkileyen faktörleri inceler. Bunlarla birlikte farklı yerleşme tipleri ve dokuları ile mes-kenlerin yapı malzemelerini inceler. Yerleşim merkezlerinin fonksiyonlarını, kent ve kır yerleşmelerinin sorunlarını ve bu sorunların çözüm yollarını araştırır.
2. Nüfus Coğrafyası: Nüfusun özellikleri, da-ğılış alanları ve bu dada-ğılışta etkili olan fiziki ve beşeri faktörlerle birlikte nüfusun temel niteliklerini, artış durumunu ve göçleri inceler.
3. Tarım Coğrafyası: Kültür altına alınan bitkiler ile birlikte geçimlik veya ticari amaçlı hayvan yetiştirilmesini veya avlanmasını konu alır ve bunların dağılışını, bu dağılışa etki eden fiziki ve beşeri faktörleri inceler.
4. Maden ve Enerji Coğrafyası: Madenler ve enerji kaynaklarının dağılışını, üretimi-ni, üretim miktarını ve bunlara etki eden faktörleri inceler.
5. Sanayi Coğrafyası: Sanayi tesislerinin dağılışını, bu tesislerin gelişimine etki eden coğrafi şartları inceler.
6. Ulaşım Coğrafyası: Kara, deniz, demir ve hava yolları ile boru hatları gibi çeşitli türde ulaşım yollarının dağılışını, niteliğini, gelişimi-ni, gelişimini etkileyen doğal ve beşeri faktör-leri ve ekonomiye etkifaktör-lerini inceler. Bununla birlikte ulaşım coğrafyası taşınma yollarını da kapsar. Günümüzde gittikçe gelişen iletişim, haber ve bilginin taşınması da ulaşım coğraf-yasının alanına girer.
7. Turizm Coğrafyası: Turizm değeri olan doğal güzellikler ile kültürel eserlerin dağı-lışını, insanları turistik faaliyetlere yönelten faktörleri, turizmin ekonomik, sosyal, siya-sal ve çevresel etkilerini inceler.
8. Sağlık Coğrafyası: Coğrafi şartların insan sağlığına etkisini, çeşitli sağlık sorunlarının çıkmasına veya tedavisine coğrafi özellik-lerin etkiözellik-lerini inceler.
9. Siyası Coğrafya: Devletlerin ve medeni-yetlerin veya siyasi, ekonomik ve askeri örgütlerin kurulmasına, gelişmesine coğ-rafi şartların ve coğcoğ-rafi konumun etkilerini inceler
8
Ünite
1
Coğrafya coğrafî bir nitelik taşıması için mutlaka mekânla
bağı kurulmalıdır.
Örneğin, coğrafya bir tarlanın nasıl
ekildiğiy-le, hayvanların nasıl yetiştirildiğiyekildiğiy-le, maden ocağının, sanayi tesisinin, elektrik santralinin veya turistik tesislerin nasıl işletildiğiyle ya da bu tesislerin mühendislik açısından nasıl inşa edildiğiyle ilgilenmez. Bu tesislerin “nasıl bir mekânda” bulunduğu, “neden o mekânda” bulunduğu ve o mekânı veya çevreyi “nasıl etkilediğiyle” ilgilenir.
Beşeri Sistemlerin Etkileşimi
Doğal sistemler beşeri sistemleri etkilediği gibi beşeri sistemler de birbirileriyle etkileşim halindedir. Kültürel Ekonomik Ticaret Tarım Siyasal Turizm Politika Enerji Ulaşım Nüfus Kent Kır Siyasi Sosyal Beşerî Sistemler Doğal Sistemler Mekan
Coğrafyada beşerî sistemlerin ilişki ve etkileşim şeması
Şemada gösterilen döngüdeki turuncu oklar, beşerî faaliyetler olarak adlandırılan insan eliyle yürütülen sosyal, ekonomik, siyasi ve kültürel süreçleri temsil etmektedir.
Mavi oklarla da beşeri faaliyetlerin ürünü olan beşerî sistemler gösterilmiştir.
İç içe geçen oklar ise hem beşerî süreçleri hem de beşerî sistemlerin kendi arasındaki karşılıklı ilişkiyi ve etkileşimi simgelemektedir.
Her beşerî sistem bir diğeriyle ilişki içindedir ve buna bağlı olarak aralarında bir etkileşim ortaya çıkar.
Örneğin, bir tarım bitkisinin hasat edilmesi (tarım), taşınarak sanayi tesisine ulaştırılması (ulaşım), sanayi tesislerinde işlenip yeni bir ürün elde edilmesi (sanayi), tekrar taşınarak satış yerlerine ulaştırılması (ulaşım) ve market, dükkân ve mağazalarda pazarlanması (ticaret); etkileşim zincirini yaratır.
ÖRNEK 02
Yaşamımız beşerî sistemlerle şekillenir ve beşerî sistemlerin izlerine, gündelik yaşa-mımızın her anında rastlanabilir.
Aşağıdaki gazete manşetlerinden hangisi beşerî sistemlere örnek değildir?
A) Sanayi Atıkları Kıyıları Tehdit Ediyor B) Kuraklık, Tarım Ürünlerinin Fiyatlarını
Artırdı
C) Okulların Açılması Ulaşım Yoğunluğunu Artıracak
D) Gecekondudan Gökdelene, Kentlerde Uçurum Büyüyor
E) Denizlerdeki Algler Ormanlardan Daha Fazla Oksijen Üretir
ÇÖZÜM
Beşeri sistemler insan faaliyetleriyle oluşan çevredir. Denizdeki algler ve ürettikleri oksijen, beşeri değil doğal sistemlere bir örnektir.
Yanıt E
A. GENEL COĞRAFYA
I. FİZİKÎ COĞRAFYA
a. Jeomorfoloji: Yer şekilleri bilimi. Yer ka-buğu ile yüzey şekillerinin oluşumunu ve gelişmini inceler.
b. Klimatoloji: İklim bilimi. İklim ve hava olay-larının özellikleri ile bunların yeryüzündeki dağılışını inceler.
c. Hidrografya: Sular coğrafyası. Yer altı ve yer üstü sularının dağılışını inceler.
d. Biyocoğrafya: Canlılar coğrafyası. Bitki ve hayvan türlerinin özelliklerini, yeryüzündeki dağılışını ve bu dağılışın nedenlerini ince-ler.
e. Toprak Coğrafyası: Yeryüzündeki toprak-ların oluşumtoprak-larını, özelliklerini ve dağılışla-rını inceler.
f. Doğal Afetler Coğrafyası: Doğal afetlerin dağılışını, özelliklerini, nedenlerini ve etki-lerini inceler.
g. Kartografya: Haritaların hazırlanışı ve ha-ritalardan yararlanma esasları gibi konuları inceler.
h. Matematik Coğrafya: Dünya’nın şekli, boyutları, Güneş sistemindeki yeri ve ha-reketleri ile bunların etkilerini inceler.
II. BEŞERÎ COĞRAFYA
Coğrafyanın beşeri sistemlerle ilgilenen dalına Beşeri Coğrafya adı verilir.
1. Yerleşme Coğrafyası: Yerleşmelerin nere-de, nasıl ve niçin kurulduğunu, yerleşmeyi etkileyen faktörleri inceler. Bunlarla birlikte farklı yerleşme tipleri ve dokuları ile mes-kenlerin yapı malzemelerini inceler. Yerleşim merkezlerinin fonksiyonlarını, kent ve kır yerleşmelerinin sorunlarını ve bu sorunların çözüm yollarını araştırır.
2. Nüfus Coğrafyası: Nüfusun özellikleri, da-ğılış alanları ve bu dada-ğılışta etkili olan fiziki ve beşeri faktörlerle birlikte nüfusun temel niteliklerini, artış durumunu ve göçleri inceler.
3. Tarım Coğrafyası: Kültür altına alınan bitkiler ile birlikte geçimlik veya ticari amaçlı hayvan yetiştirilmesini veya avlanmasını konu alır ve bunların dağılışını, bu dağılışa etki eden fiziki ve beşeri faktörleri inceler.
4. Maden ve Enerji Coğrafyası: Madenler ve enerji kaynaklarının dağılışını, üretimi-ni, üretim miktarını ve bunlara etki eden faktörleri inceler.
5. Sanayi Coğrafyası: Sanayi tesislerinin dağılışını, bu tesislerin gelişimine etki eden coğrafi şartları inceler.
6. Ulaşım Coğrafyası: Kara, deniz, demir ve hava yolları ile boru hatları gibi çeşitli türde ulaşım yollarının dağılışını, niteliğini, gelişimi-ni, gelişimini etkileyen doğal ve beşeri faktör-leri ve ekonomiye etkifaktör-lerini inceler. Bununla birlikte ulaşım coğrafyası taşınma yollarını da kapsar. Günümüzde gittikçe gelişen iletişim, haber ve bilginin taşınması da ulaşım coğraf-yasının alanına girer.
7. Turizm Coğrafyası: Turizm değeri olan doğal güzellikler ile kültürel eserlerin dağı-lışını, insanları turistik faaliyetlere yönelten faktörleri, turizmin ekonomik, sosyal, siya-sal ve çevresel etkilerini inceler.
8. Sağlık Coğrafyası: Coğrafi şartların insan sağlığına etkisini, çeşitli sağlık sorunlarının çıkmasına veya tedavisine coğrafi özellik-lerin etkiözellik-lerini inceler.
9. Siyası Coğrafya: Devletlerin ve medeni-yetlerin veya siyasi, ekonomik ve askeri örgütlerin kurulmasına, gelişmesine coğ-rafi şartların ve coğcoğ-rafi konumun etkilerini inceler
DOĞA, İNSAN VE COĞRAFYA
9 Coğrafya
Ünite
1
Doğal Unsurlar ve Coğrafya
ÖRNEK 03
Coğrafya öğretmeni Şebnem Hanım, sınıfın-daki öğrencileri gruplara ayırmış ve onlardan yaşadıkları yerin ekonomik, kültürel ve tek-nolojik imkânlarını araştırarak rapor hâline getirmelerini istemiştir. Buna göre;
Erinç grubu: Bölgelerinde ne tür
hayvan-ların yetiştirildiğini ve kültür balıkçılığı ile uğraşan işletmeleri,
İzbırak grubu: Yaşadıkları alandaki internet,
yazılı ve görsel medya hizmetleriyle bunların kullanılabilirlik durumlarını,
Tümertekin grubu: Bölgelerinde faaliyette
bulunan iki termal tesisi ve bu tesislere kay-nak olan sıcak suların çıktığı alanları rapor hâline getirerek sınıfta sunmuşlardır.
Grupların çalışma konularına bakıldığın-da aşağıbakıldığın-dakilerden hangisinde, beşerî coğrafyanın alt dalıyla ilişkilendirilecek bir rapor çalışması yapılmamıştır?
A) Nüfus coğrafyası B) Turizm coğrafyası C) Tarım coğrafyası D) Enerji coğrafyası E) Ulaşım coğrafyası ÇÖZÜM
Erinç grubu: Bölgelerindeki yetiştirilen hayvan türleri ve kültür balıkçılığı ile uğraşan işletmeleri konu aldığı için “Tarım coğrafyası” ile ilişkilen-dirilebilir.
İzbırak grubu: Yaşadıkları yerdeki internet, yazılı ve görsel medya ile bunların kullanılabilirlik durumunu araştırdıkları için “Ulaşım coğrafyası” ile ilişkilendirilebilir. Çünkü internet, yazılı ve gör-sel medya haber ve bilgilerin taşınmasını sağlar. Tümertekin grubu: Bölgelerindeki faaliyette bulunan termal tesisleri araştırdığı için “Turizm coğrafyası” ile bu tesislere kaynak olan sıcak su kaynaklarını araştırdıkları için “Enerji coğrafyası” ile ilişkilendirilebilir.
Grupların araştırma alanlarında nüfusla ilişkilen-dirilecek bir çalışma yoktur.
Yanıt A
B. BÖLGESEL (YEREL) COĞRAFYA
Bölgesel coğrafyanın konusu, belirli kriterlere göre oluşturulan bir coğrafi ünitenin fiziki, beşeri ve ekonomik coğrafya özelliklerinin incelenmesidir. Bölgesel coğrafya ana bilim dalı üç alt disipline ayrılır:
1. Bölgeler Coğrafyası: Dünya üzerinde veya bir ülke içinde yer alan herhangi bir bölgenin genel coğrafi özelliklerini inceler.
2. Ülkeler Coğrafyası: Bir ülkenin fiziki, beşerî ve ekonomik coğrafi özelliklerinin tamamını inceler.
3. Kıtalar Coğrafyası: Kıtaların fiziki, beşerî ve ekonomik özelliklerini bir arada inceler.
COĞRAFYAYA YARDIMCI BİLİMLER
Jeoloji: Yer bilimi
Jeofizik: Fiziğin temel ilkelerinden yararlana-rak, su küre ve atmosferi de içerecek biçimde Yer’in araştırılmasını konu edinir.
Meteoroloji: Hava olaylarını inceler.
Hidroloji: Su bilimi
Botanik: Bitki bilimi
Zooloji: Hayvan bilimi
Ekoloji: Çevre bilimi
Arkeoloji: Kazı bilimi
Petrografya: Taş bilimi
Pedoloji: Toprak bilimi
Antropoloji: İnsanların ırkını ve kültürünü inceler.
Demografi: Nüfus bilimi
COĞRAFYA FİZİKİ COĞRAFYA Jeomorfoloji Klimatoloji Hidrografya Biyocoğrafya Toprak Coğrafyası Nüfus Coğrafyası Yerleşme Coğrafyası Ülkeler Coğrafyası Siyasi Coğrafya Kıtalar Coğrafyası Tarım Coğrafyası Bölgeler Coğrafyası Ulaşım Coğrafyası Ticaret Coğrafyası Kültürel Coğrafya Tarihi Coğrafya Sanayi Coğrafyası Enerji Coğrafyası Turizm Coğrafyası Doğal Afetler Coğrafyası Kartografya BÖLGESEL COĞRAFYA BEŞERİ ve EKONOMİK COĞRAFYA
10
Ünite
1
Coğrafya
Doğal Unsurlar ve Coğrafya
C. COĞRAFYANIN TANIMI, ÖNEMİ VE
GELİŞİMİ
Coğrafya adı, eski Yunanca’da géo (Yer) ve grap-hien (tasvir) kelimelerinin birleşmesinden oluşan géographien kelimelerinden türetilmiş olup yerin tasviri anlamına gelmektedir. Coğrafya kelimesi, ilk kez coğrafyanın isim babası olarak kabul edi-len Eratosthenes tarafından kullanmıştır. İslam dünyasına ilk defa 12. yy.da cugrafiya şeklinde; Türkçeye 15. yy.da Fatih Dönemi’nde girmiştir. Bugünkü anlamda ise coğrafya, doğal ortam ile insanlar arasındaki karşılıklı etkileşimi araştırarak sonuçlarını sentez hâlinde veren bilimdir.
İlk Çağ’da Coğrafya
Bu dönemde yaşamış olan Thales, Anaksi-mander, Hekataios, Platon ve Eratosthenes coğrafya ilminin ilk kurucuları sayılmaktadır. Daha sonraları o dönem bilinen dünyayı gezen (Amasyalı) Strabon ve Yeni Çağ’a kadar temel coğrafya kaynağı olan “Coğrafya Kılavuzu” adlı eseriyle Batlamyus coğrafyanın gelişimine büyük katkılar sağlamıştır.
Batlamyus’un dünya haritası
Bu dönemde coğrafi düşünce, sadece dünyayı tasvir etmek, yazı ile anlatmak ve bu bilgilerin kay-dedildiği harita hazırlamak şeklinde görülmektedir.
Orta Çağ’da Coğrafya
Bu dönemde coğrafya bilimine katkıyı İslam coğrafyacıları sağlamıştır. Çünkü Orta Çağ Av-rupası’nda coğrafya, diğer bilimler gibi kilisenin baskısı ile uzun bir duraklama dönemine girmiş-tir. Bu dönemde İlk Çağ’da verilen eserlerden yararlanılmıştır. Makdisi, İbn Hurdazbih, Mesudi, İbn-i Sina ve Biruni bu dönemde öne çıkan bilim insanlarıdır. Kaşgarlı Mahmud tarafından hazırla-nan Dîvânu Lugâti’t-Türk adlı eser, sözlük olmakla birlikte Orta Asya’nın coğrafi özellikleri ve içerdiği haritalar ile ilgili zengin bilgiler içermekteydi. Dönemin önemli bir diğer coğrafyacısı da En-dülüslü Muhammed el-İdrisi’dir. İdrisi’nin Sicilya Kralı Roger için hazırladığı Kitâb-ür-Rüşandi (Roger’in Kitabı) isimli eseri ve o dönem bilinen dünya haritası önemli eserlerdir.
El-İdrisî’nin 1154’te çizdiği ve güneyi üstte gösterdiği dünya haritası (Konrad Miller tarafından 1929’de yeniden oluşturulmuş nüshası)
Yeni Çağ ve Yakın Çağ’da Coğrafya
Avrupa’da Rönesans ve Reform hareketlerinin etkisi ile diğer bütün bilimlerde olduğu gibi coğrafyada da büyük gelişmeler ve dönü-şümler yaşanmaya başlamıştır. Coğrafya da bu dönemde bilimsel karakterini kazanmıştır. Özellikle fiziki coğrafyanın kurucusu kabul edilen Alexander von Humboldt ve beşerî coğrafyanın kurucusu kabul edilen Carl Ritter, modern coğrafyanın ortaya çıkmasına çalış-maları ile katkı sağlamışlardır.
Osmanlı’da Coğrafya
Osmanlı kökenli coğrafi eserler; geçmiş dönemde yazılan eserlerin tercümeleri, haritacılık çalışma-ları ve dünyayı gezen seyyahçalışma-ların yazdığı seya-hatname türünde eserler olmak üzere üç türlüdür. Fatih Sultan Mehmet Han’ın eski medeniyetlere ait birçok coğrafi eseri, özellikle Batlamyus’un kitabını ve haritasını tercüme ettirmesi Osmanlı-daki ilk coğrafi çalışmalar sayılabilir. Başta Kitab-ı Bahriye olmak üzere Pîrî Reis’in oluşturduğu eserler Osmanlı coğrafyacıları için önemli bir dönüm noktası olmuştur. Osmanlıdaki üçüncü tip coğrafi eserler de seyahatnamelerdir. Bu eserler, yazıldıkları dönemde genellikle Osmanlı Devleti’nin sınırları içinde kalan bölgeler hakkında çok önemli bilgiler içermektedir. Özellikle Evliya Çelebi’nin yazmış olduğu Seyahatname bu alan-da gösterilebilecek en güzel örnektir.
Türkiye’de Coğrafya
Modern coğrafyanın ülkemize girişi 20. yüzyıl başlarına denk gelmektedir. Bu dönemde Avrupa’dan ülkemize davet edilen yabancı coğrafya hocaları ve yurt dışında yetişmiş Faik Sabri Duran, Ali Macit Arda ve Hamit Sadi Selen gibi isimlerle ülkemizde coğrafya biliminin te-melleri atılmıştır. Bu isimlere ek olarak Cemal Arif Alagöz, Besim Darkot, İbrahim Hakkı Akyol, Reşat İzbırak ve Sırrı Erinç gibi isimlerin ülke-mizde coğrafyanın gelişmesine büyük katkıları olmuştur.
COĞRAFYANIN İLKELERİ
1. Nedensellik: Coğrafi olayların meydana gelişlerini, neden ve sonuçlarıyla birlikte inceler. Örneğin Akdeniz iklimininin ortaya çıkmasında etkili olan faktörler, herhangi bir alanda bu iklimin görülmesinin nedenleri araştırılarak ortaya konulur.
2. Karşılıklı İlgi ve Bağlantı: Coğrafi olay-ların araolay-larındaki ilişkiyi ele alır. Örneğin, iklimin özellikleri sonucunda bitki örtüsü olarak makilerin toprak tipi olarak terra rossaların görüldüğü belirtilir.
3. Dağılış: Coğrafi olayların yeryüzündeki dağılışını inceler. Bu ilke coğrafyaya öz-güdür. Örneğin Akdeniz ikliminin görüldüğü alanlar belirtilir.
ÖRNEK 04
Aşağıdaki grafikte Beşerî Coğrafya’nın bazı alt dalları gösterilmiştir.
Beşeri Coğrafya Enerji Coğrafyası Yerleşme Coğrafyası Ulaşım Coğrafyası ...I... ...II...
Bu grafikte numaralandırılarak boş bı-rakılan yerlere aşağıdakilerden hangisi getirilmelidir?
I II
A) Nüfus Coğrafyası Siyasi Coğrafya B) Bitki Coğrafyası Nüfus Coğrafya C) Turizm Coğrafyası Bitki Coğrafya D) Siyasi Coğrafyası Toprak Coğrafya E) Toprak Coğrafyası Turizm Coğrafya (TYT - 2019)
ÇÖZÜM
Beşeri Coğrafya nüfusu ve nüfusun faaliyetlerini inceler. Nüfus coğrafyası ve siyasi coğrafya bu tanıma uymaktadır.
10
Ünite
1
Coğrafya
Doğal Unsurlar ve Coğrafya
C. COĞRAFYANIN TANIMI, ÖNEMİ VE
GELİŞİMİ
Coğrafya adı, eski Yunanca’da géo (Yer) ve grap-hien (tasvir) kelimelerinin birleşmesinden oluşan géographien kelimelerinden türetilmiş olup yerin tasviri anlamına gelmektedir. Coğrafya kelimesi, ilk kez coğrafyanın isim babası olarak kabul edi-len Eratosthenes tarafından kullanmıştır. İslam dünyasına ilk defa 12. yy.da cugrafiya şeklinde; Türkçeye 15. yy.da Fatih Dönemi’nde girmiştir. Bugünkü anlamda ise coğrafya, doğal ortam ile insanlar arasındaki karşılıklı etkileşimi araştırarak sonuçlarını sentez hâlinde veren bilimdir.
İlk Çağ’da Coğrafya
Bu dönemde yaşamış olan Thales, Anaksi-mander, Hekataios, Platon ve Eratosthenes coğrafya ilminin ilk kurucuları sayılmaktadır. Daha sonraları o dönem bilinen dünyayı gezen (Amasyalı) Strabon ve Yeni Çağ’a kadar temel coğrafya kaynağı olan “Coğrafya Kılavuzu” adlı eseriyle Batlamyus coğrafyanın gelişimine büyük katkılar sağlamıştır.
Batlamyus’un dünya haritası
Bu dönemde coğrafi düşünce, sadece dünyayı tasvir etmek, yazı ile anlatmak ve bu bilgilerin kay-dedildiği harita hazırlamak şeklinde görülmektedir.
Orta Çağ’da Coğrafya
Bu dönemde coğrafya bilimine katkıyı İslam coğrafyacıları sağlamıştır. Çünkü Orta Çağ Av-rupası’nda coğrafya, diğer bilimler gibi kilisenin baskısı ile uzun bir duraklama dönemine girmiş-tir. Bu dönemde İlk Çağ’da verilen eserlerden yararlanılmıştır. Makdisi, İbn Hurdazbih, Mesudi, İbn-i Sina ve Biruni bu dönemde öne çıkan bilim insanlarıdır. Kaşgarlı Mahmud tarafından hazırla-nan Dîvânu Lugâti’t-Türk adlı eser, sözlük olmakla birlikte Orta Asya’nın coğrafi özellikleri ve içerdiği haritalar ile ilgili zengin bilgiler içermekteydi. Dönemin önemli bir diğer coğrafyacısı da En-dülüslü Muhammed el-İdrisi’dir. İdrisi’nin Sicilya Kralı Roger için hazırladığı Kitâb-ür-Rüşandi (Roger’in Kitabı) isimli eseri ve o dönem bilinen dünya haritası önemli eserlerdir.
El-İdrisî’nin 1154’te çizdiği ve güneyi üstte gösterdiği dünya haritası (Konrad Miller tarafından 1929’de yeniden oluşturulmuş nüshası)
Yeni Çağ ve Yakın Çağ’da Coğrafya
Avrupa’da Rönesans ve Reform hareketlerinin etkisi ile diğer bütün bilimlerde olduğu gibi coğrafyada da büyük gelişmeler ve dönü-şümler yaşanmaya başlamıştır. Coğrafya da bu dönemde bilimsel karakterini kazanmıştır. Özellikle fiziki coğrafyanın kurucusu kabul edilen Alexander von Humboldt ve beşerî coğrafyanın kurucusu kabul edilen Carl Ritter, modern coğrafyanın ortaya çıkmasına çalış-maları ile katkı sağlamışlardır.
Osmanlı’da Coğrafya
Osmanlı kökenli coğrafi eserler; geçmiş dönemde yazılan eserlerin tercümeleri, haritacılık çalışma-ları ve dünyayı gezen seyyahçalışma-ların yazdığı seya-hatname türünde eserler olmak üzere üç türlüdür. Fatih Sultan Mehmet Han’ın eski medeniyetlere ait birçok coğrafi eseri, özellikle Batlamyus’un kitabını ve haritasını tercüme ettirmesi Osmanlı-daki ilk coğrafi çalışmalar sayılabilir. Başta Kitab-ı Bahriye olmak üzere Pîrî Reis’in oluşturduğu eserler Osmanlı coğrafyacıları için önemli bir dönüm noktası olmuştur. Osmanlıdaki üçüncü tip coğrafi eserler de seyahatnamelerdir. Bu eserler, yazıldıkları dönemde genellikle Osmanlı Devleti’nin sınırları içinde kalan bölgeler hakkında çok önemli bilgiler içermektedir. Özellikle Evliya Çelebi’nin yazmış olduğu Seyahatname bu alan-da gösterilebilecek en güzel örnektir.
Türkiye’de Coğrafya
Modern coğrafyanın ülkemize girişi 20. yüzyıl başlarına denk gelmektedir. Bu dönemde Avrupa’dan ülkemize davet edilen yabancı coğrafya hocaları ve yurt dışında yetişmiş Faik Sabri Duran, Ali Macit Arda ve Hamit Sadi Selen gibi isimlerle ülkemizde coğrafya biliminin te-melleri atılmıştır. Bu isimlere ek olarak Cemal Arif Alagöz, Besim Darkot, İbrahim Hakkı Akyol, Reşat İzbırak ve Sırrı Erinç gibi isimlerin ülke-mizde coğrafyanın gelişmesine büyük katkıları olmuştur.
COĞRAFYANIN İLKELERİ
1. Nedensellik: Coğrafi olayların meydana gelişlerini, neden ve sonuçlarıyla birlikte inceler. Örneğin Akdeniz iklimininin ortaya çıkmasında etkili olan faktörler, herhangi bir alanda bu iklimin görülmesinin nedenleri araştırılarak ortaya konulur.
2. Karşılıklı İlgi ve Bağlantı: Coğrafi olay-ların araolay-larındaki ilişkiyi ele alır. Örneğin, iklimin özellikleri sonucunda bitki örtüsü olarak makilerin toprak tipi olarak terra rossaların görüldüğü belirtilir.
3. Dağılış: Coğrafi olayların yeryüzündeki dağılışını inceler. Bu ilke coğrafyaya öz-güdür. Örneğin Akdeniz ikliminin görüldüğü alanlar belirtilir.
ÖRNEK 04
Aşağıdaki grafikte Beşerî Coğrafya’nın bazı alt dalları gösterilmiştir.
Beşeri Coğrafya Enerji Coğrafyası Yerleşme Coğrafyası Ulaşım Coğrafyası ...I... ...II...
Bu grafikte numaralandırılarak boş bı-rakılan yerlere aşağıdakilerden hangisi getirilmelidir?
I II
A) Nüfus Coğrafyası Siyasi Coğrafya B) Bitki Coğrafyası Nüfus Coğrafya C) Turizm Coğrafyası Bitki Coğrafya D) Siyasi Coğrafyası Toprak Coğrafya E) Toprak Coğrafyası Turizm Coğrafya (TYT - 2019)
ÇÖZÜM
Beşeri Coğrafya nüfusu ve nüfusun faaliyetlerini inceler. Nüfus coğrafyası ve siyasi coğrafya bu tanıma uymaktadır.
Yanıt A
11
Ünite
1
Test
Mantık ve Muhakeme Testi
1
Doğal Unsurlar ve Coğrafya
2.
Coğrafya öğretmeni Yıldırım Bey, Coğrafyanın doğal ve beşeri unsurları inceleyen alt bilim dallarına ayrıldığını söylemiş, öğren-cilerinden Coğrafyanın alt dallarına örnekler vermelerini istemiştir. Öğrenciler ve verdikleri cevaplar şöyledir:Adnan : Toprak Coğrafyası Ahmet : Klimatoloji Güner : Hidrografya Süleyman : Tarım Coğrafyası Yusuf : Jeomorfoloji
Buna göre öğrencilerden hangisinin verdiği örnek diğerlerin-den farklı bir sisteme aittir?
A) Adnan B) Ahmet C) Güner
D) Süleyman E) Yusuf
Cevap: D
4.
Doğal ortam unsurları insan faaliyetlerini sınırlandırmaktadır.Aşağıdakilerden hangisi insan faaliyetlerini küresel ölçekte etkileyebilecek bir doğal ortam unsurudur?
A) Bir bölgede görülen aşırı sıcak veya soğuk hava şartları B) Aşırı yağışların neden olduğu sel ve taşkınlar
C) Hava yoluyla yayılan mikroorganizmaların neden olduğu sal-gın hastalıklar.
D) Deprem ve tsunami E) Kasırga ve tayfunlar
Cevap: C
1.
Coğrafya öğretmeni Halit Bey, sınıfındaki öğrencilerden bazıların-dan yaşadıkları yerin ekonomik, kültürel ve teknolojik imkanlarını araştırarak rapor hâline getirmelerini istemiştir.Buna göre;
Ahmet: Bölgesinde ne tür tarım ürünlerinin yetiştirildiğini ve
sera-cılıkla uğraşan işletmeleri,
Ayşe: Yaşadığı yerdeki limanın işlerliğini ve bölge ekonomisine
etkilerini,
Süreyya: Bölgesinde bulunan termik santralin enerji potansiyelini
ve doğal çevreye olan etkilerini
rapor hâline getirerek sınıfa sunmuşlardır.
Öğrencilerin çalışma konularına bakıldığında aşağıdakilerin hangisinde, beşeri coğrafyanın alt dalıyla ilişkilendirilecek bir rapor çalışması yapılmamıştır?
A) Nüfus coğrafyası B) Tarım coğrafyası C) Ekonomi coğrafyası D) Enerji coğrafyası
E) Ulaşım coğrafyası
Cevap: A
3.
Aşağıdakilerden hangisi doğal çevrenin insan faaliyetleri üzerindeki etkisine örnek verilemez?A) Verimli topraklarda tarımsal faaliyetlerin yapılması B) Engebeli arazilerde tünel ve viyadüklerin inşa edilmesi C) Enerji ihtiyacının bir kısmının akarsular üzerinde kurulan
hid-roelektrik santrallerden karşılanması
D) Nüfusun fazla olduğu yerleşmelerde besi hayvancılığının ge-lişmesi
E) Tarımsal faaliyetlere elverişsiz ülkelerde açık deniz balıkçılı-ğının yapılması
Cevap: D
5.
Coğrafya, yeryüzünü meydana getiren doğal ortamların oluşu-munu, özelliklerini, dağılışlarını ve bu doğal ortamlar ile insanlar arasındaki etkileşimleri inceler.Buna göre, aşağıdakilerden hangisi coğrafyanın ilgi alanına girmez?
A) Gübre kullanımının tarımsal verimliliğe etkisi
B) Yer altı ve yer üstü sularının yer şekilllerinin oluşumuna etkisi C) Yer şekillerinin yerleşme dokusuna etkisi
D) Orman tahribatının erozyona etkisi
E) Nükleer kazaların canlıların genetik yapısına etkisi
Cevap: E
6.
Coğrafya, insan ile doğal çevre arasındaki ilişkileri konu edinir. Coğrafya insansız, insan da coğrafyasız düşünülemez.Buna göre, coğrafya biliminin doğmasına yol açan temel faktör aşağıdakilerden hangisidir?
A) Astronomi bilimindeki gelişmeler B) İnsanların doğal çevreyi öğrenme merakı C) Kartografya alanındaki gelişmeler
D) Sosyal bilimler arasındaki etkileşimin artması
E) İnsanoğlunun doğal şartlardan bağımsız yaşama isteği
12
Ünite
1
CA:
Test
1
1-A 2-D 3-D 4-C 5-E 6-B 7-A 8-D 9-C 10-B 11-C 12-E 13-B 14-E
14.
Coğrafya doğal ortam ile insan arasındaki karşılıklı ilişki veetkile-şimi inceleyen bir bilimdir.
Aşağıdakilerden hangisi insan ile doğa arasındaki etkileşime örnek verilebilecek bir durum değildir?
A) Bitki ve hayvanları genetik özelliklerinin değiştirilerek daha verimli ürün elde edilmesi
B) Haiti’de meydana gelen 7 şiddetindeki depremde 360 000 ki-şinin ölmesi
C) Hollanda’da doldurulan deniz alanlarından tarım arazisi oluş-turulması
D) Türkiye’de hızlı akışa sahip akarsular üzerinde hidrolelektrik santrallaer kurulması
E) Çin’de doğal nüfus artış hızını düşürücü politikalar uygulan-ması
Cevap: E
7.
(I) Step iklimi, ılıman kuşak ile sıcak kuşakta karaların iç kesimle-rinde görülür. (II) Orta Avrupa, Asya’nın iç kısımları ve Kuzey Ame-rikanın orta kesimlerinde görülür. (III) Yıllık yağış miktarı 300 - 500 mm arasında değişir. (IV) Yağışların büyük bir bölümü ilkbaharda düşer. (V) Doğal bitki örtüsü yağışlı mevsimde yeşeren, kurak mevsimde sararan küçük ot topluluklarından oluşan bozkırdır.Bu parçadaki numaralanmış cümlelerin hangilerinde coğraf-yanın dağılış ilkesi kullanılmıştır?
A) I ve II B) I ve III C) II ve III D) II ve IV E) III ve IV
Cevap: A
8.
Oluşumunda insan mantığı ve emeğinin bulunmadığı unsurlar doğal unsur olarak tanımlanır.Buna göre, aşağıdakilerden hangisi doğal unsurlardan biri değildir? A) Düden şelalesi B) Pamukkale travertenleri C) İnsuyu mağarası D) Titus tüneli E) Ihlara vadisi Cevap: D
9.
Aşağıda dört doğal ortam ile ilgili bazı bilgiler verilmiştir.I. Atmosfer Dünya’yı saran gaz kütlesidir. İçerisinde bulundurdu-ğu gazlar sayesinde canlıların yaşaması için uygun bir ortam oluşturur.
II. Litosfer, su küredir. Okyanus, deniz, göl, akarsu gibi su kay-naklarının hepsini kaplar.
III. Hidrosfer, taş küre demektir. Kayaçlar hidrosferi oluşturan başlıca unsurlardır.
IV. Biyosfer; atmosfer, hidrosfer ve litosferde yaşayan canlılardan oluşur.
Doğal ortamlarla ilgili verilen bilgilerden hangileri yanlıştır?
A) I ve II B) I ve III C) II ve III D) II ve IV E) III ve IV
Cevap: C
10.
Aşağıdakilerden hangisi, doğal çevrenin insan yaşamına etkisine örnek gösterilemez?A) Kıyıda yaşayanların balıkçılıkla geçinmesi
B) Barajların yapılmasıyla taşkın ovalarda tarımsal verimin azal-ması
C) Yüksek dağlık alanlarda hayvancılığın yaygın olması D) Yer altı kaynaklarınca zengin bölgelerde madencilik yapılması E) Bitki örtüsünün gür olduğu yerlerde orman ürünlerinin
üretil-mesi Cevap: B
11.
66°33ı 23°27ı 23°27ı 0 III II IV V IYukarıdaki haritada gösterilen merkezlerden hangisindeki doğal koşullar insan yaşamını daha olumsuz bir biçimde etkiler?
A) I B) II C) III D) IV E) V
Cevap: C
12.
Aşağıdakilerden hangisi biyosferi oluşturan doğal ortamlardan biri değildir?A) Göller B) Mercan resifleri
C) Ormanlar D) Dağ çayırları
E) Hayvanat bahçeleri
Cevap: E
13.
Yeryüzündeki canlıların dağılışını ve birbirleriyle olan etkile-şimlerini inceleyen coğrafyanın alt dalı hangisidir?A) Klimatoloji B) Biyocoğrafya C) Kartoğrafya D) Ulaşım coğrafyası
E) Hidrografya
Cevap: B
12
Ünite
1
CA:
Test
1
1-A 2-D 3-D 4-C 5-E 6-B 7-A 8-D 9-C 10-B 11-C 12-E 13-B 14-E
14.
Coğrafya doğal ortam ile insan arasındaki karşılıklı ilişki veetkile-şimi inceleyen bir bilimdir.
Aşağıdakilerden hangisi insan ile doğa arasındaki etkileşime örnek verilebilecek bir durum değildir?
A) Bitki ve hayvanları genetik özelliklerinin değiştirilerek daha verimli ürün elde edilmesi
B) Haiti’de meydana gelen 7 şiddetindeki depremde 360 000 ki-şinin ölmesi
C) Hollanda’da doldurulan deniz alanlarından tarım arazisi oluş-turulması
D) Türkiye’de hızlı akışa sahip akarsular üzerinde hidrolelektrik santrallaer kurulması
E) Çin’de doğal nüfus artış hızını düşürücü politikalar uygulan-ması
Cevap: E
7.
(I) Step iklimi, ılıman kuşak ile sıcak kuşakta karaların iç kesimle-rinde görülür. (II) Orta Avrupa, Asya’nın iç kısımları ve Kuzey Ame-rikanın orta kesimlerinde görülür. (III) Yıllık yağış miktarı 300 - 500 mm arasında değişir. (IV) Yağışların büyük bir bölümü ilkbaharda düşer. (V) Doğal bitki örtüsü yağışlı mevsimde yeşeren, kurak mevsimde sararan küçük ot topluluklarından oluşan bozkırdır.Bu parçadaki numaralanmış cümlelerin hangilerinde coğraf-yanın dağılış ilkesi kullanılmıştır?
A) I ve II B) I ve III C) II ve III D) II ve IV E) III ve IV
Cevap: A
8.
Oluşumunda insan mantığı ve emeğinin bulunmadığı unsurlar doğal unsur olarak tanımlanır.Buna göre, aşağıdakilerden hangisi doğal unsurlardan biri değildir? A) Düden şelalesi B) Pamukkale travertenleri C) İnsuyu mağarası D) Titus tüneli E) Ihlara vadisi Cevap: D
9.
Aşağıda dört doğal ortam ile ilgili bazı bilgiler verilmiştir.I. Atmosfer Dünya’yı saran gaz kütlesidir. İçerisinde bulundurdu-ğu gazlar sayesinde canlıların yaşaması için uygun bir ortam oluşturur.
II. Litosfer, su küredir. Okyanus, deniz, göl, akarsu gibi su kay-naklarının hepsini kaplar.
III. Hidrosfer, taş küre demektir. Kayaçlar hidrosferi oluşturan başlıca unsurlardır.
IV. Biyosfer; atmosfer, hidrosfer ve litosferde yaşayan canlılardan oluşur.
Doğal ortamlarla ilgili verilen bilgilerden hangileri yanlıştır?
A) I ve II B) I ve III C) II ve III D) II ve IV E) III ve IV
Cevap: C
10.
Aşağıdakilerden hangisi, doğal çevrenin insan yaşamına etkisine örnek gösterilemez?A) Kıyıda yaşayanların balıkçılıkla geçinmesi
B) Barajların yapılmasıyla taşkın ovalarda tarımsal verimin azal-ması
C) Yüksek dağlık alanlarda hayvancılığın yaygın olması D) Yer altı kaynaklarınca zengin bölgelerde madencilik yapılması E) Bitki örtüsünün gür olduğu yerlerde orman ürünlerinin
üretil-mesi Cevap: B
11.
66°33ı 23°27ı 23°27ı 0 III II IV V IYukarıdaki haritada gösterilen merkezlerden hangisindeki doğal koşullar insan yaşamını daha olumsuz bir biçimde etkiler?
A) I B) II C) III D) IV E) V
Cevap: C
12.
Aşağıdakilerden hangisi biyosferi oluşturan doğal ortamlardan biri değildir?A) Göller B) Mercan resifleri
C) Ormanlar D) Dağ çayırları
E) Hayvanat bahçeleri
Cevap: E
13.
Yeryüzündeki canlıların dağılışını ve birbirleriyle olan etkile-şimlerini inceleyen coğrafyanın alt dalı hangisidir?A) Klimatoloji B) Biyocoğrafya C) Kartoğrafya D) Ulaşım coğrafyası
E) Hidrografya
Cevap: B
Doğal Unsurlar ve Coğrafya
13 Coğrafya
Ünite
2
DÜNYA’NIN ŞEKLİ
Dünya, yuvarlak bir şekle sahip olmakla be-raber geometrik açıdan tam bir küre değildir. Kutuplardan basık, Ekvator’dan şişkin bir şekle sahiptir. Dünya’nın kendine özgü bu şekline
geoit denir. Bu şeklin oluşmasında Dünya’nın
günlük hareketine bağlı olarak ortaya çıkan savrulma etkili olmuştur.
Basıklık
Şişkinlik
Küresel yüzey
1. Dünya’nın Geoit Şeklinin Sonuçları
Tam bir meridyen çemberi 40.009 km Ekvator 40.076 km Kutup yarıçapı 6.357 km Ekvator yarıçapı 6.378 km G.K.N K.K.N
a. Ekvator’un uzunluğu, tam bir meridyen çemberinin uzunluğundan fazladır. Do-layısıyla Dünya üzerinde çizilebilecek en büyük çember Ekvator’dur.
b. Ekvator yarı çapı, kutuplar yarı çapından daha uzundur.
c. Yer çekimi Ekvator’dan kutuplara doğru gidildikçe artar.
2. Dünya’nın Küresel Şeklinin Sonuçları
a. Ekvator, Dünya’yı kuzey ve güney olmaküzere iki eşit yarım küreye ayırır.
b. Meridyenlerin boyları birbirine eşit olur. Ancak ardışık iki meridyen arası mesafe kutuplara doğru gidildikçe daralır.
85 km
111 km 0° Ekvator
KKN 90 °
c. Paralellerin boyları kutuplara doğru gidil-dikçe kısalır. 0° 0° 60° 60° 0 km 90 ° 0 km 90 ° 20.000 km 40.076 km 0 km 90°
Paralel uzunlukları Çizgisel hız 1670 km/saat
0 km/saat 835 km/saat
d. Dünya’nın günlük hareketinden kaynaklanan çizgisel hız, kutuplara doğru gidildikçe azalır. Bunun sonucunda tan (şafak) ve gurup (ala-cakaranlık) süresi kutuplara doğru gidildikçe uzar.
e. Güneş ışınlarının düşme açısı kutuplara doğru gidildikçe daralır. Bunun sonucunda Ekvator’dan kutuplara doğru gidildikçe;
Genel olarak sıcaklık azalır. Buna bağlı olarak;
• Kalıcı kar alt sınırı ile orman, tarım ve yerleşmenin üst sınırı kutuplara doğru gidildikçe deniz seviyesine yaklaşır.
• Bitki örtüsü kuşaklar oluşturur.
• Denizlerin sıcaklığı ve tuzluluk oranı azalır.
• Ekvator çevresinde termik alçak basınç, kutuplar çevresinde termik yüksek ba-sınç oluşur.
90° Termik YB
90° Termik YB
0° Termik AB
14
Ünite
2
Coğrafya
Dünya’nın Şekli
• Sıcaklık kuşakları oluşur. 90°K 90°G Soğuk Kuşak Soğuk Kuşak Ilıman Kuşak Ilıman Kuşak Sıcak Kuşak Sıcak Kuşak 68°30ıK 30°30ıK 27°G 48°G 0°
Sıcaklık kuşaklarının yarım kürelerde farklı sınırlara sahip olması, yarım kürelerde karaların ve denizlerin dağılışının farklı olmasıyla ve okyanus akıntılarıyla ilgilidir.
UYARI
Atmosferde güneş ışınlarının tutulma oranı artar.
Cisimlerin gölge boyları uzar.
30° 45° 60° 60° 45° 30°
60°K 45°K 30°K 0 30°K 45°K 60°K
90°
f. Dünya’nın küresel şekli bir yüzey üzerine aktarılırken hiçbir zaman gerçeği tam yan-sıtmaz. Haritaların şekil ve boyutlarında bozulmalar meydana gelir.
g. Kutup Yıldızı’nın görünüm açısı Kuzey Ku-tup Noktası’na yaklaşıldıkça büyür. KuKu-tup Yıldızı, Kuzey Kutup Noktası’ndan 90° ile, 42° Kuzey Paraleli’nden 42° ile görülürken, Güney Yarım Küre’de görülmez.
Kutup Yıldızı’nın görünüm açısı, o yerin enlem derecesini verir. Fakat bu özellik sadece Kuzey Yarım Küre için geçerli bir durumdur.
UYARI
Aydınlanma dairesi G Ü N E Ş K.K.N G.K.N Ayrıca;Ay tutulması esnasında Dünya’nın gölge-sinin Ay üzerine yuvarlak olarak düşmesi, yerden yükseldikçe görülen alanın
geniş-lemesi,
belirli bir noktadan harekete başlayıp, sü-rekli aynı yönde hareketini sürdüren kişinin tekrar başlangıç noktasına dönmesi, uzaktan gelen cisimlerin ufukta önce üst
kısımlarının görülmesi
gibi durumlar da Dünya’nın küresel şeklinin sonuçları arasında yer alır.
ÖRNEK 01
Ekvator’a yaklaşıldıkça güneş ışınlarının büyük açıyla gelmesinin temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
A) Dünya’nın küresel şekli B) Dünya’nın ortalama sıcaklığı C) Güneş ışınlarının katettiği yol D) Meridyenlerin uzunluğu E) Paralel dairelerinin uzunluğu
ÇÖZÜM
Dünya, küresel bir şekle sahip olduğu için güneş ışınları, Ekvator’a daha dik, kutuplara ise daha eğik açılarla gelir.
14
Ünite
2
Coğrafya
Dünya’nın Şekli
• Sıcaklık kuşakları oluşur. 90°K 90°G Soğuk Kuşak Soğuk Kuşak Ilıman Kuşak Ilıman Kuşak Sıcak Kuşak Sıcak Kuşak 68°30ıK 30°30ıK 27°G 48°G 0°
Sıcaklık kuşaklarının yarım kürelerde farklı sınırlara sahip olması, yarım kürelerde karaların ve denizlerin dağılışının farklı olmasıyla ve okyanus akıntılarıyla ilgilidir.
UYARI
Atmosferde güneş ışınlarının tutulma oranı artar.
Cisimlerin gölge boyları uzar.
30° 45° 60° 60° 45° 30°
60°K 45°K 30°K 0 30°K 45°K 60°K
90°
f. Dünya’nın küresel şekli bir yüzey üzerine aktarılırken hiçbir zaman gerçeği tam yan-sıtmaz. Haritaların şekil ve boyutlarında bozulmalar meydana gelir.
g. Kutup Yıldızı’nın görünüm açısı Kuzey Ku-tup Noktası’na yaklaşıldıkça büyür. KuKu-tup Yıldızı, Kuzey Kutup Noktası’ndan 90° ile, 42° Kuzey Paraleli’nden 42° ile görülürken, Güney Yarım Küre’de görülmez.
Kutup Yıldızı’nın görünüm açısı, o yerin enlem derecesini verir. Fakat bu özellik sadece Kuzey Yarım Küre için geçerli bir durumdur.
UYARI
Aydınlanma dairesi G Ü N E Ş K.K.N G.K.N Ayrıca;Ay tutulması esnasında Dünya’nın gölge-sinin Ay üzerine yuvarlak olarak düşmesi, yerden yükseldikçe görülen alanın
geniş-lemesi,
belirli bir noktadan harekete başlayıp, sü-rekli aynı yönde hareketini sürdüren kişinin tekrar başlangıç noktasına dönmesi, uzaktan gelen cisimlerin ufukta önce üst
kısımlarının görülmesi
gibi durumlar da Dünya’nın küresel şeklinin sonuçları arasında yer alır.
ÖRNEK 01
Ekvator’a yaklaşıldıkça güneş ışınlarının büyük açıyla gelmesinin temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
A) Dünya’nın küresel şekli B) Dünya’nın ortalama sıcaklığı C) Güneş ışınlarının katettiği yol D) Meridyenlerin uzunluğu E) Paralel dairelerinin uzunluğu
ÇÖZÜM
Dünya, küresel bir şekle sahip olduğu için güneş ışınları, Ekvator’a daha dik, kutuplara ise daha eğik açılarla gelir.
Yanıt A
32
Ünite
2
Test
Kavrama Testi
5
Dünya’nın Şekli ve Hareketleri
1.
I. Yerel saatlerinin aynı olması II. Gündüz uzunluklarının aynı olması III. Aynı tarihlerde aynı mevsimlerin yaşanmasıYukarıda verilenlerden hangileri farklı konumlardaki iki yerin aynı enlemde olduğunu kesin kanıtlar?
A) Yalnız I B) Yalnız II C) Yalnız III D) I ve II E) II ve III
Cevap: B
5.
23 Eylül’de Ankara’da Güneş’in ufuk düzlemi üzerindeki konumu Şekil I’deki gibidir.B Şekil I D B Şekil II D B Şekil III D
Buna göre, aynı anda güneşin Şekil II ve Şekil III’teki konum-larda olduğu iller sırasıyla aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir? A) Konya - Nevşehir B) Erzurum - İstanbul C) Iğdır - Van D) İzmir - Ardahan E) Edirne - İzmit Cevap: B
2.
Aşağıdakilerden hangisi Dünya’nın şeklinin sonuçlarından biri değildir?A) Doğuda yerel saatin her zaman ileri olması
B) Kalıcı kar sınırının Ekvator’dan kutuplara doğru alçalması C) Deniz suyu tuzluluğunun Ekvator’a yaklaşıldıkça artması D) Paralellerin çevre uzunluklarının kutuplara doğru kısalması E) Alacakaranlık süresinin Ekvator’dan uzaklaşıldıkça uzaması
Cevap: A
3.
Türkiye’de temmuz ayında ulusal saat ile yerel saat arasındaki fark aşağıdaki kentlerin hangisinde daha azdır?A) İzmir B) Bursa C) Muğla
D) Ankara E) Bingöl Cevap: E
6.
İstanbul Balıkesir Aydın Antalya Hatay SinopYukarıdaki haritada verilen kentler için,
I. Gece - gündüz arasındaki en az fark Hatay’dadır. II. Aydın’daki çizgisel hız Antalya’dan azdır.
III. Aydın - Sinop arasındaki yerel saat farkı, Aydın - Balıkesir arasındaki yerel saat farkından çoktur.
IV. 21 Haziran’da en uzun gündüz İstanbul’da yaşanır.
yargılarından hangileri yanlıştır?
A) Yalnız II B) Yalnız IV C) I ve II D) II ve III E) III ve IV Cevap: B
4.
Y N Z M K 23°27ı 0° 23°27ı L21 Aralık’ta haritadaki merkezlerle ilgili olarak aşağıdaki du-rumlardan hangisi gerçekleşmez?
A) Güneş ışınları Y ve N’ye dik gelir. B) Z noktasında gece - gündüz süresi eşittir. C) L ve M’de Güneş aynı saatte doğar.
D) K ve M’de aynı boydaki cisimlerin öğle vaktindeki gölgeleri eşittir.
E) En uzun gece L’de yaşanır.
Cevap: C
7.
20° 10° 10° 20° 40° A B 20° 20° 40° 0° 0°Yandaki şekilde taranan A ve B bölgelerinin aşağıdaki özelliklerin-den hangisinin farklı olduğu söyle-nebilir?
A) İzdüşüm alanları
B) Doğu - batı arasındaki zaman farkı
C) 23 Eylül tarihinde güneş ışınlarının düşme açısı D) Aynı anda yaşanılan mevsim
E) Kuzey - güney yönündeki kuş uçuşu uzaklık
33
Ünite
2
Test
CA: 1-B 2-A 3-E 4-C 5-B 6-B 7-D 8-D 9-A 10-D 11-C 12-B
5
Dünya’nın Şekli ve Hareketleri
8.
Aşağıda bir bölgenin matematik konumu gösterilmiştir. 20° 39°36° 30°
Bu bölgeyle ilgili olarak aşağıdaki yargılardan hangisine ula-şılamaz?
A) En kuzeyi ile en güneyi arası kuş uçuşu uzaklık 666 km’dir. B) Doğusu ile batısı arasında 76 dakikalık yerel saat farkı vardır. C) Orta kuşakta yer almaktadır.
D) Güneş ışınlarını yılda bir kez dik açıyla alır. E) Aynı anda tek ortak saat kullanılır.
Cevap: D
10.
Aşağıda K ve L merkezlerinin matematik konumları gösterilmiştir.40° 40° 30° 30° L K 20° 20° 0° 10° 10° 20° 0° 20°
Buna göre, aşağıdakilerden hangisinin bu merkezler için ortak bir özellik olduğu söylenebilir?
A) Yerel saat farkları
B) 21 Haziran tarihindeki gündüz süreleri C) 21 Aralıkta Güneş ışınlarını alma açıları D) Geceyle gündüz arasındaki fark E) Tarih değiştirme çizgisine uzaklıkları
Cevap: D
11.
Aşağıdakilerden hangisi boylam farkıyla açıklanabilir?A) Antalya’da sıcaklığın İzmir’den yüksek olması
B) Hatay’da gün doğumu ve gün batımı süresinin Sinop’tan uzun olması
C) Kars’ta güneşin Çanakkale’den önce doğması
D) Mardin’de yıl içinde geceyle gündüz arasındaki farkın Anka-ra’dan az olması
E) Güneş ışınlarının Muğla’ya Trabzon’dan daha büyük açılarla gelmesi Cevap: C
9.
20° 20° 15° 15° 0° 0° 1 2Coğrafya öğretmeni Nevin Hanım öğrencilerine, şekilde coğrafi konumları gösterilen 1 ve 2. bölgelerin izdüşüm yüz ölçümlerinin aynı olup olmadığını sorar. Öğrencilerin cevapları aşağıdaki gibidir. Anıl: Aynıdır. Çünkü paralel ve meridyen farkları aynı, Ekvatora
uzaklıkları eşittir.
Ertan: Aynıdır. Çünkü yarım küreleri aynıdır.
Gözde: Aynı değildir. Çünkü meridyenler arası mesafe kutuplara doğru daralır.
Büşra: Aynı değildir. Çünkü saat dilimleri farklıdır. Levent: Aynıdır. Çünkü gündüz süreleri her zaman aynıdır.
Bu öğrencilerden hangisi doğru çıkarımda bulunmuştur?
A) Anıl B) Ertan C) Gözde
D) Büşra E) Levent
Cevap: A
12.
Matematiksel ve geometrik olarak herhangi bir formülle ifade edilemeyen, sadece Dünya’ya özgü olan şekle ne ad verilir?A) Ekliptik B) Geoid C) Perihel D) Koriolis E) Aphel
33
Ünite
2
Test
CA: 1-B 2-A 3-E 4-C 5-B 6-B 7-D 8-D 9-A 10-D 11-C 12-B
5
Dünya’nın Şekli ve Hareketleri
8.
Aşağıda bir bölgenin matematik konumu gösterilmiştir. 20° 39°36° 30°
Bu bölgeyle ilgili olarak aşağıdaki yargılardan hangisine ula-şılamaz?
A) En kuzeyi ile en güneyi arası kuş uçuşu uzaklık 666 km’dir. B) Doğusu ile batısı arasında 76 dakikalık yerel saat farkı vardır. C) Orta kuşakta yer almaktadır.
D) Güneş ışınlarını yılda bir kez dik açıyla alır. E) Aynı anda tek ortak saat kullanılır.
Cevap: D
10.
Aşağıda K ve L merkezlerinin matematik konumları gösterilmiştir.40° 40° 30° 30° L K 20° 20° 0° 10° 10° 20° 0° 20°
Buna göre, aşağıdakilerden hangisinin bu merkezler için ortak bir özellik olduğu söylenebilir?
A) Yerel saat farkları
B) 21 Haziran tarihindeki gündüz süreleri C) 21 Aralıkta Güneş ışınlarını alma açıları D) Geceyle gündüz arasındaki fark E) Tarih değiştirme çizgisine uzaklıkları
Cevap: D
11.
Aşağıdakilerden hangisi boylam farkıyla açıklanabilir?A) Antalya’da sıcaklığın İzmir’den yüksek olması
B) Hatay’da gün doğumu ve gün batımı süresinin Sinop’tan uzun olması
C) Kars’ta güneşin Çanakkale’den önce doğması
D) Mardin’de yıl içinde geceyle gündüz arasındaki farkın Anka-ra’dan az olması
E) Güneş ışınlarının Muğla’ya Trabzon’dan daha büyük açılarla gelmesi Cevap: C
9.
20° 20° 15° 15° 0° 0° 1 2Coğrafya öğretmeni Nevin Hanım öğrencilerine, şekilde coğrafi konumları gösterilen 1 ve 2. bölgelerin izdüşüm yüz ölçümlerinin aynı olup olmadığını sorar. Öğrencilerin cevapları aşağıdaki gibidir. Anıl: Aynıdır. Çünkü paralel ve meridyen farkları aynı, Ekvatora
uzaklıkları eşittir.
Ertan: Aynıdır. Çünkü yarım küreleri aynıdır.
Gözde: Aynı değildir. Çünkü meridyenler arası mesafe kutuplara doğru daralır.
Büşra: Aynı değildir. Çünkü saat dilimleri farklıdır. Levent: Aynıdır. Çünkü gündüz süreleri her zaman aynıdır.
Bu öğrencilerden hangisi doğru çıkarımda bulunmuştur?
A) Anıl B) Ertan C) Gözde
D) Büşra E) Levent
Cevap: A
12.
Matematiksel ve geometrik olarak herhangi bir formülle ifade edilemeyen, sadece Dünya’ya özgü olan şekle ne ad verilir?A) Ekliptik B) Geoid C) Perihel D) Koriolis E) Aphel
Cevap: B
34
Ünite
2
Test
6
Dünya’nın Şekli ve Hareketleri
Mantık ve Muhakeme Testi
4.
20°D 30°D 40°D 50°D 30°K 20°K 10°K 10°G IV III II I 0°Yukarıdaki coğrafi koordinat sisteminde taranarak numara-lanmış alanlardan hangilerinin izdüşüm alanları eşittir?
A) I ve II B) I ve IV C) II ve III D) II ve IV E) III ve IV Cevap: E
2.
66º33ıK 50ºG 90ºV IV III II I 23º27ıKKüre üzerinde numaralanmış merkezlerle ilgili olarak aşağıdaki verilenlerden hangisi yanlıştır?
A) I numaralı merkezin enleminin kutup dairesi olma özelliğini eksen eğikliği belirler.
B) II numaralı merkeze Güneş ışınları yılda iki kez dik açıyla dü-şer.
C) III numaralı merkezin enlemini Dünya’nın şekli belirler. D) IV numaralı merkezin çizgisel hızı V’ten fazladır. E) V numaralı merkezde altı aylık gece ve gündüz yaşanır.
Cevap: B
1.
Dünyanın kutuplardan basık, Ekvatordan şişkin, kendine özgü şekli “Geometrik olmayan” anlamında “geoid” olarak adlandırılmaktadır. Küresel bir şekle sahip olan Dünya’nın geoid olmasının bir takım sonuçları vardır.Dünya’nın geoid şeklinden kaynaklanan aşağıdaki durum ve olaylardan hangisi, Dünya’nın şeklinin tam bir küre olması durumunda değişirdi?
A) Eylül ekinoksunun günü B) Şubat ayının gün sayısı C) Başlangıç paralelinin uzunluğu D) Sürekli rüzgarların sapma yönleri E) Kutupların çizgisel hızı Cevap: C
5.
20° 0° 20° 40° 60° 20° 40° 60° 80° 100° P K N M LCoğrafi koordinat sisteminde numaralanmış merkezlerle ilgili olarak aşağıdakilerden hangisine ulaşılamaz?
A) En fazla yerel saat farkı M ve P merkezleri arasındadır. B) Çizgisel hız en fazla N merkezindedir.
C) K ve N merkezlerinin yerel saatleri aynıdır.
D) L ve N merkezleri arasındaki yerel saat farkı 160 dakikadır. E) Yer çekiminin en az olduğu yer P merkezidir.
Cevap: E
3.
Ramazan ayında televizyonda yayınlanan iftar saatlerini inceleyen Mustafa doğudaki illerden başlayarak batıya doğru iftar saatlerinin giderek daha geç olduğunu farketmiştir.Buna göre aşağıdakilerden hangisinin sebebi Mustafa’nın gözlemlediği bu farklılığın sebebinden farklıdır?
A) Sürekli rüzgarların Kuzey Yarımkürede hareket yönünün sa-ğına sapması
B) Güneşin doğudan doğması
C) Kanada’ da saatin İngiltere’den geri olması D) 23 Eylül günü Burdur’da gecenin 12 saat sürmesi E) Yeni yıla Tanzanya’nın ABD’den önce girmesi
Cevap: D
6.
Mezun olduktan sonra Dünya’nın farklı yerlerinde yaşamaya başlayan arkadaşlar internet üzerinden görüşürken yaşadıkları yerlerden bahsetmektedir. Bulundukları yerlerin enlem bilgilerini yazarlar: Hacer : 38° G. Hatice : 23° K. İlknur : 37° K. Nilgün : 45° K. Zuhal : 42° K.Buna göre bu kişilerin bulundukları yerlerin çizgisel hızlarının büyükten küçüğe sıralanışı aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir?
A) Hacer – Hatice – İlknur – Nilgün – Zuhal B) Hatice – İlknur – Hacer – Zuhal – Nilgün C) Nilgün – Zuhal - Hacer – İlknur – Hatice D) Zuhal – Hacer – İlknur – Nilgün – Hatice E) Zuhal – Nilgün – İlknur – Hatice – Hacer
35
Ünite
2
Test
6
Dünya’nın Şekli ve Hareketleri
CA: 1-C 2-B 3-D 4-E 5-E 6-B 7-E 8-D 9-C 10-A 11-C 12-D
7.
B 45° X D B Y 30° D
Aynı enlemde yer alan ve 21 Mart’ta Güneş’in ufuk düzlemi üzerindeki yükseltileri verilen merkezlerle ilgili aşağıdakiler-den hangisine ulaşılamaz?
A) X merkezi Y merkezine göre daha doğuda bulunur. B) Y merkezinin yerel saati X merkezine göre daha geridedir. C) X ve Y merkezleri arasında 7 saat zaman farkı bulunur. D) Aynı boydaki cisimlerin gölge boyu X merkezinde daha kısadır. E) X merkezi Greenwich’e daha yakındır.
Cevap: E
10.
I IV 21 Haziran 21 Aralık 23 Eylül 21 Mart K K K K G G G G II IIDünya, yörüngesi üzerinde I numaralı konumdayken Türki-ye’de aşağıdakilerden hangisi gözlenir?
A) Gündüzler uzar.
B) Geceyle gündüz farkı azalır.
C) Güneş ışınlarının geliş açısı küçülür. D) Yaz mevsiminden ilkbahara geçilir. E) Gölge boyları uzar.
Cevap: A
8.
Asya Vadi Vadi Dağ II I Hint OkyanusuYukarıda verilen rüzgârları ortaya çıkaran nedenler aşağıda-kilerin hangisinde birlikte verilmiştir?
I II
A) Eliptik yörünge Dünya’nın şekli B) Günlük hareket Yıllık hareket C) Eksen eğikliği Dünya’nın şekli D) Yıllık hareket Günlük hareket E) Eliptik yörünge Eksen eğikliği
Cevap: D
11.
Aşağıdaki şekilde 23 Eylül’de Başlangıç Meridyeni üzerinde yer alan L merkezi ile K ve N merkezlerinde güneşin gökyüzündeki konumları gösterilmiştir.K
N
B D
L
Bu merkezlerle ilgili olarak aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?
A) K merkezinde gündüzün yarısı yaşanmıştır. B) N merkezinin yerel saati Londra’ya göre ileridedir. C) K ile N merkezleri arasında 6 saatlik fark vardır. D) N merkezi en doğudadır.
E) L merkezinin yerel saati Türkiye’den geridedir.
Cevap: C
9.
GKN KKN Ekvator 30° 60° c ab Küre üzerinde a, b ve c uçakları Dünya’nın etrafında bir turluk dönüşlerini aynı sürede tamamla-mışlardır.
Buna göre, uçakların hızları aşağıdakilerin hangisinde doğru olarak verilmiştir?
A) a > b > c B) a > c > b C) b > a > c D) b > c > a E) c > a > b
Cevap: C
12.
I. Güneş ışınlarının geliş açısının değişmesi II. Gece ve gündüzün oluşmasıIII. Gölge boyunun değişmesi
Yukarıdakilerden hangileri Dünya’nın günlük ve yıllık hareke-tinin ortak sonuçları arasında yer alır?
A) Yalnız I B) Yalnız II C) Yalnız III D) I ve III E) II ve III
35
Ünite
2
Test
6
Dünya’nın Şekli ve Hareketleri
CA: 1-C 2-B 3-D 4-E 5-E 6-B 7-E 8-D 9-C 10-A 11-C 12-D
7.
B 45° X D B Y 30° D
Aynı enlemde yer alan ve 21 Mart’ta Güneş’in ufuk düzlemi üzerindeki yükseltileri verilen merkezlerle ilgili aşağıdakiler-den hangisine ulaşılamaz?
A) X merkezi Y merkezine göre daha doğuda bulunur. B) Y merkezinin yerel saati X merkezine göre daha geridedir. C) X ve Y merkezleri arasında 7 saat zaman farkı bulunur. D) Aynı boydaki cisimlerin gölge boyu X merkezinde daha kısadır. E) X merkezi Greenwich’e daha yakındır.
Cevap: E
10.
I IV 21 Haziran 21 Aralık 23 Eylül 21 Mart K K K K G G G G II IIDünya, yörüngesi üzerinde I numaralı konumdayken Türki-ye’de aşağıdakilerden hangisi gözlenir?
A) Gündüzler uzar.
B) Geceyle gündüz farkı azalır.
C) Güneş ışınlarının geliş açısı küçülür. D) Yaz mevsiminden ilkbahara geçilir. E) Gölge boyları uzar.
Cevap: A
8.
Asya Vadi Vadi Dağ II I Hint OkyanusuYukarıda verilen rüzgârları ortaya çıkaran nedenler aşağıda-kilerin hangisinde birlikte verilmiştir?
I II
A) Eliptik yörünge Dünya’nın şekli B) Günlük hareket Yıllık hareket C) Eksen eğikliği Dünya’nın şekli D) Yıllık hareket Günlük hareket E) Eliptik yörünge Eksen eğikliği
Cevap: D
11.
Aşağıdaki şekilde 23 Eylül’de Başlangıç Meridyeni üzerinde yer alan L merkezi ile K ve N merkezlerinde güneşin gökyüzündeki konumları gösterilmiştir.K
N
B D
L
Bu merkezlerle ilgili olarak aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?
A) K merkezinde gündüzün yarısı yaşanmıştır. B) N merkezinin yerel saati Londra’ya göre ileridedir. C) K ile N merkezleri arasında 6 saatlik fark vardır. D) N merkezi en doğudadır.
E) L merkezinin yerel saati Türkiye’den geridedir.
Cevap: C
9.
GKN KKN Ekvator 30° 60° c ab Küre üzerinde a, b ve c uçakları Dünya’nın etrafında bir turluk dönüşlerini aynı sürede tamamla-mışlardır.
Buna göre, uçakların hızları aşağıdakilerin hangisinde doğru olarak verilmiştir?
A) a > b > c B) a > c > b C) b > a > c D) b > c > a E) c > a > b
Cevap: C
12.
I. Güneş ışınlarının geliş açısının değişmesi II. Gece ve gündüzün oluşmasıIII. Gölge boyunun değişmesi
Yukarıdakilerden hangileri Dünya’nın günlük ve yıllık hareke-tinin ortak sonuçları arasında yer alır?
A) Yalnız I B) Yalnız II C) Yalnız III D) I ve III E) II ve III Cevap: D 36
