İbnül Emin
Mahmut Kemal
İnal
B İY O G R A F İS İ: T a rih ç i v« B iy o g ra iic i Doğ: 1870 - 1957 M ü h ü r d a r E m in F a ş a n ın o ğ lu d u r Ö zel ta h s il y a p tı. Ç o k g en ç y a ş ta g a z e te ve m e c m u a la ra y a z m a ğ a b a ş la d ı. S a d a r e t ?»lektupçu K a le m i. E y a Ja tı M ü m ta z e K ale m. m ü d e v v e n a tı K a n u n iy e , T a k v im i V a k a y i m ü d ü r lü k le r i y a p tı. D iv a n ı H ü m a yun. b e y lik ç is: o ld u . E v k a fı İs lâ m ıy e m ü z e sin i k u r d u . T a rih i V e s ik a la r T a s n if H e y e ti R e isliğ i T ü rk T a r ih E n c ü m e n i ü y e liğ i, E v k a f M üzesi m ü d ü r lü ğ ü y a p tı.E s e r le n : S o n A s ır T ü r k Ş a ir le ri, S o n S a d r a z a m la r v.s. k ı r k ta n fa z la e s e r.
T
ARİH alanında, bugün eşsiz bir otorite olan üstat; olay
ları sadece kaydetmekle kısırlaştıran sathî bir «vak’a
ne vis» değil, devirlerin mukayesesiyle faydalı neticeler
çıkaran; ihtisas sahibi bir tarihçidir.
Kendi ilim alanında dergi kalmıyan Mahmut Kemal’in
önünde bilginler baş eğer. O; biographie — ha! tercümesi ve
bibliyografı ilimlerinin yurdumuzda tek alemdarı idi.
Hiç gülmiyen ve fakat ibret ve hikmet dolu nükteleriyle
başkalarına gülümseme verip düşündüren, kendine benzer bir
zattı. Bir mecliste bilgiçlik tavrı takınmaz; lâkin bahisten ba-
hise geçtikçe, eh’iyetini — gurursuz, iddiasız — kendiliğinden
ispat etmiş oluverir.
Alçakgönüllülüğünün altmda büyük bir nefs izzeti saklı
olan bu eski, asıl İstanbul efendisi; kentlisini sayanı çok sayar
ve küstahın dersini vermekte de asla ihmal göstermez. Alın
ganlığının kanatlarında gizlenen onuruna dair duyu’muş fık
ralarından birindeki şu eiııas pek incedir:
Bm
gün.. O k u m ak tan bunalan ü sta d ı kendini Î3tanbul G ülhane P ar- k m a atıp , şöyle k ap ıy a y ak ın kanapelerdpn birine il'şm iş. O sıra d a ay. nı yerde o tu ra n bir genç kadın — belki tesad ü fen — k alk ıp g itm eğe dav- ranınca; şık lığ a ehem m iyet verm iyen, k alen d er halli ü sta d alınıp, hem en a y a ğ a k alk m ış ve:— E sta ğ fu ru lla h .. O turunuz!.. D iyerek g u ru rla yürüm üş.
126 TÜRK N’Ü K T EC tL E R t
îç dünyası çabuk seçilmeyip, meclisinde dikkatli olunma
sa icabeden bu zata; merhum Süleyman Nazif, şu mısrâ ile,
pek veciz teşhis koymuştur:
N e k e n d i k im s e y e b e n z e r, n e k im se k e n d in e !..
Değme kişiye nasip olmıyan orijinal fıkralarındaki garip
nükteler insanı önce şaşırtırsa da, sonra bu sözdeki isabeti tas
dik ettirir. Mehmet Emin Paşa’nın oğlu o’up, gençliğinde tan
tanalı ömür sürmesine rağmen; yaşlılığında hayatım basite ir
ca etmiş, sade ve âlâyişsiz yaşamaya başlamıştır. Cemiyetle
teması, icabettiği derecede... Ev dekoru da, lüzumu olduğu ka
dar...
D I R gün; çok zengin ve b iraz d a g ö ste riş düşkünü b ir ahbabı, yeni yap. tırd ığ ı m ükellef köşke, onu .ısra rla d âv e t etm iş. Y aşlı ve gün görm üş ü sta d ; debdebe m erak lılariy le ü lfe tte n ho şlan m am asın a rağm en, h ay ra, m nın v illâsına k ısa b r n e z a k e t z iy a re ti yapm ış.
B ir a ra lık tu v a le te g irm e k isteyince; evin hizm etçi kızı m u hterem m isafiri banyo dairesine g ö tü rm ü ş. F a k a t m odern insanın b ir ayakyo- lunda ne fa z la ve g a rip şeylere Iht yacı olduğunu gören ü sta d ; e tra fa h ay re tle b akm ış: Dilim dilim k alo rife r te rtib a tı... K alo riferin banyoyu ısıtam ad ığ ı günlerde y ak ıla c a k te rm o s... Ç abuk tr a ş olm ak için h av a g a zı şofbeni... A cayip b ir o tu r a ğ a benzeyen bide... Yaylı k ap a ğ ı kendi ken. d n e k a lk a n k lo z et... O nun üzerinde zincirler, su dep o ları... R a fta m a k a s tan, cım bıza k a d a r â le tle r... Ç eşitli p o m a t tü p le ri... D u v ard a k â ğ ıtla r v.s.
K apıyı ö rtm ed en içerisini inceliyen h a z re t; so fad a bekliyen hizm etçi k ız a gülüm seyip;
— B urası b ir âlem , evlât!., dem iş; sen bizi r a h a t b ıra k ... H enüz ne y ap a ca ğ ım ıza k a r a r verem edik!..
Pek genç yaşta gazete ve mecmualarda İlmî etüdler yazan
üstad Mahmut• Kemal’in hal tercümesinde, yazarlıktan başka;
birçok vazife’er aldığı yazılıdır: Bâbiâli «Takvimi Vekayi» ve
«Müdevvenatı Kanuniye» Müdürlükleri... «Divanı Hümayun
Beylikçiliği» gibi mühim memuriyet... Birkaç arkadaşiyle kur
duğu (Evkafı İslâmiye yani: şimdiki «İslâm Eserleri Müzesi»
Müdürlüğü... Sonra «Vesaiki Tarihiye Tasnif Heyeti» Reisliği
ve «Türk Tarih Encümeni âzalığı» v.s.
19 0 8 M e şru tiy et inkılâbından so n ra; kendisini p ek g a rip isim li bir vazi feye tâ y in etm işlerdi. B ir dostu, o gün daireye gelip, k u tla m ış:
— «E yâleti M üm taze» M üdürlüğüne gelişini te b rik ederim !.. N ü k tec i m üdür, gülm üş:
4 — Şu senin «m üm taz eyalet» dediğin, a ltı yüz ihm al edilm iş zavallı yurd u n b ir kısm ı değil m i?.. H ülya kuruyoruz, dostum !.. Ben «E yâlâtı M üm taze» değil, «H ay âlâtı M üm taze» m üdürüyüm !..
Gerek aileden kalan, gerek bütün ömrünce kazandığı para
yı yalnız kitaba veren büyük eh’iyetimiz; hattâ beheri on beş,
yirmi bin lira değerinde bazı kitaplarla dolu zengin
kütüpha-IBNÜL E M İN M AHM UT KEM A L İN A L 127
nesini İstanbul Üniversitesine bırakarak; fazilet adamı da •ol
duğunu ispat etmiştir.
J ^ Ü T A R E K E yılların d a; k ıym etli eski eşy ala r, yazı ta b lo la rı ve d iğer a n tik a la rla süslü evinde, işgal k u vvetlerine m ensup b ir aile z o rla o tu rup, birçok değerli şeyleri alıp götü rd ü ler.
Bu pişkin aüe, a n tik a eşy ad an birini h e r a lış ta : «Sizden b ir h atıra!..» diye sırıtıp k a ld ırırlarm ış. B ir gün ü s ta t; a k ra b a sı bir-flelikanlıya bu y a ğ m a*, fam ily an ın genç kızını g ö ste re rek : «öp şunu!..» deyince; bu sözde bir h ik m et b u lunduğuna inanan genç, em ri y erin e getirm iş.
K ızın annesi y o rtu , şenlik değilken — bu bûsenin sebebini a n la m a yınca; ü s ta t gülüm sem iş.
— Bu, bizim e ş y a y a m ukabil, b ir h â tır a aldı!..
Yazdığı kitaplar; mevzu'ar hakkında değil biraz fikir sun
mak, isimleri bile bu sütünlarda üstadın nüktelerine yer ver-
mıyecek kadar, çoktur. 42 kıymetli eserin sahibi olduğu halde-
son zamanlarda neşrine devam ettiği, eski sadrâzamlara dair’,
bilgi hâzinesi; onun kendi eliyle kendine diktiği bir âbidedir.
N Ü K T E L E R İ p ek z a rif olan m ütefekkirim iz, gençliğinde b irk aç piyesinigördüğü a k tö r B u rh an ed d in ’in yedi sekiz yıl önce gene tem siller verdi ğini duyup, s ır f geçm iş günleri, y aşam a k arzu siy le b ir m üsam eresine git-Mfevzu ne k a d a r b e rb a tsa ; B urhaneddin de, yeni tiy a tr o s a n a tk â rla r ı m ıza nisbetle, o derece ip tid ai ve k ötü oynam ış. Bu y avan sah n eler k a r şısında h alk b ire r ik işer k aç ark en , p a rte rd e n ıslık sesleri de d uyulm aya başlam ış. O s ıra d a b ak m ışla r ki ü s ta t d u rm ad a n el çırpıp alk ışlıy o r Ti y a tro y a b era b er geldiği z a t sorm uş: '
— Bu piyesin nesini alk ışlıy o rsu n u z?.. G ülerek cevap verm iş:
— Piyesi, a k tö rü değil; ıslık çalan ları alkışlıyorum !..
Ç J E N E b ir yıl; İs ta n b u l’a gelip kendisini z iy a re t eden b ir yabancı ta rih . ®®yazl.t ’t f E r n n , K e n d in in lo k a n ta sın d a yem ek yiyorlarm ış, b o fra d a ta rih çin in k a rısı olan k ib a r m adam d a varm ış.
So^ t b ir a ra I,k eski T ü rk sa ra y la rı h a y a tın a geçm işken, m ü ste şrik sorm uş .
«Hadım A ğa» m ı, y o k sa — K ad ın lar dairesine b ak a n zencilerin adı
«H arem A ğası» mıydı ?.: Ü stad izah etm iş:
—■ Bu; k üçük y a ş ta n hadım edilen a d a m la ra «H arem A ğası» denirdi' K adın; gene b ir şey an lam a m ış olacak ki, ta f s ilâ t istem iş-
~ N e y a p a rla rd ı s a r a y d a ’ .. N asıl insanlardı H arem A ğ ıd a n . İbnul Em in, şöyle an latm ış: 5
77 E ski F ra n sız sa ra y la rın d a ; b o y u n la n n d a a ltın zincire bağlı bir t a r î ı y a ? . ^ ^ ^ 5‘k m a k iznlni alm ış olan S n l a r
E pey ta rih î bilgisi bulunan kadın:
« J f r V r de,!T1İ-' ,° n! l ra ' A nah ta rh M abeyinciler» ism i verilirdi!. Ü sta t; sözünü şöyle bitirm iş:
riydîT I?te H arem A g aIan d a * blzim s a ra y la n n , a n a h ta rsız
mabeylnclle-Kişisel Arşivlerde İstanbul Belleği T a ha To ro s Arşivi
