Bu kısımda dünyada ve Türkiye’de çeşitli şekillerde ölçülmeye ve analiz edilmeye çalışılan yoksulluk literatürüne ilişkin çalışmalardan örnekler verilecektir.
1.4.1 Dünyada Yoksulluk Üzerine Çalışmalar ve Dünya Yoksulluğuna Đlişkin Literatür Taraması
Günümüzde ciddi bir sorun haline gelen küresel yoksulluğun azaltılabilmesi için Dünya Bankası ve diğer uluslararası kuruluşlar büyük bir sorumluluk üstlenmiştir. 2001 yılıında IMF ve Dünya Bankası, yoksulluğun azaltılması stratejileriyle ilgili kapsamlı bildiriler yayınlamıştır. Bu bildiriler, Yoksulluğu Azaltma Stratejisi Bildirileri (Poverty Reduction Strategy Paper/PRSP) olarak bilinmektedir. Genel olarak bu bildirilerde ülkelerin makro ekonomik, yapısal ve sosyal politikalarını ve programlarını belirli bir zaman dilimi içerisinde büyümeyi teşvik edip, yoksulluğu azaltacak şekilde dizayn etmek hedefi öne çıkmaktadır. Bir PRSP önce yoksulluğun sebeplerini ardından da onu ortadan kaldırmak için hangi girişimlere (politika değişiklikleri, kurumsal reformlar, programlar ve projeler) ihtiyaç olduğunu ortaya koymaya çalışmaktadır. PRSP’lerin amacı kalkınma çabalarını yoksullukla mücadele üzerine yoğunlaştırmaktır (www.worlbank.org).
Dünya Bankası öncülüğünde hazırlanan raporlar, bildiriler ve diğer çeşitli çalışmalar dışında yapılan araştırmalar şöyle sıralanabilir: Ribas ve Machado (2007), Brezilya’da yoksulluğun sürekliliğini belirleyen özellikleri tanımlamış ve yoksulluğun kronik ya da geçici olup olmadığını ortaya koymaya çalışmıştır. Nestic ve Giovanni (2007), 2002-2004 yıllarında Hırvatistan’daki yoksulluğun bölgesel değişimini araştırmışlardır. Beş coğrafik bölgeyi tanımladıktan sonra her bölge için
ve kırsal-kentsel alanlar için Foster-Greere-Thorbecke yoksulluk ölçülerini tahmin etmişlerdir. Bhatta ve Sharma (2006), kronik ve geçici yoksulluğun belirleyicilerini analiz ederek ve 1996/1997 ile 2003/2004 panel verisini kullanarak Nepal’deki yoksulluk dinamiklerini incelemiştir. Bokosi (2006), 1998 ve 2002 yılları arasında Malavi’de hanehalkının harcama ve yoksulluk dinamiklerinin kaynaklarını belirlemeye ve Malavi’deki yoksulluk dönemlerini modellemeye çalışmıştır.
Muyanga, Ayiekox ve Bundiy (2006), ekonomik geçiş matrislerini kullanarak Kenya’daki yoksulluk dinamiklerini inceleyip, yoksulluğu kronik ve geçici unsurlara ayrıştırmıştır. Bhaumik, Gang ve Yun (2005), Kosova’daki yoksulluğun derinliğini ve şiddetini araştırmış ve savaş sonrasında yoksulluğun etkilerini ele almıştır. Geda ve diğerleri (2005), iki durumlu ve sıralı logit modeller yardımıyla Kenya’daki yoksulluğun olası belirleyicilerini incelemişlerdir. Yoksulluk durumunun, hem kırsal hem de kentsel alanda eğitim düzeyiyle, hanehalkı büyüklüğüyle ve tarımsal faaliyetlerle güçlü bir ilişkisi olduğunu bulmuşlardır. Fissuh ve Harris (2004), 1996/1997 Hanehalkı Gelir ve Harcama Araştırması’nı kullanarak ve Dogit Sıralı Genelleştirilmiş Uç Değer Modeli’nden (Dogit Ordered Generalized Extreme Value Model/DOGEV) yararlanarak Eritre’de yoksulluğun belirleyicilerinin neler olduğunu ortaya koymaya çalışmıştır. Okidi ve Mckay (2003), Uganda’daki kronik yoksulluğun boyutlarını 1992 ve 1999 yılları arasındaki hanehalkı panel verisini kullanarak analiz etmiştir. Mckay ve Lawson (2002), kronik yoksulluğun kavramsal olarak açıklanması ve panel veriden yararlanarak bazı ülkelerde kronik ve geçici yoksulluğun ölçülmesi ile ilgili bir çalışma yapmıştır. Fofack, Monga ve Tuluy (2001), Burkina Faso’da 1994 yılı develüasyonunu takip eden beş yıllık büyüme döneminde sosyo-ekonomik grupların ve coğrafik bölgelerin gelir eşitsizlikleri ile yoksulluk dinamiklerini araştırmıştır. Datt ve Jolliffe (1999), yaşam standartlarının hanehalkı düzeyinde çok değişkenli analizini oluşturmaya çalışmış ve tüketime dayalı yoksulluk ölçümü yaklaşımını ele almıştır. Coulombe ve Mckay (1996), 1990 yılı için En Küçük Kreler Yöntemi (EKKY) ve multinomial logit modelleri kullanarak, Moritanya’da yaşam standartlarını ve yoksulluğu etkileyen faktörleri analiz etmişlerdir.
1.4.2 Türkiye’de Yoksulluk Üzerine Çalışmalar ve Türkiye Yoksulluğuna Đlişkin Literatür Taraması
Yoksulluk konusunda ülkemizde gerçekleştirilen çalışmalar oldukça sınırlıdır. Geniş kapsamlı bir şekilde yoksulluk olgusunu ele alan, mevcut durumu ortaya koyarak çeşitli tespitler yapan ve yoksullukla mücadele konusunda politikalar üreten çalışmalar genellikle Devlet Planlama Teşkilatı (DPT) ve TÜĐK uzmanlık tezleri veya DPT tarafından hazırlanan kalkınma programlarıdır. Yükseler ve Türkan (2008), hanehalkının işgücü piyasasında üstlendiği rol, elde ettiği gelir, gelirin haneler arasında dağılımı, tüketim harcamalarının yapısı, tüketim harcamalarının hanelere göre dağılımı, tüketim kalıplarındaki değişim, yoksulluk ve yaşam memnuniyeti konusunda analiz yapmıştır. “Gelir Dağılımı ve Yoksullukla Mücadele Özel Đhtisas Komisyonu Raporu” adını taşıyan Dokuzuncu Beş Yıllık Kalkınma Planı’nın (2007-2013) vizyonu şudur: “Türkiye; AB ülkeleri seviyesinde daha adil bir gelir dağılımı hedefleyen, her yurttaşın insanca yaşama hakkını kurum ve kuruluşlarıyla güvence altına alan, insan kaynaklarının geliştirilmesine ve istihdam odaklı sürekli ve istikrarlı bir ekonomik büyümeyi sağlayan ve kamunun öncülüğünde STK, özel sektör, üniversiteler, medya ve vatandaşların katkı ve katılımıyla sosyo-ekonomik politikaların geliştirilmesi yoluyla yoksulluğu önleyen bir ülke” olarak belirlenmiştir (DPT, 2007: 61). Dayıoğlu (2007), 2003 yılı HBA’ni kullanarak, tüketim ve gelir bazlı analizler ile hane ve çocuk yoksulluğunun niceliksel boyutunu ortaya koymuş ve çocuk yoksulluğunun belirleyicilerini kentsel ve kırsal yerler açısından incelemiştir. Şengül ve Tuncer (2005), 1994 Hanehalkı Tüketim Harcamaları Araştırması’nı kullanarak, Türkiye’deki yoksulluk düzeyleri ile yoksul ve aşırı yoksul hanehalkının gıda talebini incelemişlerdir. Sekizinci Beş Yıllık Kalkınma Planı (2001) olarak hazırlanan “Gelir Dağılımının Đyileştirilmesi ve Yoksullukla Mücadele Özel Đhtisas Komisyonu Raporu” ise iki kısımdan oluşmaktadır. Birinci kısım gelir dağılımının iyileştirilmesini, ikinci kısım yoksullukla mücadeleyi ele almaktadır. Gelir dağılımının iyileştirilmesi kapsamında, dünyada ve Türkiye’de gelir dağılımına genel bir bakış atılmış, Türkiye’de gelir dağılımını belirleyen yapısal faktörler, gelir dağılımını etkileyen politikalar ve gelir dağılımını bozan faktörlere yer verilmiştir. Đkinci kısımda yoksullukla mücadele
bağlamında mevcut durum ve sorunlar ele alınmış, yoksulluğun nedenleri tartışılmıştır. Özbek (2001), gelir yoksulluğu ve insani yoksulluğun gelişme süreçlerini, dünyadaki ülke gruplarına göre yoksulluğun görünümünü, analizini ve bu anlizler sonucunda sorunun önlenebilmesi için uygulanması gereken politikaları açıklamaya çalışmıştır. TÜSĐAD (2000) Türkiye’de gelir dağılımı ve yoksulluk üzerine bir rapor hazırlamış ve raporda gelir dağılımını, gelir dağılımı eşitsizliğinin kaynaklarını ayrıntılı olarak incelemiş, farklı yaklaşımlar doğrultusunda yoksulluk konusunu ele almıştır. Dansuk (1997), Türkiye’deki yoksulluğun boyutlarını ve sosyal göstergelerle ilişkisini belirlemeye yönelik saptamalarda bulunmuştur.
Dumanlı (1996), insanların yeterli ve dengeli beslenmesi için almaları gereken asgari kalori miktarlarına göre oluşturulan beslenme kalıbını kullanmıştır. Yoksulluğun boyutlarını çeşitli kesimler ve yıllar itibarıyla vermektedir. Erdoğan G. (1996), Türkiye’de yoksulluk sınırlarına ve yoksul oranlarına çeşitli yoksulluk sınırı bulma yöntemleriyle değinmiş ve Türkiye için yoksulluk düzeyini ve yoksul sayısını belirlemeye yönelik analizler yapmıştır. Dağdemir (1992), yoksulluk sorunu ve yoksulluğun sosyo-ekonomik yapısına ilişkin değerlendirmelere yer vermiştir.
ĐKĐNCĐ BÖLÜM