• Sonuç bulunamadı

Egzotik Maddenin Yapısı Belirleniyor

Holifield tesisi, yıldız patlamalarında oluşan elementleri yeryüzünde oluştur-maya çalışıyor.

yen tepkime zincirinin bir par-çası. Oak Ridge araştırmacıların-dan Michael Smith, fluorin tepkime-lerinin, ağır bir çekirdek tepkimesini atlayıp doğrudan hızlı tepkimeye ulaşma eğiliminde olduğunu kaydede-rek, "böyle yaparsanız, enerjiyi daha hızlı üretir ve bu da patlamanın dina-miğini etkiler" diyor. Bu aynı zamanda patlamanın yarattığı öteki egzotik ele-mentlerin miktarını da etkiliyor.

Holifield türünden makineler, eg-zotik çekirdekler bahçesine açılan tek kapı değil. Dünyada dört önemli mer-kez, "parçalama" denen bir teknikle, fazla olmasa da bu çekirdeklerden be-lirli bir miktar üretebiliyorlar. Teknik, önce ağır ve hızlı iyonları bir hedefe çarptırmak, daha sonra demetteki iyonların parçalarını enkazdan bir man-yetik parça seçicisiyle toplayıp, bunları yeniden hızlandırmaksızın denemenin ikinci ve asıl aşamasına göndermek te-meline dayanıyor. Bu yaklaşımın avan-tajı, hızlı, hatta mikrosaniye sürelerde bozunan izotoplardan bile yararlanabil-mesi. Buna karşılık ISOL yönteminde, iyonları enkazdan ayırıp sınıflandıra-bilmek en az birkaç saniye alıyor. İşin kötü yanıysa, çekirdek demetinin dü-şük yoğunluk ve kalitede olması.

Yaklaşık 30 yıl önce Cenevre’deki Avrupa Parçacık Fiziği Laboratuvarı CERN’de geliştirilen ISOL, ağır iyon-lar yerine protoniyon-ları hareketsiz bir he-defle çarpıştırarak radyoaktif çekirdek-ler oluşturuyor. Bu çekirdekçekirdek-ler daha sonra çarpışma enkazından mıknatıs-larla ayıklanıyor. ISOLDE adlı orijinal ISOL tesisi, iyonları yeniden hızlan-dırmadığından, oluşturulan çekirdek demetinin enerjisi çok düşük oluyor, bu da yıldızların sıcak merkezlerindeki koşulları oluşturmak, ya da çekirdekle-ri, belirli türden tepkimeler oluştura-cak şiddetlerde çarpıştırmak için yeter-siz kalıyordu. 10 yıl kadar önceyse bir ISOL aygıtının çıktısını yeniden hız-landırarak her iki sorunun da üstesin-den gelebileceklerini keşfettiler. Bu da dünyanın her yerinde ISOL-temelli RNB makineleri yapımı için bir yarış başlattı. Louvain Katolik Üniversite-sindeki ARENAS adlı makine 1990’lı yılların ortasında hizmete girdiyse de henüz tam kapasiteye ulaşamadı.

Smith, gene de parçacıkları, işe yarar, örneğin astrofizik çalışmalarında kulla-nılabilecek enerji düzeylerine kadar

yeniden ağır iyon makinesinden çevrilerek yapılan Holifi-eld gHolifi-eldi.

Günümüzde araştırmacılar, öteki makinelere de ikinci bir hızlandı-rıcı takarak bunları RNB makinelerine dönüştürüyorlar. Kanada’nın Vanco-uver kentindeki Simon Fraser Üniver-sitesi araştırmacılarından John Dauria, kentteki TRIUMF Parçacık Hızlan-dırma Tesisi’nin, eldeki bir siklotrona bir ISOL sistemi eklendiğini bildiri-yor. Araştırmacıya göre bu, dünyadaki en yoğun ISOL sistemi. İkinci aşama hızlandırıcıysa, sisteme yakında ekle-necek. CERN’de de ISOLDE’ye kü-çük bir ikinci aşama hızlandırıcısı ekle-niyor. İngiltere’de, Oxford yakınların-daki Rutherford Appleton Laboratuva-rı’nda, birinci aşama olarak ISIS saçı-lım kaynağından bir proton demeti kullanacak bir RNB tesisi için finans-man aranıyor. Fransa’nın Caen kentin-deki GANIL ağır iyon araştırma labo-ratuvarında SPIRAL adlı çift siklotron ISOL sistemi, deneylere başlamak için onay bekliyor.

Sırada, özel amaçlar için tasarlan-mış makineler var. ABD’nin Virginia eyaleti Newport News kentindeki Thomas Jefferson Ulusal Hızlandırma Tesisi, yarım milyar dolar tutarında

"ikinci kuşak" bir RNB peşinde. Atlan-tiğin öte yakasında, İsveç’in Göteborg Üniversitesi de Avrupa için benzer bir tesisin bayraktarlığını yapıyor.

Bu yeni makine bolluğu sayesinde nükleer fizikçiler artık tat vermeyen temel gıdaları kararlı çekirdekleri bı-rakıp yakında bol çeşit ve tatta yeni izotoplar pişirmeye başlamayı, bu yol-la da çekirdeğin kuramsal resmini zenginleştirmeyi umuyorlar. Çekirdek kuramının temel taşlarından biri ka-buk modeli. Bu modele göre kısaca nükleon diye adlandırılan proton ve nötronların toplam kuantum etkileri,

çekirdeğin çevre-sindeki elektronla-rın değişik enerji dü-zeyindeki yörüngeleri gibi, çekirdeğin içinde de bir enerji düzeyleri dizisi oluşturuyor. Tek bir kabuk, benzer düzeyde bir ya da daha çok enerjiden oluşuyor. Ne var ki, oldukça başarılı sayılabilecek bu model, işin içine önemli ölçüde nedenle de, belirli hacimde bir su ek-lenince bir su balonunun genişlemesi gibi, ek nükleonlar da atom çekirdeği-ni 1/3 kuvvet yasası temelinde geçekirdeği-nişle- genişle-tiyor. Kararlı çekirdekler doğal olarak bu yasaya uyuyor. Ancak parçalanma tesislerinde kararsız çekirdekler üze-rinde yapılan ilk gözlemler, bunların yasadan büyük ölçüde saptığını da gös-teriyor. Fransa’nın çekirdek ve parça-cık fiziği laboratuvarı IN2P3 araştırma-cılarından Nigel Orr, "en büyük sürp-rizlerden biri, kararlılık yelpazesinin uçlarındaki çekirdeklerden bazılarının kütlelerinin, beklediğimizden çok farklı olmalarıydı" diyor. Örneğin lit-yum-11 izotopu, komşu izotoplara kar-şılaştırıldığında, beklenenin çok üs-tünde bir kütleye sahip.

Bir çarpışma sonucu çekirdek par-çalandığında etrafa saçılan parçaların momentum dağılımını izleyen fizikçi-ler, lityum-11’deki bu şişmenin, çekir-değin daha yoğun merkezi çevresinde bir tür "hale" oluşturan en dıştaki (va-lens) nötronlardan oluştuğunu keşfet-tiler. Nükleer fizikçiler ayrıca helyum-6, berilyum-11, berilyum-14 ve boron-17 izotoplarında da bu tür nötron hale-leri buldular. En son olarak da, dört ay-rı parçalama tesisinde görevli araştır-macıların işbirliği sonucu, karbon-19 izotopunda da nötron halesi belirlen-miş bulunuyor.

Bu nötron halelerinin bir adım ötesi,

"nötron zarları"denen çok sıkı bir çekir-dek merkezinin çevresinde nötronca zengin yüzey katmanları. Fizikçilere göre helyum-8 çekirdeğinde, bir olası-lıkla 4 nötrondan oluşan bir zar

unuyor. Orr, nötronca çok zengin sod-yum izotopları gibi çekirdeklerde de nötron zarları olduğu yolunda deneysel kanıtlar bulunduğunu belirtiyor. Gel-letly’e göre çekirdek malzemesinden oluşmuş zarlar, çekirdekler arasındaki tepkimeleri, fizikçilerin RNB makine-leriyle yapmaya çalıştıkları gibi kökten değiştiriyor.

Michigan Devlet Üniversite-si’nden Gregers Hansen, "şimdilik, ya-pıyla tepkime mekanizmaları arasında-ki karşılıklı etarasında-kileşimi anlamaya çalışı-yoruz" diyor. Araştırmacıya göre, "Bu konuda bilgilendiğimizde, kararlı ol-maktan çok uzak, hiç tanımadığımız çekirdeklerin yapılarını da inceleyebi-leceğiz." Bu yolda ilerledikçe, fizikçiler yeni yeni görmeye başladıkları haleler ve zarlardan çok daha garip çekirdek yapılarıyla karşılaşmayı bekliyorlar.

Tennessee Üniversitesi’nden Wi-tek Nazarewicz , "benim için haleler ve zarlar, hayvanat bahçesindeki pandalar gibi" diyor. "sevimli ve ilginç hayvan-lar; ama bir hayvanat bahçesi, çok daha heyecan verici başka hayvanlarla da dolu". Bu egzotik türlerin, fizikçilerin çekirdek konusundaki anlayışları üze-rinde dramatik etkiler yapacağı açık.

Zaten Nazarewicz’e göre, "zarlar ve ha-leler, daha yalnızca bir başlangıç; nöt-ron zengini yepyeni, bir dünyanın ön habercileri, büyük bir resmin küçük ayrıntıları".

Fizkçilerinin RNB araştırmaların-dan öteki beklentileri arasında çekir-dekler ailesinin nereye kadar uzandığı sorususnun yanıtı da bulunuyor. Naza-rewicz’in sorusu "çekirdek durumunda var olmanın sınırları ne?" Nötron sayı-sına karşılık proton sayısı temelinde çi-zilen çekirdek şemasında kararlı çekir-dekler, ortada geniş bir bant halinde sı-ralanıyorlar. Protonca daha zengin çe-kirdekler bu bandın üstünde, nötronca zengin olanlarsa altında yer alıyorlar.

Çekirdek ailesinin aşırı eğilimdeki üyeleriyse bu geniş izotop diziliminin tepesi ve dibindeki "düşme hatlarını"

oluşturuyorlar. Bu sınırların ötesinde bir çekirdeğe eklenen proton ya da nötronlar tutunamayıp düşüyorlar.

Ama bu düşme hatlarının sınırları çok belirgin değil.

Nötron düşme hattı özellikle belir-siz; çünkü kimse bu bölgeyi, hafif çe-kirdeklerin ötesinde keşfetme olanak-larına kavuşamamış. Zaten kuramcılar

arasında da bu bölgenin sınırları konu-sunda ortak bir görüş yok. Düşük küt-leli izotoplar için, bunları kararlı bölge-den çıkartıp düşme hattına itecek pro-ton ya da nötronların sayısı küçük. Bu fazladan çekirdek parçaları da el altın-da; parçalama makinelerinin ürünleri arasından toplanabiliyor. Hansen, "bu-günün olanaklarıyla düşme bölgesi an-cak oksijen izotoplarına kadar incele-nebildi" diyor.

Bu noktanın ötesinde, kuramcılar çok farklı düşme hatları olması gerekti-ğini düşünüyorlar. Surrey Üniversite-si’nden Philip Walker, "aslında hesap-lar çok güvenli değil ve nötron düşüşü de kuramsal olarak bile yeterince belir-lenebilmiş değil" diyor. Araştırmacıya göre şemanın nötron-yoğun tarafında keşfedilmeyi bekleyen daha binlerce çekirdek bulunabilir. Nötron düşüş hattına doğru yaklaşıp daha ağır ele-mentleri araştırmak, egzotik çekirdek-ler oluşturmaya yetecek toplamda nöt-ron ve proton sağlayabilecek iki ağır çekirdeği çarpıştırmak demek. Bu da ancak RNB makinelerinde gerçekleş-tirilebilecek bir hedef. Nazarewicz,

"kararlı çekirdek demetleri ve kararlı çarpışma hedefleriyle, nötronca çok zengin çekirdek bölgesinin yanına bile yaklaşamayız" diyor.

Nötron düşme hattı, egzotik bir bölge olmasına karşın, birçok kararlı elementin oluşumuna ışık tutabilecek.

En hafif elemenler, yani hidrojen, hel-yum ve lithel-yum, büyük patlamanın ese-ri. Ötekilerse yıldızların nükleer

fırın-larında oluşup süpernova patlamalarıy-la uzaya saçıldıpatlamalarıy-lar. Astrofizikçiler, ele-mentleri oluşturan süreçlerin bazıları konusundaki bilgilerinin sağlamlığın-dan kuşku duymuyorlar. Örneğin uzun dönemli nötron yakalama döngü-sü, ya da kısa adıyla "yavaş süreç". Bu, yaşamlarının sonuna yaklaşıp kırmızı dev evresine girmiş yıldızlarda çekir-deklerin yılda ortalama bir ek nötron yakalayabildikleri bir süreç. Çekirdek-ler daha sonra beta bozunumuyla bir elektron yayımlayıp nötronu protona dönüştürüyor ve bu süreç ağır ağır de-mir elementinin oluşumuna kadar sü-rüyor.

Astrofizikçiler, hızlı nötron tutu-mu, ya da kısaca "hızlı süreç" denen ve süpernovalarda oluştuğu sanılan ağır element sentezi konusundaysa bilgile-rine o kadar güvenmiyorlar. Hızlı sü-reçte, bir çekirdek her saniye bir ya da daha çok nötron yakalayarak nötron düşme hattına kadar yaklaşabilir; an-cak daha sonra beta bozunumuyla (nötron-proton sayısını dengeleyip) element diziliminde bir üst sıraya çı-kar. Chicago yakınlarındaki Argonne Ulusal laboratuvarı’ndan Jerry Nolen, Astrofizikçilerin ancak nötronca son derece zengin, ve dolayısıyla da son derece kararsız çekirdek örnekleri ya-ratarak hızlı süreç konusundaki bilgi-lerini pekiştirebilecekleri görüşünde.

Araştırmacıya göre bunun için gerekli çekirdek demetlerini oluşturmak, ke-sin olarak günümüz hızlandırıcılarının erimi dışında kalıyor.

Bilim ve Teknik Kararlılık adası

Plütonyum-244

Kurşun-208 Bilinen çekirdekler

Kripton-86

Kalsiyum-48

Nötron sayısı

Proton sayısı

Düşme hattı yakınlarında gerçek-leşen tepkimelerin modelinin belir-lenmesi, astrofizikçilere süpernovalar-da element oluşumu resmini netleştir-mede yardımcı olacak. Bu sürecin, pe-riyodik tablonun sonlarındaki ağır ele-mentlerin birçoğunun kaynağı olduğu düşünülüyor. Süpernovalar ve öteki kozmik süreçlerde ortaya çıkan karma-şık tepkimeleri anlayabilmek içinse, bunlara katkıda bulunan binlerce çe-kirdeksel süreç konusunda en azından bazı şeyler bilmek gerekiyor.

Smith,"laboratuvarda, cisimlerin bir-leşme hızları konusunda nükleer öl-çümler yapabiliyorsunuz….ve bu da, bu sistemlerin nasıl patlayabileceği konusundaki kuramsal modeller için veri girdisi oluşturuyor" diyor. "Daha sonraysa oluşan modelin çıktısını gök-bilim gözlemleriyle karşılaştırmak ve kuramla deneyi bağdaştırmak gereki-yor."

Düşme hatlarını incelemenin yanı sıra, araştırmacılar periyodik tablonun en üstünde yer alan ve doğada bulun-mayıp ancak laboratuvarlarda yaratıla-bilen "süperağır" elementler bölgesinin dışına da göz atmak istiyorlar. Dünya-nın çeşitli yerlerinde birçok laboratu-var, harıl harıl yeni süperağır ele-mentler yaratamaya uğraşıyor.

Yalnızca geçen yıl içinde

uğra-şan ekipler, çekirdeğin kabuk modeli-nin bir öngörüsünü doğrulamaya çalışı-yorlar.

Fizikçiler, bir kabuğu tam olarak doldurmak için gerekli sayıda proton ve nötron bulunması durumunda çe-kirdeğin kararlılık kazandığını biliyor-lar. Hatta bu "sihirli sayılar"dan birine yakın olmak bile kararlılığı arttırıyor.

Oksijen, kalsiyum, nikel, kalay ve kur-şun bu sihirli sayılarda protona sahip.

Dolayısıyla bu elementlerin, komşula-rına oranla daha çok sayıda kararlı izo-topları oluyor. Bazı kabuk kuramcıları, 114’te de böyle bir kararlı sayı bulun-duğunu düşünüyorlar. Element 114’ü ve çevresindeki çekirdekleri sentezle-yerek fizikçiler, çekirdekler

tablosu-nun bu bölümünde gerçekten de bir

"kararlılık adası" bulunup bulunmadı-ğını belirlemeye çalışıyorlar.

Bu adanın incelenebilmesi için rad-yoaktif çekirdek demetleri temel araç konumunda. Nedeni, de en kararlı sü-per ağır çekirdeklerin, hafif elementle-re göelementle-re nötronca daha zengin olma eği-limi taşımaları. Şimdilerde ağır çekir-dek oluşturmanın standart yöntemini izleyerek görece hafif iki kararlı çekir-deği birleştirmek, nötronca fakir ve do-layısıyla kararsız bir süperağır çekirdek ortaya çıkarıyor. Nolen, "şimdiye kadar oluşturulan süperağır çekirdekler, ön-görülen kararlı bölgenin en dibinde, yarılanma ömürlerinin hâlâ çok kısa ol-duğu yerde bulunuyorlar" diyor. Araş-tırmacıya göre, öngörülen kararlı böl-genin ortalarına tırmanılabilse, yarılan-ma ömürlerinin süreleri günlerle, hatta yıllarla ölçülebilecek. Nolen’e göre

"Varolan tesisler, plajdan ay-rılıp karalılık

adası-nın ortasına gi-d e b i l m e y e u y g u n

değil; bir RNB tesisinde oluşturulacak nötronca zengin bir çekirdek demeti, bizi bu adaya götürebilecek tek araç".

Kararlılık adasının incelenmesi, kuşkusuz birçok fizikçi için büyük bir kuramsal keşfin heyecanı anlamı taşı-yor. Ancak RNB araştırmalarının başka hedefleri, daha pratik sonuçlar da sağ-layabilir. Örneğin, yoğun enerjili nük-leer piller. Atoma, elektronlarından bi-rini hareketlendirecek bir enerji yükle-mesi yaptığınızda, kararsız hale gelen atom bu fazla enerjisini bir an önce bo-şaltıp daha düşük bir enerji konumuna düşmek eğilimine girer. Bir atom çe-kirdeği de enerji yüklenebilir. Üstelik çok daha büyük ölçeklerde. Nedeni, çekirdek içindeki parçacıkları bir arada tutan kuvvetlerin, elektronları çekir-değe bağlayan kuvvetten çok daha

güçlü olması. Yüklenen enerjiyse, çe-kirdeğin dönme (spin) hızını arttırabi-lir. Bu enerji ve dönme hızında ortaya çıkartabileceği artış, normal olarak çe-kirdek bir foton yayımladığında he-men yitirilir. Ancak doğada bulunan bir izotop, tantalum-180, milyarlarca yıl önce bir süpernovada oluşup enerji yüklendiğinde dönmesi öylesine hız-lanmış ki, enerjisini yalnızca bir foton yayımlayarak yitirmesi olanaksız. Do-layısıyla tantalum-180, neredeyse son-suza kadar sürecek bir yüksek enerji durumunda bulunuyor. Yaşamı öylesi-ne uzun ki, ölçmek bile olanaksız. Sur-rey ararştırmacısı Walker, "bu doğadaki tek hız kapanı" diyor.

Ancak araştırmacılar, laboratuvarla-rında böylesine kalıcı olmayan hız ka-panları da ortaya çıkarabile-cek durumdalar. Bunlar-dan biri, tantalum-180’in komşusu olan hafniyum-178. Bu elementin yarılan-ma ömrü 31 yıl olan hızlanmış dönmesi, bozunduğunda , bir ga-ma ışın demeti biçiminde 2,4 mil-yon elektronvolt enerji yayabiliyor.

Üstelik izotopun düştüğü en düşük enerji konumu kararlı oluyor. İlke ola-rak bu hız kapanları, radyoaktif artık sorunu olmayan bir tür depolanmış nükleer enerji demek. Walker, pratik bir uygulamanın, yalnızca bir kilo ağır-lığında bir kutu içinde uzaya götürebi-leceğiniz ve aracınızın beş yıllık enerji gereksinmesini sağlayabilecek bir sü-per akü olabileceğini söylüyor. Gerçi depolanmış enerji, tanımı gereği bıra-kılması kolay olmayan bir enerji türü.

Ancak Walker, RNB’lerin daha kulla-nışlı hız kapanları yapabileceği görü-şünde. Şimdilik yapılabilenler, kuram-da öngörülen potansiyelin epeyce geri-sinde. Bununla birlikte araştırmalar, bir lazer ışın demeti kullanılarak depolan-mış fazla enerjinin kolaylıkla boşaltıla-bileceği hız kapanları yapılaboşaltıla-bileceğini de gösteriyor. Bu tür araçlar için gerek-li malzemenin, hatta çok daha fazlası-nın, gelecek kuşak RNB makinelerin-ce sağlanacağı umuluyor. Aynı makine-ler ayrıca çekirdek yapılarını inceleyen araştırmacılara, çekirdek içindeki par-çacıkların nasıl fokurdayıp kaynadığı-nı, hatta zaman zaman taştığını göste-rebilecek.

Watson, A., “Beaming Into the Dark Corners Of the Nuclear Kitchen”, Science, 1 Ekim 1999

Çeviri: Raşit Gürdilek

Ocak 2000

Atom çekir-deklerinin

“Segré Şema-sı”nda, her sıra aynı elementin, artan nötron sayısına göre dizilmiş izotop-larını gösteriyor. Siyah kareler ka-rarlı çekirdekleri, kırmızı karelerse en kararsız olanları belirliyor.

N

ANOTEKNOLOJİ ve enformasyon alanların-daki ortak gelişmeler, nanometre boyutların-daki mantık devre anahtarlarının üreti lmelerine olanak yarattı. Biyologlar, biyoenformatik adıyla anılan hesaplama yöntemleri sa-yesinde, gen dizilimlerini çözümleme yoluyla, temel biyoloji bilgilerimizi zenginleştiriyorlar. Kamuoyu, genelde sadece moleküler biyoloji alanındaki atılımları izlerken, fiziğin farklı disip-linlerinde, enformasyon ve nanotek-nolojiyi ilgilendiren, en az moleküler biyolojidekiler kadar önemli atılımlar birbirini izliyor.

Sonsuz Küçüğe

Benzer Belgeler