Kent Ormanı Kavramı ve Tanımı

Kentsel alanların en önemli doğal yapı taşları olan ağaç veya ormanların, çok yönlü estetik, ekolojik, psikolojik, ekonomik, bilimsel ve eğitsel olarak sağladığı yararlar ve bu sayede yaşam kalitesini arttırmadaki rolü gelişen toplumlarda ˝Kent Ormancılığı̏ kavramını ortaya çıkarmıştır. Bu kapsamda, kentsel mekanlarda kullanılan ağaçlar veya odunsu bitkiler, açık yeşil alan sistemi, ağaç ve bahçe kültürü ve günümüzde önemi giderek artan kent ormancılığı gibi farklı disiplin ve çalışma konuları içerisinde yer almaktadır (Gül ve Serin, 2004).

2.3.2.1 Kent Ormanı ve Ormancılığı Kavramı

Kentsel orman, metropoliten bölgelere yakın ve yoğun insan yerleşimleri etrafında olan kırsal ortamlarda (Miller, 1997) büyüklük olarak değişiklik gösteren, bütün ağaçlık alanlardır (Wang vd., 2009).

ABD’de Ormancılar Cemiyeti (The Society of American Foresters) tarafından 1972 yılında kurulan “Kent Ormancılığı Çalışma Grubuna” göre Kent Ormancılığı, “ormancılığın spesifik bir dalıdır ve amacı ise, kent halkının psikolojik, sosyolojik ve ekonomik huzuru için mevcut ve potansiyel olarak katkı sağlamak amacıyla ağaç yetiştirmek ve yönetmektir.”

Bunun yanı sıra kent içi ve çevresindeki ağaçlar ve diğer bitkilerin sağladığı bu işlevlerin

doğasında kent halkını detaylı bir şekilde eğitmek işlevi de bulunmaktadır (Miller, 1997;

Serin 2004’den).

Ülkemizde kent ormancılığı kavramı bilimsel açıdan, 1980 yıllarından itibaren akademik ortamda ortaya çıkmasına rağmen fazla rağbet görmemiştir. Ancak son yıllarda, kent ormancılığı ve kent ormanı kavramları gündeme gelmek suretiyle bilimsel ortamlarda tartışılmakta ve bu kapsamda bazı uygulamalar gerçekleşmektedir. Türkiye’de bu kapsamda ilk kez, 9–11 Nisan 2004 tarihinde I. Ulusal Kent Ormancılığı Kongresi gerçekleştirilerek akademisyenlerin ve kamuoyunun gündemine girmiştir (Akbaba, 2007).

“Kent Ormanı” kavramına bakıldığında, içerisine bir kentin içinde ve yakın çevresinde yer alan tabiat ormanından kalma koruluklar, bu alanlara sonradan tesis edilmiş suni ormanlar (yeşil kuşak uygulamaları dahil), şehir parkları, kamu binaları çevresi ve özel mülki alanlardaki ağaçlar, cadde ve yollardaki ağaçlar girmektedir. Böylece kent ormanının içeriğine bakıldığında, şehir içinde ve çevresindeki bütün odunsu bitkileri kapsadığı anlaşılmaktadır (Atay, 1988; Karaca, 2006’den).

Endüstrileşmiş ülkelerdeki kent ormancıları, “kent ormancılığı” ile “kent yeşillendirmeleri”

kavramlarını aynı anlamda kullanmaktadırlar. Kent ormanları geniş anlamda, kent halkının etkileşim halinde bulunduğu ormanlık alanlar olarak kabul edilmektedir. Dar anlamda ise, kent ormancılığının kent merkezi ve çevresindeki ağaçlar ve ağaçlı alanlarla ilgili olduğu belirtilmektedir (Kuchelmeister, 2000; Dirik ve Ata, 2004’den).

Kent Ormanı kavramına ‘‘AB Müktesebatının Üstlenilmesine İlişkin Türkiye Ulusal Programı’’nda yer verilmiştir. Burada, “Sosyal, kültürel ve çevresel nedenlerle doğal ormanlara olan sosyal baskının azaltılması amacıyla yeşil kuşak ve parklar şeklinde oluşturulacak kent ormanları ve hatıra ormanları kurulması özendirilecek ve yaygınlaştırılacaktır” ifadesi yer almaktadır (Coşkun ve Velioğlu, 2004; Uslu ve Ayaşlıgil, 2007’den).

Kent ormancılığında tanımlanan belli kriterlere göre oluşturulmuş ve bu kriterler göz önünde bulundurularak belli tanımlar ortaya çıkmıştır. Bu tanımlar yerli ve yabancı araştırmacılara göre, yaşadıkları ortamlara göre farklılık göstermektedir.

Geçer (2002) ’e göre; kent ormancılığı, “Kent insanlarının sağlığını olumsuz yönde etkileyen mevcut ve olası hava ve bu kapsamda incelenen gürültü kirliliği gibi çevre sorunlarının etkilerini azaltmak, insanların eğlence ve dinlence gibi rekreasyonel ihtiyaçlarını karşılamak amacıyla yapılan, her türlü planlı ağaç doku tesisi, bakımı ve korunması ve bu bağlamda işlevsel değer sağlaması (oksijen üretimi, gölge sağlama, estetik görünüm yaratma vb.)”

şeklinde tanımlanmaktadır (Serin, 2004).

Moll (1995), kent ormanını, ‘‘Yaşadığımız yerleşim alanları içindeki ve çevresindeki ağaçlık alanlar olup, cadde ağaçları, park ağaçları, yeşil yollar, avlu ağaçları, açık alanlardaki ağaçlar’’ olarak nitelendirmektedir. Tyrvainen (2001) ise, kent ormanını, ‘‘kent sınırları içinde ya da kente 2-6 km mesafede kurulan ağaçlık alanlar’’ olarak tanımlamıştır (Örücü, 2014). Tablo 14’de ülkelerin konumlarına, ülkenin kent ormanlarına bakış açısına göre kent ormancılığı tanımları verilmiştir.

Tablo 14: Ülkelere göre kent ormancılığı tanımları (Konijnendijk, 2003; Uslu ve Ayaşlıgil, 2007).

Ülkeler Kent Ormancılığı Tanımları

Almanya Kent insanının rekreasyon ihtiyacını karşılamak için yönetilen ve tasarlanan alanlardır.

ABD Toplumun yaşam kalitesinin arttırılmasına katkı sağlayan bitki örtüsü ve yeşil alanlar bütünüdür.

Çin Yol kenarı ağaçlandırmaları, park bahçe ve meyve ağaçları ve kent içi yeşil alanları kapsamaktadır.

Finlandiya Kent içinde veya çevresinde yer alan, temel amacı ve fonksiyonu rekreasyon olan orman alanıdır.

Hollanda Kent ormanı kavramı yerine “kent yeşili” ifadesi kullanılır ve kent içi yeşil alanların hepsini kapsar.

İngiltere Kent içi doğal alanlar, ağaçlıklar, yol kenarı ağaçlandırmaları, kamu parkları ve bahçeleridir.

İrlanda Kent ve etrafındaki ormanlık alan ve ağaçların tümüdür.

İtalya Kent ormanı ve ağaçları kentsel yeşil alan, kentlerdeki açık alanların bitkilerle tasarlanması ise kent ormancılığıdır.

İzlanda Odun ihtiyacı, doğal güzellik, peyzaj, hayvan barınağı, rekreasyon gibi topluma pozitif değerler sağlayan kent alanları, yasal sınırları içinde yer alan ağaç meşcereleri ve plantasyon sahalarıdır.

Litvanya Kentlerdeki cadde ağaçlandırmaları ve diğer yeşil alanlardır.

Slovakya Halk için çevresel ve sosyal fonksiyonlara sahip olan park ve ağaçlık alanların kaynağıdır.

Türkiye Kent içi ve çevresinde doğal veya yapay olarak tesis edilmiş ağaç, ağaç grupları ve orman karakterindeki alanların planlama, tasarım, tesis, koruma ve yönetim işlevlerini gerçekleştiren özel ormancılık disiplinidir.

Yunanistan Kentsel yeşil alanlardır. Kentlerde cadde ağaçları, kent kenarlarındaki park ve bahçeler, kent ve kasaba etrafındaki ormanları kapsar.

2.3.2.2 Kent Ormanı Kriterleri

Yukarıda açıklanan “kent ormanı”kavramına göre, her orman kent ormanı statüsünde değildir. Bir ormanın kent ormanı sayılabilmesi için bazı temel kriterlere sahip olması gerekmektedir. Bu kriterler Gül ve Gezer ( 2004 )’e göre aşağıdaki gibi sunulmuştur (Karaca, 2006);

 Kent ormanı, kent içerisinde veya kente yakın bir alanda bulunmalıdır,

 Orman karakterine uygun, yani kendini yenileyebilme aşamasında ve belli bir kapalılığa sahip olmalıdır,

 Doğal karakteri bozulmayarak aynen korunabilmelidir,

 Çok amaçlı kullanım özelliğine sahip olmalıdır. Kullanımı sınırlı olmamalıdır. Ana amaç rekreasyon ve koruma ( biyolojik çeşitlilik, toprak – su koruma, yaban hayatı, orijinal peyzaj alanları gibi ) olmak üzere, odun/ odun dışı, bitkisel materyal üretim alanları, eğitim-araştırma, hidrolojik amaçlı alanlar gibi kullanım alanlarına sahip olmalıdır,

 Kent ormanının kullanımında temel amaç, doğal orman karakterini sürdürülebilir ve dengeli bir şekilde korumak ve kullanımını sağlamaktır. Bu amaçla, bir kent parkı gibi tasarlanmamalı ve çok sayıda yapısal tesis bulunmamalıdır. Yapısal tesis gerekiyorsa kesinlikle doğal yapıya uyumlu olmalı ve beton görünümlere yer verilmemelidir. Ayrıca orman içinde araçla her yere gidilecek şekilde tasarlanmamalıdır,

 Kent insanlarına özellikle çeşitli rekreasyonel olanaklar sunabilmeli, her bir rekreasyonel etkinlik için tasarım aşamasında iyi şekilde analiz edilmeli ve tasıma kapasiteleri belirlenmeli ve doğal turizm etkinliklerine öncelik verilmelidir,

 Yoğun ziyaretçilerin yararlanabileceği konumda ve çok amaçlı kullanım için yeterli büyüklüğe sahip olmalıdır. Kent nüfusu oranına göre, kent ormanı oluşturulmalı yani ziyaretçi kapasitesini karşılayabilmelidir,

 Kentin fiziksel yapısına, ekolojisine ve peyzajına estetik ve işlevsel önemde değer sağlamalı, yeşil dokuyu güçlendirmeli ve bütünlük sağlamalıdır,

 Suni olarak tesis edilecek veya tamamlanacak kent ormanında, gelecekteki estetik ve işlevsel amaçlara ve plan kararlarına göre tür seçimi yapılmalı ve kompozisyon yapısı belirlenmelidir.

Mesire Yerleri Yönetmeliği’ne göre ise kent ormanları kriterleri Ek-1’de II. Bölüm madde 5’te detaylı olarak bulunmaktadır.