Proje No: 105M233. Sanayi Yapılarının Tasarım Sürecinde Gürültünün Bir Ölçüt Olarak Değerlendirilmesi İçin Bir Yöntem Geliştirilmesi

(1)

Proje No: 105M233

Sanayi Yapılarının Tasarım Sürecinde Gürültünün Bir Ölçüt Olarak Değerlendirilmesi İçin Bir Yöntem Geliştirilmesi

Müjgan ŞEREFHANOĞLU SÖZEN (Prof. Y. Mim.) Nuri İLGÜREL (Arş. Gör. Y. Mim.)

Sevda ERDOĞAN (Y. Mim.)

NİSAN 2008

İSTANBUL

(2)

ÖNSÖZ

Çalışma ortamlarının çeşitli yönlerden iyi nitelikli olması, çalışanların sağlık, mutluluk ve performansları açısından önem taşımaktadır. İyi nitelikli ortam oluşturmanın başında görsel, işitsel, ısısal vb açılardan uygun fiziksel çevre koşullarının yaratılması gelmektedir. İşitsel yönden uygun çevrenin temel ölçütlerinden biri ise ‘gürültü denetimi’ konusudur.

Sanayi kuruluşları çeşitli nitelikte üretim yapılan çalışma ortamlarının önemli bir bölümünü oluşturmaktadır. Özellikle üretim sırasında ortaya çıkan ‘gürültü’ler ise bu ortamlarda temel sorunlardan biri olarak karşımıza çıkmakta, çalışanlara türlü yönlerden rahatsızlık ve/ya da zarar vermekte, verimliliği önemli ölçüde düşürmektedir. Bu nedenle sanayi yapılarından gürültünün denetim altına alınması, ilgili yasa ve yönetmelikler doğrultusunda kabul edilebilir düzeylerde tutulması gerekmektedir.

Genel olarak gürültü denetiminde temel ilke gürültü çıktıktan sonra, bunu kullanım sırasında azaltmaya çalışmak değil, çıkmadan önce gerekli incelemeleri yaparak önlemleri başlangıçta almaktır.

Bu ilke sanayi yapıları için de geçerli olan temel bir etkendir.

Bu nedenle mimarlar ve akustikle ilgili kişilerce hem yeni tasarlanan sanayi yapılarında, hem de gürültü sorunu olan var olan yapılarda bu çalışmaların sistemli bir biçimde yapılabilmesi için bir yöntem oluşturulması amaçlanmıştır.

Yıllardan beri üzerinde önemle durduğum sanayi yapılarında gürültü denetimi konusunun, ön tasarım evresinden başlayarak ele alınmasının gerekliliği konusunda yürütülen ‘Sanayi Yapılarının Tasarım Sürecinde Gürültünün Bir Ölçüt Olarak Değerlendirilmesi İçin Bir Yöntem Geliştirilmesi’ adlı bu araştırma projesinin;

• yapılmasını olanaklı kılan TÜBİTAK ilgililerine,

• projeye destek veren Türk Philips Ticaret A.Ş. yetkililerine,

• yerinde ölçme, inceleme ve anket yapılmasına izin veren çeşitli sanayi kuruluşları ilgililerine teşekkürü borç bilirim.

Ayrıca, projede özverili çalışmalarıyla araştırmacı olarak yer alan Nuri İlgürel ve Sevda Erdoğan’a da özverili çalışmalarından ötürü özellikle teşekkür ederim.

Müjgan ŞEREFHANOĞLU SÖZEN Proje Yürütücüsü

Nisan 2008 / İstanbul

(3)

İÇİNDEKİLER

ÖNSÖZ i

TABLO LİSTESİ iv

ŞEKİL LİSTESİ vi

ÖZET xi

1. GİRİŞ 1

2. GENEL BİLGİLER 2

2.1. Sanayi Yapılarının Mimari Tasarım Süreci 2

2.1.1 Yapı programının oluşturulması 2

2.1.2 İş yeri düzeninin oluşturulması 2

2.1.3 Sanayi yapısının tasarım aşaması 4

2.2. Sanayi Yapılarında Gürültü Etkeni ve Etkileri 5 2.2.1 Gürültü kaynaklarının genel özellikleri 5 2.2.2 Sanayi yapılarında gürültü kaynakları 8 2.3. Sanayi Yapılarında Ortaya Çıkan Gürültüden Etkilenme İle İlgili Ulusal

ve Avrupa Birliğindeki Yasal Düzenlemeler 10

3. YÖNTEM 12

3.1 Üretim Hacimlerinde Ölçülen Gürültü Düzeylerinin Kabul Edilebilir

Düzeylerle Karşılaştırılması 13

3.2 ODEON Akustik Benzetim Programının (ODEON ABP) Tutarlılığının

Sınanması 20

3.2.1 ODEON ABP’nın Bir Hacim Örneğinde İncelenmesi 20 3.2.2 ODEON ABP’nın Araç Radyatörü Üretim Tesisi Örneğinde

İncelenmesi 22

3.3 Var Olan Üretim Hacimlerinde Yutuculuk Değişimlerinin Gürültü

Azaltımına Etkisinin İncelenmesi 23

3.3.1 Alüminyum doğrama üretim atölyesi 23

3.3.2 Tekstil üretim tesisi 24

3.4 ODEON ABP İle Araç Radyatörü Üretim Tesisinde Değişkenlerin Gürültü Ortamı Üzerindeki Etkisinin İncelenmesi ve Değerlendirilmesi 27

3.4.1 Makine yerleşim planının etkisinin incelenmesi 28

3.4.1.1 Var olan yerleşim durumu 29

3.4.1.2 Makinelerin çizgi yerleşimi 37

3.4.1.3 Makinelerin ortada küme yerleşimi 45 3.4.1.4 Makinelerin duvar kenarı yerleşimi 53 3.4.2 Tavan yutuculuğunun etkisinin incelenmesi 61 3.4.2.1 Asma tavan uygulanması 61 3.4.2.2 Düşey tavan öğeleri uygulanması 62 3.4.2.2.1 Düşey tavan öğeleri uygulanması - öneri I 62 3.4.2.2.2 Düşey tavan öğeleri uygulanması - öneri II 68 3.4.3 Toplam yutuculuğun etkisinin incelenmesi 74 3.4.3.1 Dikdörtgen planlı var olan hacim 75

3.4.3.2 Kare planlı hacim 80

3.4.4 Tavan yüksekliğinin etkisinin incelenmesi 88

3.4.4.1 Tavan yüksekliği h: 5 m. 89

3.4.4.2 Tavan yüksekliği h: 7,5 m. 90

(4)

değişimlerine göre incelenmesi

3.4.6 Engel etkisinin incelenmesi 104

3.5 Çalışanların Gürültüden Etkilenme Durumları ile İlgili Anket Çalışması

Yapılması 107

4. BULGULAR 110

4.1 Gürültü Etkeni İle ilgili İncelemelerin Değerlendirilmesi 110 4.1.1 Makine yerleşim planı ile ilgili inceleme sonuçları 110 4.1.2 Tavan yutuculuğu ile ilgili inceleme sonuçları 111 4.1.3 Toplam yutuculuk ile ilgili inceleme sonuçları 112 4.1.4 Tavan yüksekliği ile ilgili inceleme sonuçları 113 4.1.5 Kaynağa olan uzaklığa bağlı gürültü azalması ile ilgili incelenme

sonuçları 113

4.1.6 Engel etkisi ile ilgili inceleme sonuçları 115 4.2 Çalışanların Gürültüden Etkilenme Durumları ile İlgili Anket

Çalışmasının Değerlendirilmesi 116

5. TARTIŞMA-SONUÇ 117

6. YARARLANILAN KAYNAKLAR LİSTESİ 123

(5)

TABLO LİSTESİ

Tablo 3.1 Alüminyum doğrama atölyesinde ölçülen gürültü düzeyleri (Lp) Tablo 3.2 Tekstil üretim tesisi, tül perde biriminde ölçülen gürültü düzeyleri (Lp) Tablo 3.3 Tekstil üretim tesisi, tekstüre biriminde ölçülen gürültü düzeyleri (Lp) Tablo 3.4 Tekstil üretim tesisi, dantel biriminde ölçülen gürültü düzeyleri (Lp)

Tablo 3.5 Araç radyatörü üretim tesisi, var olan durumda yüzey gereçlerinin ses yutma çarpanları Tablo 3.6 Asma tavan ortalama yutuculuk: 0,49 için ses yutma çarpanları

Tablo 3.7 Asma tavan ortalama yutuculuk: 0,89 için ses yutma çarpanları

Tablo 3.8 Var olan makine yerleşim durumunda (var olan yutuculuk) hesaplanan ortalama gürültü düzeyleri ve standart sapmaları

Tablo 3.9 Var olan makine yerleşim durumu (asma tavan ortalama yutuculuk: 0,49) için hesaplanan ortalama gürültü düzeyleri ve standart sapmaları

Tablo 3.10 Var olan yerleşim durumunda (asma tavan ortalama yutuculuk: 0,89) hesaplanan ortalama gürültü düzeyleri ve standart sapmaları

Tablo 3.11 Makinelerin çizgi yerleşimi durumunda (var olan yutuculuk) hesaplanan ortalama gürültü düzeyleri ve standart sapmaları

Tablo 3.12 Makinelerin çizgi yerleşim durumunda (asma tavan ortalama yutuculuk: 0,49) hesaplanan ortalama gürültü düzeyleri ve standart sapmaları

Tablo 3.13 Makinelerin çizgi yerleşim durumunda (asma tavan ortalama yutuculuk: 0,89) hesaplanan ortalama gürültü düzeyleri ve standart sapmaları

Tablo 3.14 Makinelerin ortada küme yerleşimi durumunda (var olan yutuculuk) hesaplanan ortalama gürültü düzeyleri ve standart sapmaları.

Tablo 3.15 Makinelerin ortada küme yerleşimi durumunda (ortalama asma tavan yutuculuğu: 0,49) hesaplanan ortalama gürültü düzeyleri ve standart sapmaları

Tablo 3.16 Makinelerin ortada küme yerleşimi durumunda (ortalama asma tavan yutuculuğu: 0,89) hesaplanan ortalama gürültü düzeyleri ve standart sapmaları

Tablo 3.17 Makinelerin duvar kenarı yerleşimi durumunda (var olan yutuculuk) hesaplanan ortalama gürültü düzeyleri ve standart sapmaları.

Tablo 3.18 Makinelerin duvar kenarı yerleşim durumunda (asma tavan ortalama yutuculuk: 0,49) hesaplanan ortalama gürültü düzeyleri ve standart sapmaları

Tablo 3.19 Makinelerin duvar kenarı yerleşim durumunda (asma tavan ortalama yutuculuk: 0,89) hesaplanan ortalama gürültü düzeyleri ve standart sapmaları

Tablo 3.20 Asma tavan ortalama yutuculuk: 0,49 için ses yutma çarpanları Tablo 3.21 Asma tavan ortalama yutuculuk: 0,89 için ses yutma çarpanları

Tablo 3.22 Düşey tavan öğeleri uygulanması - öneri I durumunda (asma tavan ortalama yutuculuk:

0,49) hesaplanan ortalama gürültü düzeyleri ve standart sapmaları

Tablo 3.23 Düşey tavan öğeleri uygulanması - öneri I (asma tavan ortalama yutuculuk: 0,89) durumunda hesaplanan ortalama gürültü düzeyleri ve standart sapmaları

Tablo 3.24 Düşey tavan öğeleri uygulanması - öneri II durumunda (asma tavan ortalama yutuculuk:

0,49) hesaplanan ortalama gürültü düzeyleri ve standart sapmaları

Tablo 3.25 Düşey tavan öğeleri uygulanması - öneri II (asma tavan ortalama yutuculuk: 0,89) durumunda hesaplanan ortalama gürültü düzeyleri ve standart sapmaları

Tablo 3.26 Var olan yutuculukta yüzey gereçlerinin ses yutma çarpanları Tablo 3.27 Yüzey gereçlerinin ses yutma çarpanları (ortalama yutuculuk: 0,49) Tablo 3.28 Yüzey gereçlerinin ses yutma çarpanları (ortalama yutuculuk: 0,95)

Tablo 3.29 Var olan boyutlarda hacim (ortalama toplam yutuculuk: 0,49) için hesaplanan ortalama gürültü düzeyleri ve standart sapmaları

Tablo 3.30 Var olan boyutlarda hacim (ortalama toplam yutuculuk: 0,95) için hesaplanan ortalama gürültü düzeyleri ve standart sapmaları

Tablo 3.31 Kare planlı hacim (var olan yutuculuk) için hesaplanan ortalama gürültü düzeyleri ve standart sapmaları

Tablo 3.32 Kare planlı hacim (ortalama toplam yutuculuk: 0,49) için hesaplanan ortalama gürültü düzeyleri ve standart sapmaları

Tablo 3.33 Kare planlı hacim (ortalama toplam yutuculuk: 0,95) için hesaplanan ortalama gürültü düzeyleri ve standart sapmaları

Tablo 3.34 Asma tavan yutuculuğuna bağlı gürültü düzeyleri değişimi (h: 7,5m) Tablo 3.35 Var olan yutuculukta yüzey gereçlerinin ses yutma çarpanları Tablo 3.36 Yüzey gereçlerinin ses yutma çarpanları (ortalama yutuculuk: 0,49)

(6)

Tablo 3.38 Tavan yüksekliği h: 7,5 m. (var olan yutuculuk) için hesaplanan ortalama gürültü düzeyleri ve standart sapmaları

Tablo 3.39 Tavan yüksekliği h: 7,5 m. (ortalama toplam yutuculuk: 0,49) için hesaplanan ortalama gürültü düzeyleri ve standart sapmaları

Tablo 3.40 Tavan yüksekliği h: 7,5 m. (ortalama toplam yutuculuk: 0,95) için hesaplanan ortalama gürültü düzeyleri ve standart sapmaları

Tablo 3.41 Kaynağa olan uzaklığa bağlı gürültü düzeyleri (var olan yutuculuk) Tablo 3.42 Kaynağa olan uzaklığa bağlı gürültü düzeyleri (ortalama yutuculuk: 0,49) Tablo 3.43 Kaynağa olan uzaklığa bağlı gürültü düzeyleri (ortalama yutuculuk: 0,95)

Tablo 3.44 Var olan yutuculuk durumunda engelsiz ve engelli durumda alıcı noktalarında hesaplanan frekansa bağlı gürültü düzeyleri

Tablo 3.45 Orta yutuculuk (ortalama yutuculuk: 0,49) durumunda engelsiz ve engelli durumda alıcı noktalarında hesaplanan frekansa bağlı gürültü düzeyleri

Tablo 3.46 Yüksek yutuculuk (ortalama yutuculuk: 0,49) durumunda engelsiz ve engelli durumda alıcı noktalarında hesaplanan frekansa bağlı gürültü düzeyleri

Tablo 3.47 Sanayi kuruluşlarında ölçülen gürültü düzeyleri ve ankete katılan kişi sayıları (E: erkek denek; K: kadın denek)

Tablo 3.48 Çalışanların yanıtlarının gürültü düzeylerine göre dağılımı

Tablo 3.49 İş yerlerinin gürültülülük durumuna göre çalışanların rahatsızlık değerlendirmeleri Tablo 3.50 Eğitim durumlarına göre çalışanların rahatsızlık değerlendirmeleri

Tablo 4.1 Makine yerleşim planı etkisinin incelenmesi ile ilgili karşılaştırma tablosu Tablo 4.2 Tavan yutuculuğunun etkisinin incelenmesi ile ilgili karşılaştırma tablosu Tablo 4.3 Toplam yutuculuğun etkisinin incelenmesi ile ilgili karşılaştırma tablosu Tablo 4.4 Tavan yüksekliğinin etkisinin incelenmesi ile ilgili karşılaştırma tablosu

Tablo 4.5 Araç-radyatörü üretim tesisinde değişik toplam yutuculuk oranlarında frekansa göre sağlanan gürültü azatlım değerleri

Tablo 4.6 Engelsiz ve engelli durumda alıcı noktalarında hesaplanan gürültü düzeyleri ve gürültü azaltım değerleri (dBA)

(7)

ŞEKİL LİSTESİ

Şekil 2.1 Bir Sanayi yapısında temel ilişkiler.

Şekil 2.2 Sanayi yapılarının arsa üzerinde yerleşiminde iki temel yaklaşım.

Şekil 2.3 Doğup yayıldığı ortama göre gürültünün sınıflandırılması (ERDOĞAN, 2000).

Şekil 2.4 Gürültü kaynaklarının yerleşim durumuna göre nokta – çizgi – düzlem kaynak oluşturmaları.

Şekil 2.5 Gürültü kaynaklarının yansıtıcı yüzeylerle olan ilişkisine göre doğrultululuk özellikleri (STEIN, RENOLDS ve MCGUINNES, 1984).

Şekil 2.6 Gürültü kaynağının hacim içinde konumlandırılmasında farklı seçenekler (BRUEL&KJAER, 1985).

Şekil 2.7 Sanayi yapılarındaki gürültü kaynaklarının şematik gösterimi.

Şekil 3.1 Alüminyum doğrama üretim atölyesinden bir görünüş.

Şekil 3.2 Alüminyum doğrama atölyesi ölçüm noktaları.

Şekil 3.3 Alüminyum doğrama atölyesi ölçüm değerlerinin NR 75 Eğrisi ile karşılaştırılması.

Şekil 3.4 Tekstil üretim tesisi çağlık bölümünden görünüş.

Şekil 3.5 Tekstil üretim tesisi gürültü ölçüm noktaları.

Şekil 3.6 Tekstil üretim tesisi ölçüm değerleri ve NR 75 Eğrisi ile karşılaştırılması.

Şekil 3.7 Dikiş makinesi.

Şekil 3.8 Kesme makinesi.

Şekil 3.9 Fin makinesi.

Şekil 3.10 Eksantrik pres.

Şekil 3.11 Hidrolik pres.

Şekil 3.12 Abkant makinesi.

Şekil 3.13 Dizgi aparatları.

Şekil 3.14 Araç radyatörü üretim tesisi planı, gürültü ölçüm noktaları.

Şekil 3.15 Araç radyatörü üretim tesisi ölçüm değerleri ve NR eğrisi.

Şekil 3.16 Üretim alanında ölçülen ve Odeon ABP tarafından hesaplanan toplam A ağırlıklı gürültü düzeylerinin karşılaştırılması.

Şekil 3.17 Deneysel çalışma, alet yerleşimi ölçüm noktalarını gösteren plan.

Şekil 3.18 Aletin ölçüm ortamında yerleşimi.

Şekil 3.19 Deneysel çalışma kapsamında ölçülen ve ODEON ABP’nda alıcı noktalarına göre hesaplanan ses basınç düzeyleri

Şekil 3.20 Deneysel çalışma kapsamında ölçülen ve ODEON ABP’nda hazırlanan modelde hesaplanan ses basınç seviyelerinin frekansa göre düzeyleri.

Şekil 3.21 Alüminyum doğrama atölyesinde ölçülen ve ODEON ABP ile hesaplanan gürültü düzeyleri.

Şekil 3.22 Alüminyum doğrama atölyesinde farklı yutuculuk durumlarında alıcı noktalarına göre ODEON ABP ile hesaplanan ortalama düzeyler

Şekil 3.23 Alüminyum doğrama atölyesinde alıcı noktalarına göre ODEON ABP ile hesaplanan toplam düzeyler

Şekil 3.24 Tekstil üretim tesisi, üretim birimlerine göre ortalama toplam düzeyler.

Şekil 3.25 Tekstil üretim tesisi alıcı noktalarına göre ortalama toplam düzeyler.

Şekil 3.26 Tekstil üretim tesisi dantel birimi alıcı noktalarına göre toplam düzeyler.

Şekil 3.27 Tekstil üretim tesisi tekstüre birimi alıcı noktalarına göre toplam düzeyler.

Şekil 3.28 Tekstil üretim tesisi, tül perde birimi ortalama gürültü düzeyleri.

Şekil 3.29 Tekstil üretim tesisi, tekstüre birimi ortalama gürültü düzeyleri.

Şekil 3.30 Tekstil üretim tesisi, dantel birimi ortalama gürültü seviyeleri.

Şekil 3.31 Var olan makine yerleşim durumu ve alıcı noktalarını gösteren plan.

Şekil 3.32 Var olan makine yerleşim durumu (var olan yutuculuk) için üretim alanında gürültü haritası.

Şekil 3.33 Var olan makine yerleşim durumunda (var olan yutuculuk) alıcı noktalarında hesaplanan toplam gürültü düzeyleri - Lp(A).

Şekil 3.34 Var olan makine yerleşim durumunda (var olan yutuculuk) alıcı noktalarında hesaplanan toplam gürültü düzeyleri - Lp(A).

Şekil 3.35 Var olan makine yerleşim durumunda (var olan yutuculuk) üretim alanındaki istatistiksel dağılım.

Şekil 3.36 Var olan makine yerleşim durumu (asma tavan ortalama yutuculuk: 0,49) için üretim

(8)

Şekil 3.37 Var olan makine yerleşim durumu (asma tavan ortalama yutuculuk: 0,49) için alıcı noktalarında hesaplanan toplam gürültü düzeyleri - Lp(A).

Şekil 3.38 Var olan makine yerleşim durumu (asma tavan ortalama yutuculuk: 0,49) için üretim alanındaki istatistiksel dağılım.

Şekil 3.39 Var olan makine yerleşim durumu (asma tavan ortalama yutuculuk: 0,49) için üretim alanındaki istatistiksel değerler.

Şekil 3.40 Var olan makine yerleşim durumu (asma tavan ortalama yutuculuk: 0,89) için üretim alanındaki gürültü haritası.

Şekil 3.41 Var olan makine yerleşim durumu (asma tavan ortalama yutuculuk: 0,89) için alıcı noktalarında hesaplanan toplam gürültü düzeyleri - Lp(A).

Şekil 3.42 Var olan makine yerleşim durumu (asma tavan ortalama yutuculuk: 0,89) için üretim alanındaki istatistiksel dağılım.

Şekil 3.43 Var olan makine yerleşim durumu (asma tavan ortalama yutuculuk: 0,89) için üretim alanındaki istatistiksel değerler.

Şekil 3.44 Makinelerin çizgi yerleşim durumu alıcı noktalarını gösteren plan.

Şekil 3.45 Makinelerin çizgi yerleşim durumunda (var olan yutuculuk) üretim alanındaki gürültü haritası

Şekil 3.46 Makinelerin çizgi yerleşim durumunda (var olan yutuculuk) alıcı noktalarında hesaplanan toplam gürültü düzeyleri - Lp(A).

Şekil 3.47 Makinelerin çizgi yerleşim durumunda (var olan yutuculuk) üretim alanındaki istatistiksel dağılım.

Şekil 3.48 Makinelerin çizgi yerleşim durumunda (var olan yutuculuk) üretim alanındaki istatistiksel değerler.

Şekil 3.49 Makinelerin çizgi yerleşim durumu (asma tavan ortalama yutuculuk: 0,49) için üretim alanındaki gürültü haritası.

Şekil 3.50 Makinelerin çizgi yerleşim durumu (asma tavan ortalama yutuculuk: 0,49) için alıcı noktalarında hesaplanan toplam gürültü düzeyleri - Lp(A).

Şekil 3.50 Makinelerin çizgi yerleşim durumu (asma tavan ortalama yutuculuk: 0,49) için üretim alanındaki istatistiksel dağılım.

Şekil 3.51 Makinelerin çizgi yerleşim durumu (asma tavan ortalama yutuculuk: 0,49) için üretim alanındaki istatistiksel değerler.

Şekil 3.52 Makinelerin çizgi yerleşim durumu (asma tavan ortalama yutuculuk: 0,89) için üretim alanındaki gürültü haritası.

Şekil 3.53 Makinelerin çizgi yerleşim durumu (asma tavan ortalama yutuculuk: 0,89) için alıcı noktalarında hesaplanan toplam gürültü düzeyleri - Lp(A).

Şekil 3.54 Makinelerin çizgi yerleşim durumu (asma tavan ortalama yutuculuk: 0,89) için üretim alanındaki istatistiksel dağılım.

Şekil 3.55 Makinelerin çizgi yerleşim durumu (asma tavan ortalama yutuculuk: 0,89) için üretim alanındaki istatistiksel değerler.

Şekil 3.56 Makinelerin ortada küme yerleşim durumu alıcı noktalarını gösteren plan.

Şekil 3.57 Makinelerin ortada küme yerleşimi durumu (var olan yutuculuk) için üretim alanındaki gürültü haritası.

Şekil 3.58 Makinelerin ortada küme yerleşimi durumunda (var olan yutuculuk) alıcı noktalarında hesaplanan toplam gürültü düzeyleri - Lp(A).

Şekil 3.60 Makinelerin ortada küme yerleşimi durumunda (var olan yutuculuk) üretim alanındaki istatistiksel dağılım.

Şekil 3.61 Makinelerin ortada küme yerleşimi durumunda (var olan yutuculuk) üretim alanındaki istatistiksel değerler.

Şekil 3.62 Makinelerin ortada küme yerleşimi durumu (ortalama asma tavan yutuculuğu: 0,49) için üretim alanındaki gürültü haritası.

Şekil 3.63 Makinelerin ortada küme yerleşimi durumu (ortalama asma tavan yutuculuğu: 0,49) için alıcı noktalarında hesaplanan toplam gürültü düzeyleri - Lp(A).

Şekil 3.64 Makinelerin ortada küme yerleşimi durumu (ortalama asma tavan yutuculuğu: 0,49) için üretim alanındaki istatistiksel dağılım.

Şekil 3.65 Makinelerin ortada küme yerleşimi durumu (ortalama asma tavan yutuculuğu: 0,49) için üretim alanındaki istatistiksel değerler.

Şekil 3.66 Makinelerin ortada küme yerleşimi durumu (ortalama asma tavan yutuculuğu: 0,89) için üretim alanındaki gürültü haritası.

Şekil 3.67 Makinelerin ortada küme yerleşimi durumu (ortalama asma tavan yutuculuğu: 0,89) için alıcı noktalarında hesaplanan toplam gürültü düzeyleri - Lp(A).

(9)

Şekil 3.68 Makinelerin ortada küme yerleşimi durumu (ortalama asma tavan yutuculuğu: 0,89) için üretim alanındaki istatistiksel dağılım.

Şekil 3.69 Makinelerin ortada küme yerleşimi durumu (ortalama asma tavan yutuculuğu: 0,89) için üretim alanındaki istatistiksel değerler.

Şekil 3.70 Makinelerin duvar kenarı yerleşim durumu alıcı noktalarını gösteren plan.

Şekil 3.71 Makinelerin duvar kenarı yerleşim durumunda (var olan yutuculuk) üretim alanındaki gürültü haritası.

Şekil 3.72 Makinelerin duvar kenarı yerleşim durumunda (var olan yutuculuk) alıcı noktalarında hesaplanan toplam gürültü düzeyleri - Lp(A).

Şekil 3.73 Makinelerin duvar kenarı yerleşim durumunda (var olan yutuculuk) üretim alanındaki istatistiksel dağılım.

Şekil 3.74 Makinelerin duvar kenarı yerleşim durumunda (var olan yutuculuk) üretim alanındaki istatistiksel değerler.

Şekil 3.75 Makinelerin duvar kenarı yerleşim durumu (asma tavan ortalama yutuculuk: 0,49) için üretim alanındaki gürültü haritası.

Şekil 3.76 Makinelerin duvar kenarı yerleşim durumu (asma tavan ortalama yutuculuk: 0,49) için alıcı noktalarında hesaplanan toplam gürültü düzeyleri - Lp(A).

Şekil 3.77 Makinelerin duvar kenarı yerleşim durumu (asma tavan ortalama yutuculuk: 0,49) için üretim alanındaki istatistiksel dağılım.

Şekil 3.78 Farklı Makinelerin duvar kenarı yerleşim durumu (asma tavan ortalama yutuculuk: 0,49) için üretim alanındaki istatistiksel değerler.

Şekil 3.79 Makinelerin duvar kenarı yerleşim durumu (asma tavan ortalama yutuculuk: 0,89) için üretim alanındaki gürültü haritası.

Şekil 3.80 Makinelerin duvar kenarı yerleşim durumu (asma tavan ortalama yutuculuk: 0,89) için alıcı noktalarında hesaplanan toplam gürültü düzeyleri - Lp(A).

Şekil 3.81 Makinelerin duvar kenarı yerleşim durumu (asma tavan ortalama yutuculuk: 0,89) için üretim alanındaki istatistiksel dağılım.

Şekil 3.82 Makinelerin duvar kenarı yerleşim durumu (asma tavan ortalama yutuculuk: 0,89) için üretim alanındaki istatistiksel değerler.

Şekil 3.83 Araç radyatörü üretim tesisi kesiti / asma tavan uygulaması.

Şekil 3.84 Araç radyatörü üretim tesisi boyuna kesiti, düşey tavan öğeleri uygulanması – öneri I.

Şekil 3.85 Düşey tavan öğeleri uygulanması - öneri I durumunda kaynak ve alıcı noktalarını gösteren plan.

Şekil 3.86 Düşey tavan öğeleri uygulanması - öneri I durumu (asma tavan ortalama yutuculuk: 0,49) için oluşturulan gürültü haritası.

Şekil 3.87 Düşey tavan öğeleri uygulanması - öneri I durumunda (asma tavan ortalama yutuculuk:

0,49) toplam gürültü düzeyleri - Lp(A).

0,49) üretim alanındaki istatistiksel dağılım.

0,49) istatistiksel değerler.

Şekil 3.90 Düşey tavan öğeleri uygulanması - öneri I durumu (asma tavan ortalama yutuculuk: 0,89) için oluşturulan gürültü haritası.

0,89) üretim alanındaki istatistiksel dağılım.

0,89) istatistiksel değerler.

Şekil 3.94 Araç radyatörü üretim tesisi boyuna kesiti, düşey tavan öğeleri uygulanması – öneri II.

Şekil 3.95 Düşey tavan öğeleri uygulanması - öneri II durumunda kaynak ve alıcı noktalarını gösteren plan.

Şekil 3.96 Düşey tavan öğeleri uygulanması - öneri II durumu (asma tavan ortalama yutuculuk:

0,49) için oluşturulan gürültü haritası.

Şekil 3.97 Düşey tavan öğeleri uygulanması - öneri II durumunda (asma tavan ortalama yutuculuk:

Şekil 3.99 Düşey tavan öğeleri uygulanması – öneri II durumunda (asma tavan ortalama yutuculuk:

(10)

Şekil 3.100 Düşey tavan öğeleri uygulanması - öneri II durumu (asma tavan ortalama yutuculuk:

0,89) için oluşturulan gürültü haritası.

0,89) istatistiksel değerler.

Şekil 3.104 Var olan boyutlarda hacim (ortalama toplam yutuculuk: 0,49) için oluşturulan gürültü haritası.

Şekil 3.105 Var olan boyutlarda hacim (ortalama toplam yutuculuk: 0,49) için toplam gürültü düzeyleri - Lp(A).

Şekil 3.106 Var olan boyutlarda hacim (ortalama toplam yutuculuk: 0,49) için üretim alanındaki istatistiksel dağılım.

Şekil 3.107 Var olan boyutlarda hacim (ortalama toplam yutuculuk: 0,49) için istatistiksel değerler.

Şekil 3.108 Var olan boyutlarda hacim (ortalama toplam yutuculuk: 0,95) için oluşturulan gürültü haritası.

Şekil 3.109 Var olan boyutlarda hacim (ortalama toplam yutuculuk: 0,95) için toplam gürültü düzeyleri - Lp(A).

Şekil 3.110 Var olan boyutlarda hacim (ortalama toplam yutuculuk: 0,95) için üretim alanındaki istatistiksel dağılım.

Şekil 3.111 Var olan boyutlarda hacim (ortalama toplam yutuculuk: 0,95) için istatistiksel değerler.

Şekil 3.112 Kare planlı hacim durumunda kaynak ve alıcı noktalarını gösteren plan.

Şekil 3.113 Kare planlı hacim (var olan yutuculuk) için oluşturulan gürültü haritası.

Şekil 3.114 Kare planlı hacim (var olan yutuculuk) için toplam gürültü düzeyleri - Lp(A).

Şekil 3.115 Kare planlı hacim (var olan yutuculuk) için üretim alanındaki istatistiksel dağılım.

Şekil 3.116 Kare planlı hacim (var olan yutuculuk) için istatistiksel değerler.

Şekil 3.117 Kare planlı hacim (ortalama toplam yutuculuk: 0,49) için oluşturulan gürültü haritası.

Şekil 3.118 Kare planlı hacim (ortalama toplam yutuculuk: 0,49) için toplam gürültü düzeyleri - Lp(A).

Şekil 3.119 Kare planlı hacim (ortalama toplam yutuculuk: 0,49) için üretim alanındaki istatistiksel dağılım.

Şekil 3.120 Kare planlı hacim (ortalama toplam yutuculuk: 0,49) için istatistiksel değerler.

Şekil 3.121 Kare planlı hacim (ortalama toplam yutuculuk: 0,95) için oluşturulan gürültü haritası.

Şekil 3.122 Kare planlı hacim (ortalama toplam yutuculuk: 0,95) için toplam gürültü düzeyleri - Lp(A).

Şekil 3.123 Kare planlı hacim (ortalama toplam yutuculuk: 0,95) için üretim alanındaki istatistiksel dağılım.

Şekil 3.124 Kare planlı hacim (ortalama toplam yutuculuk: 0,95) için istatistiksel değerler.

Şekil 3.125 Tavan yüksekliği h: 7,5 m. (var olan yutuculuk) için oluşturulan gürültü haritası.

Şekil 3.126 Tavan yüksekliği h: 7,5 m. (var olan yutuculuk) için toplam gürültü düzeyleri - Lp(A) . Şekil 3.127 Tavan yüksekliği h: 7,5 m. (var olan yutuculuk) için üretim alanındaki istatistiksel dağılım.

Şekil 3.128 Tavan yüksekliği h: 7,5 m. (var olan yutuculuk) için istatistiksel değerler.

Şekil 3.129 Tavan yüksekliği h: 7,5 m. (ortalama toplam yutuculuk: 0,49) için oluşturulan gürültü haritası.

Şekil 3.130 Tavan yüksekliği h: 7,5 m. (ortalama toplam yutuculuk: 0,49) için toplam gürültü düzeyleri - Lp(A).

Şekil 3.131 Tavan yüksekliği h: 7,5 m. (ortalama toplam yutuculuk: 0,49) için üretim alanındaki istatistiksel dağılım.

Şekil 3.132 Tavan yüksekliği h: 7,5 m. (ortalama toplam yutuculuk: 0,49) için istatistiksel değerler Şekil 3.133 Tavan yüksekliği h: 7,5 m. (ortalama toplam yutuculuk: 0,95) için oluşturulan gürültü

haritası.

Şekil 3.134 Tavan yüksekliği h: 7,5 m. (ortalama toplam yutuculuk: 0,95) için toplam gürültü düzeyleri - Lp(A).

Şekil 3.135 Tavan yüksekliği h: 7,5 m. (ortalama toplam yutuculuk: 0,95) için üretim alanındaki istatistiksel dağılım.

Şekil 3.136 Tavan yüksekliği h: 7,5 m. (ortalama toplam yutuculuk: 0,95) için istatistiksel değerler.

Şekil 3.137 Kaynağa olan uzaklığa bağlı olarak alıcı noktalarında belirlenen gürültü düzeyleri (var olan yutuculuk).

Şekil 3.138 Kaynağa olan uzaklığı incelemek için oluşturulan plan

Şekil 3.139 Kaynağa olan uzaklığa bağlı azalmayı gösteren gürültü haritası (var olan yutuculuk).

(11)

Şekil 3.140 Kaynağa olan uzaklığa bağlı olarak alıcı noktalarında belirlenen gürültü düzeyleri (ortalama yutuculuk: 0,95).

Şekil 3.141 Kaynağa olan uzaklığa bağlı azalmayı gösteren gürültü haritası (ortalama yutuculuk:

0,49).

Şekil 3.142 Kaynağa olan uzaklığa bağlı olarak alıcı noktalarında belirlenen gürültü düzeyleri (ortalama yutuculuk: 0,95).

Şekil 3.143 Kaynağa olan uzaklığa bağlı azalmayı gösteren gürültü haritası (ortalama yutuculuk:

0,95)

Şekil 3.144 Engel ile ilgili uzaklık ayrımları (kesit ve plan) Şekil 3.145 Engel uygulamasını gösteren plan

Şekil 4.1 Değişik toplam yutuculuk oranları için kaynaktan uzaklığa bağlı olarak hesaplanan gürültü düzeyleri

Şekil 4.2 Orta ve yüksek toplam yutuculuk durumlarında uzaklığa bağlı gürültü azaltım değerleri Şekil 4.3 Farklı toplam yutuculuk seçeneklerinde engelli ve engelsiz durumlar için gürültü azaltım

değerleri

Şekil 4.4 Çalışanların gürültü ile ilgili değerlendirmeleri

Şekil 5.1 Sanayi yapılarında gürültü etkeninin mimari tasarımda değerlendirilmesinde akış şeması Şekil 5.2 Sanayi yapılarının üretim alanlarının tasarlanması sürecinde gürültü etkeninin tasarım

ölçütü olarak değerlendirilmesinde akustik benzetim programının kullanıldığı akış şeması Şekil 5.3 Var olan sanayi yapılarında gürültü ortamının iyileştirilmesine yönelik akış şeması

(12)

ÖZET

Sanayi kuruluşlarında üretim eylemleri sırasında ortaya çıkan genellikle yüksek düzeyli gürültüler, çalışanları türlü yönlerden etkileyen önemli sorun niteliği taşımaktadır. Bu etkilenmelerin başında gürültünün kümülatif etkisinin neden olduğu ve yaygın bir meslek hastalığı olan gürültüye bağlı işitme kayıpları gelmekte, ayrıca gürültülü ortamlarda çalışanların performansı da olumsuz yönde etkilenmektedir.

Ülkemizde, değişik alanlarda üretim yapan sanayi kuruluşlarında, gürültü sorununun denetimine yönelik önlemlerin genellikle sanayi yapısı tamamlandıktan ve üretime başladıktan sonra gündeme geldiği, çoğu zaman ise gürültü düzeyleri oldukça yüksek olduğu halde üretimin doğal bir sonucu olarak kabullenildiği görülmektedir.

Sanayi yapısında, üretim alanı – yönetim birimleri – sosyal birimler arasındaki ilişkilerin programlanmasında ve özellikle üretim alanının planlanmasında gürültüyle ilgili tasarım ölçütlerinin ortaya konulması, konuya yapıyı tasarlayan kişi olan mimarın açısından yaklaşabilmeyi olanaklı kıldığı için önem taşımaktadır. Gürültü sorununun sanayi yapısının mimari tasarım sürecinde ele alınması ve gürültü etkeninin bir tasarım ölçütü olarak değerlendirilmesi konuya bütüncül yaklaşımı sağlamaktadır.

Gürültü denetimi ile ilgili çözüm önerilerinin bu süreçte tasarımın kurgusu içinde oluşturulması, sanayi yapılarında gürültü denetiminde en etkin yaklaşımı oluşturmaktadır.

Türkiye’nin Avrupa Birliği’ne üyelik süreci içinde çıkartılan Uyum Yasaları ile birlikte çalışanların gürültüden korunması konusu da önem kazanmıştır. Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı tarafından hazırlanarak 2003 yılında Resmi Gazete’de yayımlanmış ve 2006 Ocak ayında yürürlüğe girmiş olan Gürültü Yönetmeliği ve Titreşim Yönetmeliği ile birlikte çalışanların sağlığı açısından yaptırım ilkelerinin getirildiği göz önüne alındığında işverenin ve mimarların konunun önemine gerekli özeni göstermeleri gerekmektedir. Bu bağlamda araştırma projesinde, üretim alanlarının benzetim (simülasyon) programı kullanılarak gürültü denetimi ile ilgili değişik önlemler açısından sanal ortamda sınanması ve elde edilen bulguların incelenmesiyle gürültü etkeninin tasarım ölçütü olarak değerlendirildiği bir yöntem geliştirilmesi amaçlanmıştır.

Anahtar Sözcükler: Sanayi Yapısı, Gürültü Denetimi, Tasarım Ölçütü, Gürültü Yönetmeliği, Benzetim Yöntemi, İşçi Sağlığı

(13)

ABSTRACT

Developing a Method for Evaluation of the Noise Factor as a Design Criterion in the Design Process of Industrial Buildings

The noise exposure of the industrial workers in many industrial foundations with high noise levels comes as an important pollution factor on the scene. One of the very important impressions is the noise induced hearing loss related to the cumulative noise exposure, which is the most seen occupational disease in Turkey. Unfortunately, in most of the production plants in Turkey noise control measures are generally discussed after the plant has been completed and the production activities has began.

Considering the noise matter in the architectural design process of the industrial buildings and evaluating the noise factor as a design criterion could obtain an entire solution to the precautions related to the noise control process in industry. Creating the noise control measures in the design process could constitute the best effective approach to the subject.

Protecting the workers in noisy production plants from noise exposure has become great importance during the participating process of Turkey to the European Union. The employers and the architects have to consider the noise pollution factor in the production areas more seriously according to the Noise Control and Vibration Control Regulations, prepared by the Ministry of Labor and Social Security of Turkey, which were published in the official journal in 2003 and came into force on January 2006.

In this Research Project it was aimed to evaluate different kinds of noise control measures in the production halls and to develop a method that evaluates the noise factor as a design criterion in the designing process of the industrial buildings by using an acoustical simulation software.

Key words: Industrial Building, Noise Control, Design Criterion, Noise Regulation, Simulation Method, Worker’s Health.

(14)

1. GİRİŞ

Sanayileşme, iş gücü yaratılması, sanayi ürünlerinin ulusal kaynaklar kullanılarak üretilmesi ve toplumsal gönencin arttırılması gibi pek çok açıdan ülkelerin gelişmişlik düzeyine etki eden toplumsal bir olgu olarak önem taşımaktadır. Bununla birlikte, sanayi kuruluşlarında üretim eylemleri sırasında ortaya çıkan genellikle yüksek düzeyli gürültüler, çalışanları türlü yönlerden etkileyen önemli bir sorun oluşturmaktadır. Bu etkilenmeler, dolaylı ya da dolaysız yollardan gerçekleşmekte ve uzun çalışma süreleri sonunda kişilerde kimi zaman geriye dönüşü olmayan fizyolojik - psikolojik zarar ve rahatsızlıklar şeklinde kendini göstermektedir. Gürültüye bağlı kalıcı işitme kayıpları gürültülü ortamlarda çalışanlar arasında yaygın bir meslek hastalığı olarak sıklıkla karşılaşılan bir durumdur.

Ayrıca, gürültülü ortamlar, çalışanların dikkatini olumsuz yönde etkileyerek ya da gürültünün maskeleme etkisiyle uyarı işaretlerinin algılanmasını önleyerek iş kazalarına neden olabilmektedir.

Gürültülü ortamlarda çalışanların çalışma ortamlarından hoşnutluğunun azalması ve çalışma performanslarının olumsuz etkilenmesi konunun üzerinde durulması gereken bir diğer yönüdür.

Ülkemizde, değişik alanlarda üretim yapan sanayi kuruluşlarında, gürültü sorununun denetimine yönelik önlemlerin genellikle sanayi yapısı tamamlandıktan ve üretime başladıktan sonra gündeme geldiği, çoğu zaman ise gürültü düzeyleri oldukça yüksek olduğu halde üretimin doğal bir sonucu olarak kabullenildiği görülmektedir. Bu durumlarda önlem alınması istenilse de makineler üzerinde yapılabilecek sınırlı değişiklikler söz konusu olmakta veya gürültü azatlımı ile ilgili önlemler uygulanması güç ekonomik olmayan değişiklikler gerektirebilmektedir. Gürültülü ortamlarda çalışanların çeşitli rahatsızlıklarına karşın çeşitli nedenlerden ötürü kulak koruyucusu kullanmadıkları değişik sanayi kuruluşlarında yapılan anketlerle bu çalışma kapsamında ortaya konmuştur. Buna karşın, gürültü denetimi ile ilgili öncelikli aşamalar atlanarak kişisel korunma, işveren tarafından genellikle tek olası çözüm yolu olarak gündeme getirilmektedir.

Sanayi yapısında, üretim alanı –yönetim birimleri– sosyal birimler arasındaki ilişkilerin programlanmasında ve özellikle üretim alanının planlanmasında gürültüyle ilgili tasarım ölçütlerinin ortaya konulması, konuya yapıyı tasarlayan kişi olarak mimarın açısından yaklaşabilmeyi olanaklı kıldığı için önem taşımaktadır. Gürültü sorununun sanayi yapısının mimari tasarım sürecinde ele alınması ve gürültü etkeninin bir tasarım ölçütü olarak değerlendirilmesi konuya bütüncül yaklaşımı sağlamaktadır. Gürültü denetimi ile ilgili çözüm önerilerinin bu süreçte tasarımın kurgusu içinde oluşturulması, sanayi yapılarında gürültü denetiminde en etkin yaklaşımı oluşturmaktadır.

Sanayi çalışanlarının gürültüden etkilenmelerini azaltmaya yönelik ulusal ve uluslararası yasal düzenlemeler bulunmaktadır. Gürültü Yönetmeliği, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı tarafından 6/2/2003 tarihli ve 2003/10/EC sayılı Avrupa Parlamentosu direktifi doğrultusunda hazırlanmış, 23 Aralık 2003 tarih ve 4857 sayılı İş Kanunu kapsamına giren tüm iş yerlerinde, İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliği hükümleriyle birlikte uygulanmak üzere İş Kanununun 78. maddesine göre düzenlenmiştir. Aynı kapsam ve tarihte Titreşim Yönetmeliği de yürürlüğe girmiştir. Sanayi çalışanlarının titreşimden etkilenmesi önemli olmakla birlikte, bu araştırma projesinde yalnız gürültü ile ilgili çalışma yapılmıştır. Ayrıca, 2002/49/EC Çevresel Gürültünün Yönetimi ve Değerlendirilmesi Direktifsi bağlamında Çevre ve Orman Bakanlığı tarafından hazırlanan ve 2008 Mart ayında yürürlüğe giren Çevresel Gürültünün Değerlendirilmesi ve Yönetimi Yönetmeliği (ÇGDYY)’de sanayi yapıları çevresel gürültü kaynakları olarak değerlendirilmiş, bulundukları kentsel alanlara göre çevreye yaydıkları gürültülerin denetim altında tutulması için yasal düzenlemeler getirilmiştir.

Araştırma projesi bu bağlamda, sanayi yapılarında üretimde çalışanları değişik yönlerden etkileyerek başta işitme kayıpları olmak üzere çeşitli sağlık sorunlarına neden olan, iş güvenliğine ve iş verimine etki eden gürültü sorunu ile savaşımda konuyu sanayi yapısının tasarımı aşamasında ele almaktadır.

Böylece, gürültü etkeninin yapının mimari tasarım süreci içinde bir tasarım ölçütü olarak değerlendirilmesini ve üretim alanında çalışanları etkileyen gürültü düzeylerinin Gürültü Yönetmeliği ve ilgili standartlarca belirlenen koşullara göre kabul edilebilir kılınmasını amaçlamaktadır.

(15)

2. GENEL BİLGİLER

2.1 Sanayi Yapılarının Mimari Tasarım Süreci

Sanayi yapıları, üretim özelliklerine göre birbirinden ayrıldığı gibi üretim kapasitelerine göre de büyük ayrımlar göstermektedir. Bu nedenle, sanayi etkinliklerinin gerçekleştirildiği yerler olan sanayi yapıları, küçük bir atölyeden geniş alanlar üzerinde kurulu kompleks yapı gruplarına kadar değişik tür ve boyutta olabilir. Kapasiteleri ne olursa olsun sanayi yapılarının mimari tasarım süreci;

- Yapı programının oluşturulması, - İş yeri düzeninin oluşturulması ve - Tasarım aşaması

başlıkları altında ele alınmıştır.

2.1.1 Yapı programının oluşturulması

Sanayi yapılarının mimari programı içinde yer alan temel işlevler; üretim, yönetim ve sosyal işlevlerdir.

Sanayi yapılarının tasarımında temel işlevler arasındaki ilişkilerin doğru bir biçimde programlanması gerekmektedir. Bu ilişkilerin programlanmasında, günün önemli bir bölümünü üretim hacminde geçiren işçilerin türlü gereksinimlerini karşılayabilecekleri sosyal hacimlere kolay ulaşımının sağlanması önem taşır. Yönetim alanlarının da benzer biçimde üretimin ilgili alanları ile ilişkisinin kurulması önemlidir.

Şekil 2.1 Bir sanayi yapısında temel ilişkiler

Sanayi yapılarının programı içinde yer alan birimler sanayi yapısının türüne, üretim özelliklerine ve üretim kapasitesine göre değişiklik göstermekle birlikte, bu birimler üretim, yönetim ve sosyal alanlar gibi temel işlevler altında gruplanabilir (İLGÜREL, 2004).

2.1.2 İş yeri düzeninin oluşturulması

Sanayi yapılarında işyeri düzeninin oluşturulması, üretim sürecinin planlanması işidir. Üretim hacminin planlanmasında gerek duyulan planlama verileri, üretim alanındaki makine yerleşimini tanımlayan işyeri düzeni ile elde edilir. İşyeri düzeni; ürünün en az işgücü ile en kısa sürede ve en ekonomik şekilde ortaya çıkabilmesi için işgücü - makine - malzeme arasındaki ilişkileri doğru biçimde düzenlemelidir. Bu bakımdan, işyeri düzeninin üretim alanının planlanmasında temel verileri içeren bir altyapı oluşturması gerekir. Sanayi yapısında, işyeri düzeninin oluşturulması süreci, iş akışının programlanması, üretim sisteminin belirlenmesi ve makine yerleşim düzeninin oluşturulması işlerini kapsar. İşyeri düzenini etkileyen etmenler;

• Ürün tipi ve üretim hacmi,

• Makine – araç ve donatının özellikleri ( kullanım özellikleri, çevreye yaydıkları ısı, titreşim, gürültü, atık maddeler vb.),

• Malzeme dolaşımının en kısa yoldan en kolay biçimde sağlanması,

• İleride gerekebilecek değişikliklere ve / ya da gelişmelere olanak sağlaması gibi sıralanabilir.

ÜRETİ ALANİ YÖNETİ

ALANI

SOSYA ALAN

(16)

Sanayi yapılarında iş yeri düzeninin oluşturulması; üretim tipine ve üretimin kapasitesine bağlı olarak iş akışının programlanması, üretim sisteminin belirlenmesi ve makine yerleşim düzeninin oluşturulması aşamalarını içermektedir.

- İş Akışının Programlanması: Sanayide ürünün ortaya çıkması için gereksinim duyulan üretim sürecinin tanımlanması, iş akışının programlanmasını gerekli kılar. İş akışının programlanması, ürün haline getirilecek ana maddenin, depolardan üretim bölgelerine dağılımı, üretim işlemlerinin birbirleri ile ilişkileri, ardışık sıralanma durumu ve ürünün depolara ulaştırılması süreçlerinin kroki olarak anlatılmasıdır. Bu krokide malzeme akışı ile üretim işlemleri arasındaki ilişkiler tanımlanmaktadır. Bu krokiden yararlanarak değişik üretim sistemleri arasından, üretimin verimliliği açısından amaca en uygun üretim sisteminin belirlenmesi gerekmektedir. Üretim sistemine karar verilirken, iş akışının gerektirdiği yerleşim düzenini sağlayabilecek üretim sisteminin belirlenmesi amaçlanmalıdır. Buna bağlı olarak sürekli, oluşuma göre ve gruplar ile üretim sistemlerinden yararlanılmaktadır.

- Üretim Sisteminin Belirlenmesi: Üretim sisteminin belirlenmesinde, iş akışının gerektirdiği yerleşim düzenini sağlayabilecek üretim sisteminin belirlenmesi amaçlanır.

Üretim sistemleri;

• Sürekli üretim sistemi,

• Oluşuma göre üretim sistemi,

• Gruplar ile üretim sistemi olarak sıralanabilir.

Sürekli üretim sistemi: Sürekli üretim sistemleri, malzemenin kesintisiz akışını ve değişik işlemlerden geçmesini gerekli kılan durumlarda kullanılan sistemlerdir (şeker, çimento, kimya sanayindeki gibi).

Sürekli üretim sistemlerinde, üretim işlemlerinin süreklilik taşıması bunların aynı hacim içinde toplanmasını gerektirir. Bu nedenle, kesintisiz üretim akışının istendiği durumlarda sürekli üretim sistemi yeğlenir. Bu sistemde, tüm üretim işlemlerinin aynı kotta ve genellikle zemin kotunda planlanması söz konusudur. Böyle bir üretim sisteminde, üretimin süreklilik göstermesi, üretim işlemlerinin olabildiğince aynı kotta planlanmasını gerekli kılar.

Oluşuma göre üretim sistemi: Oluşum, üretim sürecinde bir parçanın üretilmesi ya da bir ürünün montajı gibi belirli bir sonuca götüren üretim eylemlerinin sıralanışı biçiminde tanımlanabilir. Oluşuma göre üretim sisteminde aynı sonuca götüren üretim işlemlerinin bir yerde toplanması söz konusudur (motor ve makine sanayinde olduğu gibi). Oluşuma göre üretim sistemlerinde, birbirinden ayrı özellikler içeren üretim işlemlerinin ayrı hacimlerde planlanması olanaklıdır. Bu işlemlerin ardışık sıra izlemesi koşulu olmadığı gibi, oluş süreleri de birbirinden ayrı olabilir. Oluşuma göre üretim sistemi, işlemlerin ayrı planlanmasına izin verdiği için; toz, zararlı gazlar, değişik atıklar ya da gürültülü işlemler söz konusu olduğunda, bunların planlamada üretim alanından ayrılması sağlanabilir.

Gruplar ile üretim sistemi: Gruplar ile üretim sistemi, bir ürünün ortaya çıkabilmesi için birbirinden ayrı üretim süreçlerinin bir araya getirilmesini gerekli kılar. Bu nedenle, gruplar ile üretim sisteminde, ürünün elde edilmesi için birbiri ile ilişkisi fazla bölümler bir araya getirilir. Bu şekilde üretilen bitmiş parçalar daha sonra bir araya getirilerek son ürün elde edilir (otomobil sanayindeki gibi) (ŞEREFHANOĞLU SÖZEN, 2005).

• Makine Yerleşim Düzeninin Oluşturulması

Makine yerleşim düzeni, üretim sürecinde yer alan her bir oluşum evresinin verimliliğini en üst düzeye çıkaracak şekilde bir arada organizasyonu gerekli kılmaktadır. Bu nedenle, makine yerleşim düzeninin oluşturulması, malzeme akışının planlanması, makine – insan ilişkilerinin tanımlanması ve dolaşım alanlarının belirlenmesini gerektirmektedir.

Bu nedenle makine yerleşim düzeninin, üretim akışı göz önüne alınarak;

• Makine sıralaması,

• Makine aralıkları,

• Makine kullanım alanları,

• Gerekli dolaşım alanları gibi bilgileri içermesi gerekmektedir.

(17)

Makine yerleşim düzeni oluşturulurken makinelerin çalışma özelliklerinin yanında ısı ve gürültü emisyon değerleri de göz önünde bulundurulmalıdır (ALTAY, 1979).

2.1.3 Sanayi yapısının tasarım aşaması

Sanayi yapılarının tasarımında, değişik işlevleri üstlenen birimler arasındaki bağlantıların kurulmasından sonra mekânsal büyüklüklerin saptanması gerekir. Kütlelerin bir araya getirilerek mimari kurgunun tasarlanması süreci sonraki aşamayı oluşturur. Bu süreçte düşünülmesi gerekenler;

yapı strüktürünün kurgulanması, fiziksel ortam koşullarının değerlendirilerek yapı kabuğu ve malzemesinin belirlenmesi gibi konulardır.

Yapının arsa üzerindeki konumuyla ilgili temel kararların alınmasında göz önünde bulundurulması gereken konular;

• Ana üretim alanının (fabrika, atölye) arsa içinde işlevine en uygun şekilde yerleştirilmesi, yön, giriş, çıkış; arsa topografyasını en az değiştirecek yer ve düzenin bulunması,

• Birinci kararla bağlantılı olarak yönetim ve sosyal alanların en kısa iç ulaşımı sağlayacak şekilde yerleştirilmeleri,

• Bütün işlevlerin kendi içinde genişleme olanaklarının sağlanması,

• Yük ve insan ulaşımının en az yol yüzeyi ile gerçekleştirilmesi ve bunun giriş-çıkış kontrolünün sağlanması gibi fonksiyonel problemlerin çözüme ulaştırılması

olarak sıralanabilir. (TEKELİ ve SİSA, 1970)

Sanayi yapılarının tasarım sürecinde, arsa üzerinde yerleşim aşamasında genellikle iki farklı yaklaşım söz konusudur:

- Üretim – yönetim – sosyal alanların aynı yapı içinde ve çoğunlukla aynı taşıyıcı sistem içinde tasarlanması,

- Yönetim ve sosyal alanlarla ilgili işlevlerin tümünün ya da bir bölümünün üretimin gerçekleştiği yapıdan ayrı bağımsız yapı veya yapılarda tasarlanması.

Şekil 2.2 Sanayi yapılarının arsa üzerinde yerleşiminde iki temel yaklaşım (ŞEREFHANOĞLU SÖZEN, 2005)

Üretim alanı Üretim hacmi

Yönetim – sosyal işlevlerle ilgili birimler

Destek birimleri

Yönetim – sosyal işlevlerle ilgili yapılar

Destek birimleri

Üretim hacmi A) Yönetim – sosyal

işlevlerin üretim hacmi içinde bulunması

B) Yönetim – sosyal işlevlerin bağımsız yapı veya yapılarda toplanması

(18)

Bir sanayi yapısında üretim – yönetim – sosyal alanlar belli tasarım ilkeleri doğrultusunda planlanmalıdır. Bu temel bileşenler içinde, sanayi yapısında ana işlevi üstlenen üretim alanının tasarlanması ayrı önem taşır. Sanayi yapılarında üretim etkinlikleri genellikle zemin kotunda planlanmakla birlikte, iş yeri düzenine bağlı olarak ayrı kat düzeylerine de dağıtılabilir. Yayıldığı alan ve hacimsel büyüklük olarak da yönetim ve sosyal alanlardan ayrılan bu hacmi tasarlarken, mekânsal düzenlemelerde, yapı strüktürünün belirlenmesinde ve döşeme-duvar-çatı gibi yüzeylerde kullanılacak yapı malzemelerinin seçiminde, strüktürel ve fonksiyonel gereklilikler dışında üretimin özelliğine ve çalışanlar açısından uygun fizik ortam gereksinimlerine göre karar verilmelidir. Bu bağlamda yapılacak olan çalışma, üretim hacmi için belirlenen gereksinimler arasında denge kurularak yürütülecek bir optimizasyon çalışmasıdır.

Sanayi yapılarında üretim hacminde uygun fizik ortam koşullarının sağlanmasında ışık –renk, ses - titreşim, ısı – nem - koku, gibi fiziksel etkenler önem taşır. Bununla birlikte üretimin özelliğine bağlı olarak farklılaşan çalışma koşullarına göre üretim hacminde sağlanması gereken fizik ortam koşulları değişebilir. Sanayi yapılarının planlanmasında, üretim hacminde uygun fizik ortamın sağlanmasını, sanayi yapısının mimari tasarım süreci içinde ele alınmalıdır.

Taşıyıcı sistemin kurgulanması sanayi yapılarında önemli bir karar aşamasını oluşturmaktadır.

Taşıyıcı sistemin tasarlanması aşamasında, bütün mimari ölçütlerle birlikte iş yeri düzeni, rüzgâr, deprem ve geçilmesi gereken açıklık gibi etkenler dikkate alınmalıdır.

Yapı kabuğunda yer alan malzemelerin, fiziksel ve kimyasal etkilere karşı dayanıklılıkları ve mekândaki fiziksel konfor koşulları konusundaki belirleyici özellikleri göz önünde tutulmalıdır. Sanayi yapılarında yapı kabuğunun tasarlanmasında, duvar, döşeme ve çatı gibi mimari öğeleri oluşturan yapı bileşenlerinin gereçsel özelliklerinin bilinmesi, üretim hacmi içinde optimum fizik ortam koşullarının sağlanması yönünden önem taşır.

Sanayi yapılarının mimari tasarım sürecinde, üretim hacmi ile yönetim - sosyal işlevlerle ilgili yapı bölümlerinin karşılıklı ilişkilerinin tanımlanması önemlidir. Bu yapı bölümlerinin mekansal olarak kurgulanmaları ve arsa üzerinde belli bir ana düşünce (konsept) çerçevesinde bir araya getirilmeleri ile belli bir mimari kompozisyon oluşturmaları sağlanır. Sanayi yapısının mimari tasarım sürecinin ilk aşamalarında üretim ve yönetim - sosyal işlevlerle ilgili birimlerin arsa üzerinde belli bir kompozisyon içinde bir araya getirilmelerinde, tasarımın sonraki evrelerinde ise mekânsal ilişkilerin tanımlanmasında, gürültü etmeni bir tasarım ölçütü olarak değerlendirilmelidir (ŞEREFHANOĞLU SÖZEN, 2007).

2.2 Sanayi Yapılarında Gürültü Etkeni ve Etkileri

Değişik sanayi kollarında üretim yapan sanayi kuruluşlarının arasında gürültü düzeyleri ilgili yasa, yönetmelik ve standartlara göre kabul edilebilir olanların yanı sıra sanayi kuruluşlarının birçoğunda üretim sırasında ortaya çıkan gürültüler, kabul edilebilir değerleri aşmaktadır. Bu gürültüler, üretimin özelliğine göre değiştiği gibi üretimin değişik aşamalarında da farklı düzey ve nitelikte olabilir.

2.2.1 Gürültü kaynaklarının genel özellikleri

• Gürültünün doğup yayıldığı ortamlara göre sınıflandırılması

Sanayi yapılarındaki gürültü kaynakları, duvar, tavan ve döşemeye tespit edilmiş çeşitli nitelikte mekanik donanımlar ve elektronik sistemlerdir. Bunların oluşturduğu gürültü yapı içinde iki ayrı yoldan yayılır;

1- Katıda doğup yayılan gürültüler, 2- Havada doğup yayılan gürültüler

Yapı elemanlarına geçen titreşimler, özellikle homojen bir yapı oluşturan betonarme sistem içinde az bir kayıpla yol alıp, duvar – döşeme gibi geniş yüzeyli yapı elemanlarını kaynak haline dönüştürerek gürültüye neden olur. Bu titreşimler kesintisiz yapı strüktürü boyunca kolayca ilerleyerek yapıdaki bitişik veya bitişik olmayan tüm hacimleri etkileyebilir. Bu nedenle sanayi yapılarında mekanik donanımların titreşimlerinin yapı elemanlarına geçmesinin önlenmesi büyük önem taşır.

(19)

GÜRÜLTÜ

KATIDA DOĞAN GÜRÜLTÜ

HAVADA DOĞAN GÜRÜLTÜ

SÖNÜMSÜZ ETKİ KAYNAKLI GÜRÜLTÜLER

DARBE ETKİSİ KAYNAKLI GÜRÜLTÜLER 1. sönümsüz uyarımlı

katıda doğan ses 1. darbe uyarımlı katıda doğan ses 2. havada doğan ses uyarımlı

katıda doğan ses

Şekil 2. 3 Doğup yayıldığı ortama göre gürültünün sınıflandırılması (ERDOĞAN, 2000)

Darbe gürültüsünün geçişiyle ilgili olarak döşemenin kesit ve gereçsel niteliği, döşemeye düşen ya da etkiyen nesnenin kuvvet itkisini (pulse) etkileyeceği için önemlidir. Esnek yüzey katmanlı döşemedeki darbe yalnız alçak frekanslı ses üretilirken, sert yüzey katmanlı döşemedeki darbe, yüksek frekanslarda geniş frekans aralığında bir tayf verir (ERDOĞAN, 2000).

Perçinleme makinesi, baskı makinesi, giyotin vb. makineler, demirin-çeliğin dövülmesi işlemleri darbe etkisi kaynaklı katıda doğan gürültülerdir. Sönümsüz etki kaynaklı gürültüler ise, darbe gürültüsünde olduğu gibi ani olarak ortaya çıkıp hemen sönümlenmezler. Bunlar doğrudan mekanik donanımların yapı elemanlarını titreşime sokmasıyla ya da havadaki titreşimlerin yapı elemanlarına geçmesi sonucu ortaya çıkarlar. Otomatik dokuma tezgâhları, öğütücüler, karıştırıcılar, motorlar sönümsüz etki kaynaklı gürültülerdir.

Sanayi üretiminde kullanılan makinelerin önemli bir bölümü için gürültülerin hem hava ortamında hem de katı ortamda denetlenmesi önem taşır. Mekanik donanımlardan kaynaklanan ve havada doğup yayılan gürültü ve titreşimler, devamlı olarak makine başında bulunması gereken operatörü birinci dereceden etkiler. Ancak, hava içinde yol alan ses enerjisi, aynı hacimde bulunan diğer çalışanları da büyük oranda etkiler.

• Gürültünün yayılma durumuna göre sınıflandırılması

Nokta kaynak: Gürültünün, kaynağını merkez kabul eden küresel dalgalar şeklinde yayılması durumunda nokta kaynaktan söz edilebilir. Alıcının bulunduğu konuma göre kaynağın büyüklüğü onun nokta kaynak olarak değerlendirilip değerlendirilemeyeceği konusunda belirleyicidir.

Çizgi kaynak: Çizgi kaynakların ise nokta kaynakların yan yana dizilmesiyle oluştuğu kabul edilebilir.

Bu durumda yayılan dalganın karakteri bu nokta dizisini eksen kabul eden silindirler şeklindedir (Şekil 2.6). Örnek vermek gerekirse, tek bir öğütme makinesi nokta kaynak olarak kabul edilebilirken, otomotiv sanayinde araba montaj bandı çizgi kaynak olarak gösterilebilir.

Düzlem kaynak: Genellikle hacimde nokta ya da çizgi kaynakların belli bir düzende yan yana gelmesiyle düzlem kaynak oluşur. Çevresel gürültü yayan bir sanayi yapısı da yerleşim ölçeğinde düzlem kaynak kabul edilebilir.

Nokta kaynak

• • • • • • •

Çizgi kaynak Düzlem kaynak

• • • • • •

(20)

• Gürültünün frekans dağılımına göre sınıflandırılması

Gürültüler, genelde frekans ve yeğinlik dağılımları gelişigüzel olan, az ya da çok sayıda frekansın bileşiminden oluşur. Ses enerjisinin frekans tayfındaki dağılım durumuna göre gürültüler aşağıdaki şekilde sınıflandırılabilir.

Geniş bant gürültüler: Ses enerjisinin tüm frekanslara dağıldığı gürültülerdir. Gürültü kaynaklarının genelinde görülen bir durumdur.

Dar bant gürültüler: Ses enerjisinin belli bir frekans bölgesinde yoğunlaştığı gürültülerdir. Bu bölgenin yüksek frekanslarda olması insan kulağının yüksek frekanslara daha duyarlı olması nedeniyle daha çok zarar vericidir.

Yalın frekans bileşenleri bulunduran gürültüler: Ses enerjisinin belli frekans ya da frekanslarda toplanması sonucu frekans tayfı içinde belli noktalarda zirve karakteri gösteren dar ya da geniş bant özelliği gösterebilen gürültülerdir. Enerjinin belli frekanslarda toplanmış olması işitsel yönden özellikle risk oluşturur (İLGÜREL, 2004).

• Gürültü kaynağının doğrultululuk özelliği

Doğrultululuk özelliği bir ses kaynağının yapısıyla ilgili olarak kaynağın çevresindeki eş ses basınç düzeyi alanlarını anlatmaktadır. Kaynaktan sabit uzaklıkta ama değişik doğrultularda ölçülen ses basınç düzeyleri kaynağın doğrultululuk özelliğine bağlı olarak değişiklik göstermektedir (Şekil 2.5). Bu ayrımlar yüksek frekanslarda belirgin bir biçimde ortaya çıkarken, alçak frekanslar için hemen hemen yok gibidir. Bir kaynağın doğrultululuk özelliğinin belirlenmesinde doğrultuluk modelleri kullanılır.

Doğrultululuk modelleri, kaynak çevresindeki eş ses basıncı eğrilerinin çizilmesiyle elde edilen grafiksel gösterimlerdir. Bir kaynağın doğrultululuk özelliğinin ortaya çıkarılması için genelde, yatay ve düşeydeki doğrultululuk modellerinin belirlenmesi yeterli olmaktadır.

Şekil 2.5 Gürültü kaynaklarının yansıtıcı yüzeylerle olan ilişkisine göre doğrultululuk özellikleri (STEİN, RENOLDS ve MCGUİNNES, 1984)

• Gürültü kaynağının konumu

Gürültü kaynağının yansıtıcı yüzeylere yakın yerleştirilmesi, ortama yaydığı gürültüde artışa neden olur. Kaynağın bir yansıtıcı yüzey önünde bulunması, iki ya da üç yüzeyin birleşim noktasında bulunması birbirinden ayrı durumlar ortaya koyar (Şekil 2.6). Yansıtıcı bir döşeme üzerinde konumlandırılan bir gürültü kaynağından yayılan ses, yansıtıcı yüzeylerden uzak hacim ortasında asılı bulunduğu duruma göre yansıyan ses enerjisinin katkısıyla artış gösterir. Bu açıdan bakıldığında, gürültü yayan bir ekipmanın yerleştirilebileceği en kötü yer, üç yüzeyin birleşme noktası olan köşeler, en iyi yer ise yüzeylerden uzakta hacmin ortasında asılı olduğu durumdur (Sound Research Laboratories, 1991).

(21)

Tüm yansıtıcı yüzeylerden uzakta

İki yansıtıcı yüzeye bitişik Üç yansıtıcı

yüzeye bitişik Tek yansıtıcı

yüzeye bitişik

Şekil 2.6 Gürültü kaynağının hacim içinde konumlandırılmasında farklı seçenekler (BRUEL&KJAER, 1982)

2.2.2 Sanayi yapılarında gürültü kaynakları

Üretimde kullanılan değişik makine ve mekanik sistemlerin, bulundukları hacimde çalışan kişileri etkilemesinin yanında değişik yollarla diğer hacimlere geçerek burada çalışan kişileri etkilemesi de söz konusudur. Bu etkilemede, gürültülü hacim içinde bulunan kişiler için, makinelerin tipleri, yerleşim düzeni, tespit biçimleri, gürültü kaynaklarının uzaklıkları, hücre içinde bulunmaları, engel arkasında yer almaları, hacim özellikleri gibi etkenler rol oynarken, gürültülü hacim dışında bulunanlar için daha çok mimari yerleşim düzeni ve gürültünün yayılma ortamındaki yapı elemanlarının özellikleri önem kazanır.

Makinelerden yayılan gürültünün kapalı alanda oluşturduğu dolaysız ve yansışmış ses alanları hacimde bulunan çalışanları farklı biçimde etkiler. Bu etkilemede, gürültünün düzeyi, tayfsal yapısı, düzey ve nitelikteki değişimleri, sürekli ya da anlık (impulsif) olması, etkilenme süresi gibi etkenlerin dışında üretim hacminin özellikleri de rol oynar. Makinelerle doğrudan ilişkili kişiler dışında alıcı durumundaki diğer kişiler için, etkisi altında kalınan gürültünün düzeyi ve niteliği, gürültü kaynağından ne kadar uzakta bulunduklarına ve kaynakla aralarındaki ortam özelliklerine bağlı olarak değişim gösterir.

Sanayi yapılarında çalışanları etkileyen gürültüler arasında ilk sırayı genellikle üretim eylemleri sırasında makine ve mekanik donanımlardan kaynaklanan gürültüler almakla beraber; değişik amaçlara hizmet eden elektronik sistemler, çeşitli donatı ve döşem, malzeme ulaşımını sağlayan araçlar (vinç, forklift, yük asansörü vb. taşıyıcı araçlar) ve kişilerin neden olduğu gürültüler ikinci sırada yer alır (Şekil 2.7) (ŞEREFHANOĞLU SÖZEN, 2005).

Sanayi yapılarında üretim sırasında ortaya çıkan gürültüler şu etkiler sonucunda oluşur:

• Darbe etkisi: Bir nesnenin bir nesneye çarpmasıyla ortaya çıkan, darbe etkisinin neden olduğu titreşimler sanayi gürültüleri içinde yaygın olarak karşımıza çıkan darbe gürültüsünü oluşturur. Darbe gürültüsü sadece vurma etkisiyle değil, dişli çarkların dişlerinin birbiriyle etkileşimi sırasında da ortaya çıkabilir. Birbirine vuran yüzeylere sönümleyici gereçler uygulanması durumunda ortaya çıkan enerjinin azalmasıyla birlikte ses alçak frekanslara kayarak daha az problem oluşturur.

• Periyodik hareketler: Bir makine parçasının periyodik hareketi ya da titreşimi alt duyma eşiğinin üzerinde olursa, bu parça gürültü kaynağı durumuna gelir. Bu tür titreşimlerin en bilinen örneklerinden biri hızla dönen dengesiz makine parçaları ya da dengesiz pistonlu sistemlerdir. Bu yolla yayılan ses çoğunlukla alçak frekanslıdır.

• Sürtünme etkisi: Birbiriyle ortak yüzeyi bulunan kayıcı yüzeylerdeki gerilmeler sürtünme kuvvetini oluşturur. Öğütme ve kumlama gibi işlemler sırasında sürtünme yoluyla oluşan gürültü, diğer sanayi işlemlerindeki kadar büyük değildir. Sürtünme, torna tezgâhlarının kenarında, diğer makine parçalarında, frenlerde, kötü yağlanmış mil yataklarında, taşıyıcılarda görülür. Gürültünün tayfı genellikle rahatsız edici yüksek frekanslı bileşenler içerir.

• Hidrolik kuvvetler: Pompa ve benzeri donanımlar tarafından hareket ettirilen akışkanların iletim

(22)

çıkan ani basınç değişimleri gürültüye neden olur. Akışkanların etkisiyle ortaya çıkan gürültülerin düzeyi, bunların iletim boruları içindeki hızlarına bağlı olarak hızla artmaktadır. Hidrolik etkilerden kaynaklanan gürültü, motor, pompa, valf ve sistemdeki diğer bileşenlerin tasarımı ile bağlantılıdır.

Keskin dönüşler, kelebek vanalar ve kanal içindeki diğer düzensizlikler özellikle gürültüye neden olmaktadır.

• Aerodinamik kuvvetler: Fan, üfleyici, kompresör gibi donanımlar tarafından harekete geçirilen veya basınç altında sıkıştırılan hava veya gazların neden olduğu gürültülerdir. Aerodinamik kuvvetlerden kaynaklanan gürültüler ikiye ayrılmaktadır:

1- Dolaysız aerodinamik etkilerden kaynaklanan gürültü: Hava akışının neden olduğu türbülansın sonucu ortaya çıkan gürültüdür.

2- Dolaylı aerodinamik etkilerden kaynaklanan gürültü: Hava akışı ve katı yüzeylerin etkileşimleri sonucu ortaya çıkan gürültüdür (ERDOĞAN, 2000).

Şekil 2.7 Sanayi yapılarındaki gürültü kaynaklarının şematik gösterimi

SANAYİ YAPILARINDA GÜRÜLTÜ KAYNAKLARI

Üretim İşlemleri

• Makine ve mekanik sistemlerle

gerçekleştirilen işlemler

• İnsan gücü ile gerçekleştirilen fiziksel işlemler

Destek Birimler

• Fiziksel ortam koşullarını iyileştirmek amaçlı

• Üretime destek sağlamak amaçlır

Uygulanan fiziksel işlemin niteliği

• Vurma, dövme gibi darbe, gürültüsü üreten fiziksel işlemler

• Delme gibi fiziksel işlemler,

• Kesme gibi fiziksel işlemler,

• Kaynak yapma,

• Perçinleme,

• Basınçlı su – basınçlı hava uygulanması gibi fiziksel işlemler

• Döşem (iletim hattı) üzerinden de gürültüyü ileten kaynaklar

• Kompresör,

• Pompalama sistemleri,

• Havalandırma sistemleri,

• İklimlendirme Sistemleri vb.

Tekil gürültü kaynakları

• Jeneratör,

• Trafo,

• Soğutma kulesi vb.

Donatı - Döşem

• Sıvı – gaz iletim boruları

• Havalandırma – iklimlendirme döşemi - donatısı

Taşıyıcı Ekipman (yatay – düşey)

• Yürüyen bant

• Asansör

• Vinç,

• Forklift,

• Sosyal Birimler

• Yemek birimleri

• Sosyal Etkinlikler (müzik, spor)

İnsan Faktörü

• Konuşma, bağırma- çağırma

• Araç gereç kullanımı vb.