B i b I i o g r a f y
« Ü l k e p l a n l a m a ç a l ı ş m a l a r ı i ç i n d e g e l i ş m e a k s l a r ı - ş e h i r s e l g e l i ş m e m e r k e z l e r i v e T ü r k i y e i ç i n b i r m o d e l d e n e m e s i »
doçentlik tezi 1977 O r h a n G ö ç e r Dr. Y. Müh - m i m a r Bu kitapta, Türkiye'nin uzun süreli sosyo-ekonomik kalkınmasını sağlayacak fiziksel dokunun plânlanmasına yönelik;
seçilen sosyo-ekonomik hedeflerin ışığı altında, Türkiye Ülke Fiziksel Planlaması için bir yöntem denemesi yapılmış ve bir model geliştirilmiştir.
Modelde amaç, Türkiye'de görülen dağınık Genel Yerleşme Düzeni yerine, Türkiye'yi bütünleştiren bir fiziksel Plan Sistemi kurulması olmuştur. Model, genel yapısıyla, Türkiye'de yerleşme bölgeleri- nin bölünüp parçalanmasını önlemekte, hem bölgesel ve hem de ülke düzeyinde ilişki ve aynı refah düzeyini gerçekleştire- cek yepyeni bir yerleşme düzeni getirmek- tedir.
Söz konusu yeni yerleşme düzeni, Gelişme Aksları ve Şehirsel Gelişme Merkezleri terminolojisi üzerine oturmak- tadır:
1 — Gelişme Aksları, ülkenin çeşitli kademelerindeki Şehirsel Merkezleri ara- sında. yine çeşitli kademelerde geliştiri- lecek alt yapı bandlarıdır. Bu bakımdan bu akslar, modelde, Türkiye Ülke Planla- masında kurulması gerekli iskelet sistemi olarak önerilmektedir. Zira, iyi nitelikte bir bandsal altyapı:
— Ülke içinde herkese eşit yaşama konforunun verilmesini,
— Sosyal ve ekonomik ürünlerin maliyetlerini optimize edilmesini sağla- makta,
— Yurt içi üretiminin ve buna bağlı olarak Gayrı Safi Milli hasıla'nın arttırıl- masında önemli rol oynamakta,
— Kırsal bölgelerdeki yerleşme nü- fus kaybını önlemekte, o bölgeler hiz- met ve işyerlerinin götürülmesini kolay- laştırmaktadır.
Kitapta, Şehirleşme Fiziksel Planlama yönünden «Şehirsel Yoğunlaşma» olarak da tanımlanmaktadır. Bu yoğunlaşmada sağlık ve yaşama koşulları uygun, dona-
tımlar ve ulaşım olanakları yeterli, din- lenme alanları ve KONUT-İŞYERİ ilişkile- rinin iyi olması gerekli kılınmaktadır. Bu ilişkilerin en iyi sağlanmasına, ancak Bandsal Altyapının olanak verdiği savunul- maktadır. Bu bakımdan, Bandsal Altyapı- nın ülke yüzeyinde homogen kademelen- mesi ve çeşitli ulaşım türleriyle donatıl- ması, modelin temel plânlama ilkelerinden biri olmaktadır.
Konuya bu görüş açısından yaklaşıl- dığında, yazar, ülke yüzeyinde belirli Yo- ğunluk Bandları seçilerek veya geliştiri- lerek, bu bandların «Gelişme Akslarına»
dönüştürülmesinin uygun olacağı kanısın- dadır. Aksiyal gelişme «Kontraksiyon (- Lineer Gelişme)» olayına cevap veren en ekonomik bir çözüm, en hızlı ulaşım ve haberleşmeyi sağlayan donatım ve Şe- hirsel Merkezlerden daha çok faydalan- maya olanak veren, dinlenme alanlarına, kolaylıkla erişebilinen bir sistem olduğu görüşünü savunmaktadır.
Gelişme Akslarının temel elemanları, aralarında en çok 4 km. uzaklık bulunan kara, demir, su ulaşım yolları ile kanali- zasyon, içmesuyu şebekesi, yüksek geri- lim enerji nakil hattı, tabii gaz ve petrol boru hattı güzergâhlarıdır. Akslar gelişti- rilirken .bugün var olan altyapının, gerek- il tamamlamalar yapılarak kullanılacağı önerilmektedir.
2 — Şehirsel Gelişme Merkezleri ise, çeşitli kademelerdeki insan gereksinme- lerini en iyi düzeyde karşılayan kamu, sağlık, sosyal, ekonomik, teknik, kültürel, ticaret vb. gibi donatımların toplandığı Şehirsel Merkezler olarak tanımlanmakta- dır. Bu merkezlerin ülke yüzeyine, etki alanları arasında boşluk bırakmadan dağı- tılmaları ve böylece, ülkede herkesin do- natım merkezlerine aynı süre ve uzaklık- ta erişebilmeleri ve eşit yararlanmaları amaçtır. Ülke yüzeyine etki alanları bir- birini kesmeden dağıtılmış bir «Şehirsel Gelişme Merkezleri Örgüsü, homogen ve dengeli bir mekan organizasyonu demek olduğuna göre, işte bu bakımdan, bu Şe- hirsel Örgünün iyi seçilmesi ve yatırım- ların iyi kanalize edilme gerekliliği orta- ya çıkmaktadır.
Şehirsel Gelişme Merkezleri Örgüsü, yönetim fonksiyonları yüklenmiş Şehirsel Merkezlerden ayrı bir dokudur.
Şehirsel Gelişme Merkezlerinin ka- demelenmesinin saptanmasında nüfus
büyüklüğü önemli bir etken olarak alın- mıştır. Bu sınırın en az 20.000 kişi olma- sı halinde .merkezlerde hem özel sektör ve hem de kamu sektörü donatımlarında Yaşama Fonksiyonlarının en İyi düzeyde karşılandığı ileri sürülmektedir. Nüfus bü- yüklüğü faktörünün yanısıra, uzun ve kı- sa süredeki nüfus artışları, göçler vb. de- mografik verilerle, sahib oldukları donatım- ların büyüklükleri, önemleri ve çeşitlilik- leri de Şehirsel Gelişme Merkezlerinin kademelenmesinde önemli rol oynamak- tadırlar.
3 — Toplumların ekonomik dokuları ile çeşitli fiziksel planlama modelleri ara- sında bir ilişki kurulabilir. Endüstri top- lumunda endüstri, toplumun temel elema- nı olmasına karşılık, refah toplumunda insan, planlamanın temel elemanıdır. En- düstri toplumlarında yoğunlaşma, tek ŞE- HİR MERKEZLERİ dokusuna yöneliktir:
Toplumun bünyesi endüstri toplumundan refah toplumuna dönüştükçe, Şehirsel Merkezler birbirine yaklaşarak doku Band doku haline dönüşmektedir. Bu bakımdan TEK ŞEHİR MERKEZLERİ endüstri toplum- larına, GELİŞME AKSLARI ve ŞEHİRSEL GELİŞME MERKEZLERİ ÖRGÜSÜ ise re- fah toplumlara ilişkin birer doku türü ol- maktadırlar.
4 — İşte bu görüşlerin ışığı altında, kitap 3 bölümde toplanmıştır:
BİRİNCİ BÖLÜMDE, «Gelişme Aksla- rı ve Şehirsel Gelişme Merkezleri» kav- ramları açıklanmış, Şehirsel Yoğunlaşma- ya ilişkin kuramsal bilgiler verilmiştir.
İKİNCİ BÖLÜMDE, «Gelişme Aksları ve Şehirsel Gelişme Merkezleri» yönte- minin çeşitli ülkelerde nasıl uygulandığı- na ilişkin örnekler verilmiş, karşılaştırma- lar yapılmıştır.
ÜÇÜNCÜ BÖLÜMDE ise, elde edile- bilinen veriler ışığında Türkiye için bir
«Gelişme Aksları ve Şehirsel Gelişme Merkezleri» modeli geliştirilmiş ve Türki- ye Ülke Planlamasına ışık tutulmasına ve yardımcı olunmasına çalışılmıştır. Modelin oluşturulmasında Türkiye'deki Geleneksel Şehir Merkezlerinin potansiyelleri mate- matiksel bir yöntemle hesaplanmış, alter- natifler türetilmiş ve gerekli düzeltmeler yapılarak söz konusu Fiziksel Model elde edilmiştir.
