YAŞAM BİLİMİ BİYOLOJİ HÜCRE YAPISI - CANLILAR DÜNYASI

(1)

BİYOLOJİ

YAŞAM BİLİMİ BİYOLOJİ

HÜCRE YAPISI - CANLILAR DÜNYASI

ÜNİVERSİTEYE HAZIRLIK

9. SINIF OKULA YARDIMCI

KONU ANLATIMLI

SORU BANKASI

(2)

ÜNİVERSİTEYE HAZIRLIK 9. SINIF

OKULA YARDIMCI KONU ANLATIMLI SORU BANKASI

Genel Yayın Koordinatörü Oğuz GÜMÜŞ

Editörler

Hazal ÖZNAR - Uğurcan AYDIN

ISBN 978 – 605 – 2273 - 85 - 2

Dizgi ÇAP Dizgi

Kapak Tasarım Özgür OFLAZ

1. Baskı Kasım 2018

İLETİŞİM ÇAP YAYINLARI Ostim Mah. 1207 Sokak No: 3/C–D

Ostim / Ankara Tel: 0312 395 13 36 Fax: 0312 394 10 04 www.capyayinlari.com.tr [email protected] twitter.com/capyayinlari facebook.com/capyayinlari

Bu kitabın her hakkı Çap Yayınları’na aittir. 5846 ve 2936 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Yasası’na göre Çap Yayınları’nın yazılı izni olmaksızın, kitabın tamamı veya bir kısmı herhangi bir yöntemle basılamaz, yayınlanamaz,

bilgisayarda depolanamaz, çoğaltılamaz ve dağıtım yapılamaz.

SUNU

Sevgili Öğrenciler,

Gelecekteki hayatınızı şekillendirmek, düşlediğiniz bir yaşamı kur- mak için üniversite sınavını başarıyla atlatmanız gerektiğini biliyorsu- nuz. Bu bilinçle yoğun bir ders çalışma sürecinden geçmektesiniz. Böy- lesine önemli bir sınavı başarıyla atlatmanın en temel şartlarından biri sınavın ruhunu anlamak ve bu çizgide hazırlanmış kitaplardan yeterince faydalanmaktır.

Bizlerde gayretlerinize destek olmak, çalışmalarınızı daha verimli hâle getirmek amacıyla sınav ruhuna uygun elinizdeki fasikülleri hazır- ladık.

Kitaplarımız, Talim Terbiye Kurulu’nun en son yayımladığı öğretim programında yer alan kazanımlar dikkate alınarak hazırlanmıştır. Özgün bir yaklaşım ve titiz bir çalışmanın ürünü olan eserlerimizin ana yapısı şu şekildedir:

Kazanımlara ait bilgiler konu sayfasında verilmiştir. Özet konu an- latımından sonra örnek çözümlerine geçilmiş ve bu bölüm standart sorular ve çözümleri ile ÖSYM tarzı sorular ve çözümleri olmak üzere iki kısımdan oluşturulmuştur. Buradaki amacımız konu ile ilgili soru çeşitle- rine hâkim olduktan sonra ÖSYM'nin son yıllarda sorduğu ve sınavlarda çıkma olasılığı yüksek soru türlerine yer vermektir. Örnek çözümlerin- den sonra da pekiştirme testleri bulunmaktadır. Bölümün tamamı bitti- ğinde ise tüm ünitenin özetini bulabilirsiniz. Konuyu özetledikten sonra Acemi, Amatör, Uzman ve Profesyonel adı altında dört farklı zorluk dü- zeyinde çoktan seçmeli soruların bulunduğu karma testlere yer verilmiş- tir. Arkasından ÖSYM'den Seçmeler adı altında son yıllarda üniversite giriş sınavlarında sorulmuş seçme sorular yer almaktadır.

Kitabımızdaki testlerin tamamını VİDEO ÇÖZÜMLÜ hazırladık.

Yayınevimize ait olan akıllı telefon uygulamasını (çApp) kullanarak video çözümlerine ulaşabilirsiniz.

Kitaplarımızın eğitim öğretim faaliyetlerinizde sizlere faydalı olması ümidiyle, hepinize başarılı, sağlıklı ve mutlu bir gelecek dileriz.

ÇAP YAYINLARI

(3)

KİTABIMIZI TANIYALIM

KONU

1 2

5 6

7

3

4 KARMA TESTLER

ÖSYMʼden SEÇMELER

STANDART SORULAR VE

ÇÖZÜMLERİ

PEKİŞTİRME TESTLERİ ÜNİTE ÖZETİ

ÖSYM TARZI SORULAR VE

ÇÖZÜMLERİ

Konuya ilişkin bilgilerin özet halinde verildiği, “Aklında Olsun”,

“Hatırlatma”, “Uyarı” gibi pratik notların da olduğu alan…

İşlenen konuyla ilgili standart soru tiplerinin

görülebileceği, çözümlü soruların olduğu alan…

Son yıllarda ÖSYMʼnin sınavlarında sorduğu soru tarzları; sınavlarda çıkabilecek seçici ve ayırt edici soruların olduğu alan…

Hem standart hem de ÖSYM tarzı sorulardan oluşan, kendinizi sınamanızı sağlayan, konuyu iyice

kavramanıza yardımcı özgün soruların olduğu alan…

Konunun tamamının özelliklerini, formüllerini özet halinde bir arada bulabileceğiniz alan…

Dört ayrı zorluk düzeyine göre düzenlenmiş, “Acemi, Amatör,

Uzman ve Profesyonel”

seviyelerinde tüm ünite ile ilgili karma, özgün soruların olduğu

alan…

ÖSYM çıkmış sınav sorularından seçilen ve işlenen konularla paralel, yıl sıralamasına göre oluşturulan alan…

(4)

İÇİNDEKİLER

1. BÖLÜM: YAŞAM BİLİMİ BİYOLOJİ

Biyoloji ve Canlıların Ortak Özellikleri ... 6

Standart Sorular ve Çözümleri ... 10

ÖSYM Tarzı Sorular ve Çözümleri ... 12

Konu Pekiştirme 1 ... 14

Canlıların Yapısında Bulunan Temel Bileşikler ... 16

Proteinler ve Enzimler ... 28

Vitaminler, Nükleik Asitler, ATP ve Hormonlar ... 38

Ünite Özeti ... 48

Acemi Testleri 1, 2 ... 50

Amatör Testleri 1, 2, 3 ... 54

Uzman Testleri 1, 2, 3 ... 60

Profesyonel Testleri 1 ... 66

ÖSYM'den Seçmeler ... 68

2. BÖLÜM: HÜCRE YAPISI Hücre Yapısı ve Hücre Zarından Madde Geçişi ... 70

Konu Pekiştirme 5, 6 ... 80

Hücre Organelleri ve Çekirdek ... 84

Konu Pekiştirme 7, 8 ... 96

Acemi Testleri 1, 2, 3, 4 ... 102

Amatör Testleri 1, 2, 3, 4, 5 ... 110

Uzman Testleri 1, 2, 3, 4, 5 ... 120

Profesyonel Testleri 1, 2 ... 130

3. BÖLÜM: CANLILAR DÜNYASI Canlıların Sınıflandırılması, Bakteriler ve Arkeler ... 136

Protistler, Bitkiler ve Mantarlar ... 148

Hayvanlar Alemi ve Virüsler ... 157

Acemi Testleri 1, 2 ... 170

Amatör Testleri 1, 2, 3, 4 ... 174

Uzman Testleri 1, 2, 3, 4 ... 182

Profesyonel Testleri 1 ... 190

(5)

2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 YGS LYS YGS LYS YGS LYS YGS LYS YGS LYS YGS LYS YGS LYS YGS LYS TYT AYT

1 1 1 1 2 – 2 2 4 2 2 1 3 1 3 2 1 1

YAŞAM BİLİMİ BİYOLOJİ KONUSUNUN ÖSYM SINAVLARINDAKİ SORU DAĞILIMI

YAŞAM BİLİMİ BİYOLOJİ BÖLÜM

1

(6)

KONU

6

Biyoloji

Yunanca “Bios” (Yaşam) ve “Logos” (Bilim) kelimelerinin birleşimi olan biyoloji;

canlıları inceleyen bilim dalıdır.

CANLILARIN ORTAK ÖZELLİKLERİ 1. Kimyasal Yapı

•

Canlılar benzer kimyasal maddelerden oluşur.

•

Tüm canlılarda DNA, RNA, ATP, protein, karbonhidrat gibi organik molekül- ler ile su, mineral gibi inorganik moleküller ortak olarak bulunur.

•

Bu moleküller bir araya gelerek hücre yapısını oluşturur.

2. Hücresel Yapı

Tüm canlılar yapı ve görevsel birim olan hücre veya hücrelerden oluşur.

Hücre yapısına göre iki çeşit canlı vardır:

Prokaryot Hücre Ökaryot Hücre

Çekirdekleri yoktur. Çekirdekleri vardır.

Zarla çevrili organelleri yoktur. Zarla çevrili organelleri vardır.

Ribozom, sitoplazma, hücre zarı, DNA, RNA ve hücre duvarı bulunur.

Tüm organeller, hücre zarı ve bazıla- rında hücre duvarı bulunur.

DNA zarla çevrili değildir. Sitoplaz- mada serbest hâlde bulunur.

DNA zarla çevrilidir ve bu yapı çekir- dek adını alır.

Örnek; Bakteriler, Arkeler Örnek; Bitkiler, Hayvanlar, Mantarlar ve Protistlerin hücreleri

CANLILAR

Prokaryotlar Ökaryotlar

Bakteriler Arkeler

Protista Mantarlar Bitkiler Hayvanlar

3. Organizasyon

Canlının sahip olduğu en küçük parçasından en büyük parçasına kadar tüm ya- pılarının belirli bir etkileşim halinde ve bütünlük içinde çalışmasıdır.

•

Tek hücreli canlılarda organizasyon hücrenin farklı kısımlarının farklı görev- leri yapması ile sağlanır.

Atom → Molekül → Organel → Hücre

•

Çok hücreli ve sistemleri olan canlılar ise organizasyonu;

Atom → Molekül → Organel → Hücre → Doku → Organ → Sistem → Organizma şeklinde sağlar.

Organizasyon canlıya zaman ve enerji tasarrufu sağlar.

Bakteri, amip, paramesyum ve öglena tek hücreden;

bitki, hayvan, mantarlar ve bazı protistler iş bölümüne sahip çok hücrelerden oluşur.

AKLINDA OLSUN

Biyoloji ve Canlıların Ortak Özellikleri

(7)

10

Standart Sorular ve Çözümleri

10.

1

I. Kendine özgü kompleks molekül sentezleme II. Organizasyona sahip olma

III. ATP üretme

IV. Bulunduğu ortama sahip olduğu özelliklerle uyum sağlama

özelliklerinden hangileri tüm canlılarda ortaktır?

A) Yalnız I B) Yalnız III C) I ve II D) I, II ve III E) I, II, III ve IV

Tüm canlılar dehidrasyon tepkimeleri ile kendine özgü kompleks molekülleri sentezlerler, ATP enerjisi üretirler, organizasyona sahiptirler ve yaşadıkları ortama uyum yetenekleri vardır.

Yanıt E

10.

2

Aşağıda verilenlerden hangisi canlıların ortak özelliklerinden biri değildir?

A) Besinlerden enerji elde etmek B) Uyarıcılara tepki vermek C) Çok hücreli yapıya sahip olmak

D) Yaşadığı ortam koşullarına uyum sağlamak E) Türünü devam ettirmek

Bütün canlılar yaşamlarını sürdürebilmek için gerek- li olan ATP enerjisini besinlerden üretirler. Çevresel uyarılara tepki verirler. Türünü devam ettirmek için çoğalırlar. Fakat bazı canlılar tek hücreli bazıları da çok hücrelidir.

Yanıt C

10.

3

Yapılan bir deneyin ilk aşamasında, iki deney tüpü- nün içine 3ml nişasta çözeltisi konulup, birine 3ml bitkisel özüt diğerine 3ml su eklenmiş daha sonra iki tüpe de beşer damla lügol çözeltisi ilave edilip bekle- tilmiştir. Deneyin ikinci aşamasında, her iki tüpe 3ml nişasta çözeltisi konulup birine 3ml hayvansal özüt diğerine 3ml su eklenmiş daha sonra iki tüpe de benedikt çözeltisi ilave edilip tüpler ısıtılmıştır.

(Lügol çözeltisi, nişasta ile mavi renk oluşturur.

Benedikt çözeltisi glikozla ısıtılınca kırmızı renk olu- şur.)

&GPG[KP+CĩCOCUÆ

ONUW

I-Tüp II-Tüp

&CONCNÆM

ONDKVMKUGN Ñ\×V

.×IQN ÁÑ\GNVKUK

ONPKĩCUVC ÁÑ\GNVKUK

Sonuç

I. tüpte oluşan mavi renk zamanla açılırken, II. tüpte oluşan mavi renk zamanla koyulaşır.

I-Tüp

Benedikt çözeltisi

ONPKĩCUVCÁÑ\GNVKUK

ONJC[XCPUCNÑ\×V

II-Tüp ćURKTVQQECþÆ

3 ml su

&GPG[KP++CĩCOCUÆ

Sonuç

I. tüpte kırmızı renk oluşumu gözlenirken, II. tüpte kırmızı renk oluşmaz.

Deneyden elde edilen sonuçlara göre;

I. Bitkisel özüt nişastayı sindirir.

II. Nişasta sindirimi sonucunda glikoz oluşur.

III. Hayvansal özüt nişastayı sindirmez.

IV. Deneyin iki aşamasında da ikinci tüpte glikoz oluşmaz.

yorumlardan hangileri yapılabilir?

A) Yalnız I B) Yalnız II C) II ve IV D) I, II ve IV E) II, III ve IV

(8)

ÖSYM Tarzı Sorular ve Çözümleri

12

7

Aşağıdaki deney düzeneğinde bitkinin karbondioksit tüketimi ve üretimini görmek için hazırlanmış üç ayrı deney tüpü verilmiştir.

+ĩÆM

Alüminyum Alüminyum Alüminyum

I - Tüp 25°c Lamba

+ĩÆM +ĩÆM

II - Tüp 25°c

III - Tüp 25°c Lamba

C[ÆTCÁ C[ÆTCÁ C[ÆTCÁ

Elodea

$KVMKUK

Üç tüpün içine eşit miktarda bromtimol mavisi ayıracı konulup ikinci ve üçüncü tüplerin içine özdeş elodea- lar yerleştirilip tüplerin ağzı hava girişini önleyecek şekilde alüminyum kağıt ile kapatılmıştır. Diğer koşul- ların aynı olduğu deney düzeneğinde tüplerin özdeş lambaların altında ışık alması sağlanırken, üçüncü tüpün dış yüzeyi tamamen alüminyum kağıtla kapa- tılmış ve düzenek bu şekilde bir süre bekletilmiştir.

Bir süre sonra düzenekte,

I. Birinci tüpteki bromtimol mavisinin rengi değişme- mektedir.

II. İkinci tüpte gaz kabarcıkları gözlenmiş ve bromtimol mavisinin rengi değişmemiştir.

III. Üçüncü tüpte gaz kabarcıkları gözlenirken bromtimol mavisinin rengi sararmaktadır.

durumları gözlenmiştir.

(Bromtimol mavisi asitle sarı renge dönüşür.) Buna göre aşağıda verilen ifadelerden hangisi yanlıştır?

A) İkinci tüpteki elodea karbondioksiti tüketir.

B) Üçüncü tüpteki elodea oksijen üretir.

C) Birinci tüp kontrol grubudur.

D) İkinci tüpte oluşan gaz kabarcıkları oksijendir.

E) Üçüncü tüpteki elodea oksijenli solunum yapar.

Alüminyum kağıt üçüncü tüpteki elodeanın ışık almasını engellediği için, elodea oksijenli solunum yaparak karbondioksit oluşturur. Karbondioksit sulu çözeltide asitik özelliğe sahip olduğu için bromtimol mavisi sarı renge dönüşür. İkinci tüpteki elodea fotosentez yapar ve karbondioksit tüketir. Bu yüzden ikinci tüpteki bromtimol mavisi sararmaz. Birinci tüp kontrol grubudur ve ışık altında bromtimol mavisinin renk değiştirmediğini görmemizi sağlarken ikinci ve üçüncü tüplerdeki durumu onunla karşılaştırarak yorumlarız.

Yanıt B

8

Canlılarla ilgili,

I. besini dışarıdan alma II. inorganik maddeleri kullanma III. enerji ihtiyacını besinden karşılama IV. besinlerin sindirimini hücre dışında yapma özelliklerinden hangileri tüm canlılar için ortak- tır?

A) Yalnız I B) Yalnız IV C) II ve III D) I, II ve III E) I, III ve IV

Ototrof (üretici) canlılar besinini kendi sentezlerken, hetetrof (tüketici) canlılar besinini dışardan alır. Hay- van, insan, saprofit (çürükçül) gibi bazı canlılar hücre dışı sindirim yaparken, amip, öglena, paramesyum gibi canlılar ilkel oldukları için hücre içi sindirim yapar. Tüm canlılar, su, mineral gibi inorganik maddeleri kullanır ve enerji ihtiyacını besini solu- numla yıkarak karşılar.

Yanıt C

(9)

Konu Pekiştirme - 1

14

1. Aşağıdaki şemada canlı hücrelerinde gerçekleşen çeşitli metabolik olaylar özetlenmiştir.

ćPQTICPKM OQNGM×NNGT CO₂ , H₂O

1TICPKM [CRÆVCĩÆ

1TICPKM D×[×M OQNGM×N

K X

Z Y

Şekilde harflerle gösterilen olaylarla ilgili;

I. X ve Z katabolik olaydır.

II. Y ve K anabolik olaydır.

III. X ve K olaylarında enerji harcanır.

IV. K olayı tüm canlıların ortak özelliğidir.

ifadelerinden hangileri yanlıştır?

A) Yalnız I B) Yalnız IV C) II ve III D) I, II ve III E) I, II ve IV

2. Aşağıdaki grafikte 1952–1967 yılları arasında Odell gölünde yakalanan üç tür alabalığının yakalanma yüzdesi verilmiştir.

1952

;CMCNCPCPCNCDCNÆMUK

1953 1954 1955 1956 1957 1958 1959 1960 1961

10 20

X tür Y tür Z tür 30

40 50 60 70 80 90 100

Grafikte gösterilen X, Y, Z türü alabalıklarının sayısal değişimi ile ilgili olarak,

I. X türü alabalığının sayısı en fazla 1954 ile 1955 yılları arasında azalmıştır.

II. Y türü alabalığının ortalama en iyi uyum sağla- dığı yıl 1955 tir.

III. Z türü alabalığının en çok avlandığı yıl 1961 dir.

IV. 1959 yılında Y ve Z alabalık türleri yok olma tehlikesiyle karşılaşmışlardır.

yorumlardan hangileri yapılamaz?

A) Yalnız I B) Yalnız IV C) II ve IV D) I, II ve III E) I, II ve IV

3. Canlılara ait,

I. metabolik atıkların vücuttan uzaklaştırılması II. etkiye karşı tepki vermesi

III. homeostasis (vücut içi kararlı denge) sağlan- ması

IV. dokuya sahip olması

özelliklerinden hangileri tüm çok hücreli canlı- larda gözlenmez?

A) Yalnız I B) Yalnız IV C) II ve III D) I, II ve III E) II, III ve IV

4. Bir bitkinin dört hafta boyunca uzamasını gözleyen bir öğrenci her hafta yaptığı ölçüm sonuçları ile aşağıdaki tabloyu oluşturur.

Haftalar Boy Uzunluğu (cm)

1 10

2 12

3 14

4 16

Tablodaki bilgilere göre bitkinin büyüme hız grafiği aşağıdakilerden hangisidir?

Hafta 10

12 14 16

2 3 4

$×[×OGJÆ\Æ

A) B)

C) D)

E) Hafta 2

10 12 14 16

3 4

$×[×OGJÆ\Æ

Hafta 2

2

3 4

$×[×OGJÆ\Æ

Hafta 2

2 4

3 4

$×[×OGJÆ\Æ

Hafta 2

2 4

3 4

$×[×OGJÆ\Æ

(10)

ÜNİTE ÖZETİ

48

Organik Bileşik

Yapıtaşı Yapısındaki

Bağ Görevleri Çeşitleri Özel Durum

KARBONHİDRATLAR

Monosakkarit Glikozit bağı ● 1. enerji kaynağı

● Hücre zarının, DNA, RNA ve ATP'nin yapısına katılır.

1. Monosakkaritler (Tek şekerler) 5C’lular (Pentoz)

Riboz: RNA, ATP Deoksiriboz: DNA 6C’lular (Heksoz) Glikoz: kan şekeri Fruktoz: meyve şekeri Galaktoz: süt şekeri 2. Disakkaritler (İkili şekerler) Maltoz: Gli + Gli: maltoz şekeri Sükroz: Gli + Fru: Çay şekeri Laktoz: Gli + Gal: Süt şekeri 3. Polisakkaritler: (Çoklu şekerler) Depo

Glikojen: hayvan, bakteri, mantar Nişasta: bitki

Yapı Selüloz (bitki) Kitin (böcek, mantar)

● Galaktoz, Laktoz, Glikojen, hayvanlarda üretilir.

● Selülozu otçul hayvanların bağırsaklarındaki bakteriler sindirir.

ýQRUJDQLN

PDGGHOHU 0RQRPHU 3ROLPHU+₂O

)RWRVHQWH]

.HPRVHQWH]

6ROXQXP

'HKLGUDV\RQ +LGUROL]

.$7$%2/ÿ=0$

$1$%2/ÿ=0$

+ Enerji Küçük Moleküller

Küçük Moleküller

Büyük Moleküller + H₂O Büyük

Moleküller + H₂O

Dehidrasyon

Hidroliz

Hidroliz dışında metabolizma olayları hücre içinde olmak zorundadır.

CANLILARIN ORTAK ÖZELLİKLERİ

1. Kimyasal yapı 7. Metabolizma 13. Boşaltım

2. Hücresel yapı 8. Hareket 14. Mutasyona uğrama

3. Organizasyon 9. Uyarıları tepki verme 15. Protein sentezi

4. Beslenme 10. Homeostasi 16. Enzim kullanma

5. Hücresel solunum 11. Üreme 6. Büyüme ve gelişme 12. Adaptasyon

²ý\LELUo|]FGU

²<DüDPRUWDP×G×U

²)RWRVHQWH]GHNXOODQ×O×U

²6LQGLULPWDü×PDYH

ERüDOW×PGDNXOODQ×O×U

²9FXW×V×V×Q×GHQJHOHU

²(Q]LPOHULQoDO×üPDV×LoLQ

JHUHNLU

²6XGD+⁺YHULU

²7DWODU×HNüLGLU

²S+

'×üDUGDQKD]×UDO×Q×UODU

WXUQXVRO

²0DYL .×UP×]×

SU

Ca: NHPLNGLüNDVS×KW×ODüPD P : '1$51$$73NHPLNGLü K : VLQLULOHWLPL

)H KHPRJORELQDQHPL I : WLURNVLQJXDWU F : GLüNHPLN\DS×V×

0J NHPLNGLüNORURILO Na: VLQLUNDV

&O PLGH|]VX\X S : DPLQRDVLWVHQWH]L

=Q HQ]LPEDÿ×ü×NO×N

0ý1(5$//(5']HQOH\LFLGLUOHU

ý125*$1ý.%ý/(ûý./(5

$VLGLN 1|WU %D]LN S+FHWYHOL

0 14

$6ý7/(5

²6XGD2+^–YHULU

²7DWODU×DF×G×U

²S+!

WXUQXVRO

².×UP×]× 0DYL

%$=/$5

(11)

ACEMİ

TEST

1

50

1. İnorganik bileşiklere ait olan,

a. suda çözündüğünde hidrojen iyonu vermesi b. kırmızı turnusol kağıdının renginin maviye dön-

mesini sağlaması c. tatlarının ekşi olmsı

d. pH değerinin, 7-14 arasında olması özelliklerinden

I. asitlere II. bazlara

ait olanlar aşağıdakilerden hangisinde verilmiş- tir?

——I II

——

A) a b, c, d

B) a, c b, d

C) a, c, d b

D) a, d b, c

E) a, b c,d

2. Aşağıda verilen özelliklerden hangisi tüm disak- karit çeşitlerinde ortaktır?

A) Bitki hücrelerinde sentezleme B) Sadece glikoz moleküllerinden oluşma C) İkiden daha fazla sayıda monomerden oluşma D) Yapısında glikozit bağı bulundurma

E) Hücre zarından doğrudan geçebilme

3. Canlıda bulunan, I. su

II. vitamin III. mineral IV. protein

gibi moleküllerden hangileri organik yapılı düzenleyicidir?

A) Yalnız I B) Yalnız IV C) II ve III D) II ve IV E) I, II ve IV

4. Organik bileşiklerde gözlenen, a. ester bağına sahip olma

b. karbon, hidrojen ve oksijen atomlarına sahip olma

c. hücre zarının yapısına katılma d. glikozit bağına sahip olma

özelliklerinden I. yağ

II. karbonhidrat

moleküllerine ait olanlar aşağıdakilerden hangi- sinde verilmiştir?

——I II

——

A) a, b c, d

B) b, d a, c

C) a, b, d c, d D) a, b, c b, c, d

E) a b, c, d

5. Canlı vücudunda bulunan mineraller ile ilgili, I. enzimleri aktifleştirmesi

II. eksikliğinde çeşitli sorunların ortaya çıkması III. canlıda sentezlenmemesi

IV. suda çözünmesi

gibi özelliklerden hangileri tüm vitaminlerde de gözlenir?

A) Yalnız II B) Yalnız III C) I ve II D) I, II ve III E) II, III ve IV

6. I. Oksijenli solunum sonucunda çok fazla su molekülünün oluşumuna olanak sağlama II. Yapı maddesi olarak kullanılma

III. Canlılarda sentezlenme

IV. Hücre zarından doğrudan geçebilme

özelliklerinden hangileri yağ ve vitaminlerde ortaktır?

A) II ve III B) I ve IV C) I, II ve III D) II, III ve IV E) I, II, III ve IV

(12)

AMATÖR

TEST

1

54

1. Biyoteknolojik yöntemleri kullanarak protein yapılı X hormonunun sentezini yapmak isteyen bir araş- tırmacı laboratuvar koşullarında,

I. fareden aldığı ribozomları II. böcekten aldığı amino asitleri III. fasulye bitkisinden aldığı tRNA’ları IV. tavşandan aldığı mRNA molekülü V. yosundan aldığı ilgili enzimleri kullanmıştır.

Buna göre X hormonunun kimyasal yapısını bu canlılardan hangisi belirler?

A) Fare B) Böcek C) Fasulye

D) Tavşan E) Yosun

2. Aşağıda verilen tepkimelerden hangisi insan hücrelerinde gözlenmez?

A) Nükleotit → DNA B) Protein → Amino asit C) DNA → mRNA D) Nükleotit → mRNA E) Nişasta → Glikoz

3. Sükroz hidrolizi gerçekleşen bir hücrede tepki- me sırasında,

t II t

)NKMQ\OKMVCTÆ

5WOKMVCTÆ

)CNCMVQ\OKMVCTÆ

I

t )NKMQ\KVDCþUC[ÆUÆ

t

III IV

numaralı verilen grafiklerden hangilerindeki değişim gözlenmez?

A) Yalnız I B) Yalnız II C) II ve IV D) I, II ve III E) II, III ve IV

4. ATP molekülü ile ilgili,

I. yapısında deoksiriboz şekeri bulundurma II. tüm canlı hücreler tarafından sentezlenme III. hücredeki tüm metabolik olaylarda kullanılma IV. yapısında adenin bazı bulundurma

gibi yargılardan hangileri yanlıştır?

A) Yalnız I B) Yalnız III C) I ve III D) I, II ve III E) II, III ve IV

5. Aşağıdaki tabloda çeşitli organik bileşikler ve özel- likleri verilmiştir.

Organik bileşik

çeşiti Özellikleri

I – DNA Genetik bilgiler taşıma II – RNA Nükleotitlerden oluşma III – Glikoz Hidrolizi sonucunda CO₂ oluş-

ma

IV – Kitin Mantarların hücre çeperini oluşturma

V – Vitamin Koenzim olarak görev yapma Tabloda verilen numaralı organik bileşiklerden hangisinin karşısındaki özellik yanlıştır?

A) I B) II C) III D) IV E) V

6. Bitki hücrelerinde gerçekleşen, I. sükroz sentezi

II. fosforilasyon olayı III. defosforilasyon olayı IV. polinükleotit sentezi

tepkimelerinden hangileri tüm canlı hücrelerde gözlenir?

A) Yalnız I B) Yalnız III C) II ve IV D) I, II ve IV E) II, III ve IV

(13)

UZMAN

TEST

1

60

1. Aşağıdaki grafik bir hücredeki enzimin aktifliğini göstermektedir.

'P\KOCMVKHNKþK

Zaman t₁ t₂ t₃ t₄

Buna göre t₂ zaman aralığındaki enzim aktifli- ğine,

I. substrat miktarının azalması II. ortam sıcaklığının arttırılması

III. ortama ağır metal iyonlarının eklenmesi IV. son ürün miktarının artması

durumlarından hangileri neden olur?

A) Yalnız I B) I ve IV C) II ve III D) I, II ve III E) I, II, III ve IV

2. Aşağıdaki tabloda çeşitli vitamin ve minerallere ait özellikler verilmiştir.

Vitamin ve mineral

çeşitleri Özellikleri

I Kan pıhtılaşmasında görev alır. Karaciğerde depolanır.

II Hemoglobin yapısına katılır.

III Kas kasılması, kemik ve diş oluşumunda görev alır.

IV Sinir sistemi, kas dokusu ve kalbin çalışmasını destekler.

Tablodaki bilgilere göre numaralarla gösterilen yerlere aşağıdaki vitamin ve mineral çeşitlerin- den hangisi gelmelidir?

——I II

—— III

—— IV

——

A) Kalsiyum A vitamini E vitamini Magnezyum B) K vitamini Demir Kalsiyum B₁Vitamini C) K vitamini Demir C vitamini B₁Vitamini D) E vitamini D vitamini Demir Fosfor E) Flor Demir Kalsiyum B₁Vitamini

3. Bitki hücrelerinde gerçekleşen çeşitli metabolik olaylara ait tepkimeler aşağıdaki şekilde verilmiştir.

CO₂ 1 4

Glikoz 2 Maltoz 3

Buna göre numaralarla gösterilen bu tepkime çeşitleri ile ilgili aşağıda verilenlerden hangisi doğru değildir?

A) Birinci tepkime sadece hücre içinde gerçekle- şir.

B) İkinci ve üçüncü tepkimeyi gerçekleştiren enzimler hücre içinde sentezlenir.

C) Tüm tepkimelerde enzimler harcanır.

D) Dördüncü tepkimenin amacı fosforilasyonu ger- çekleştirmektir.

E) Üçüncü tepkime hayvan hücresinde gözlen- mez.

4. Bitki ve hayvan hücrelerinde sentezlenen farklı polissakkarit çeşitleri ile ilgili,

I. yapısında glikozit bağı bulundurması II. glikoz monomerlerinden oluşması III. sentezi sırasında su harcanması IV. yapı molekülü olarak kullanılması

ifadelerinden hangileri kesinlikle ortaktır?

A) Yalnız III B) Yalnız IV C) I ve II D) I, II ve III E) II, III ve IV

5. Aşağıda verilen metabolik olaylardan hangisi gerçekleşirken ATP enerjisi kullanılamaz?

A) Nükleotitlerden mRNA sentezlenmesi B) Yağ asitleri ve gliserolden yağ sentezlenmesi C) Sükrozun glikoz ve fruktoza parçanlanması D) Karbondioksit ve su moleküllerinden glikoz

sentezlenmesi

E) Glikozlardan kitin sentezlenmesi

(14)

PROFESYONEL

TEST

1

66

1. Bir hayvana hastalık tedavisi için uzun süre antibiyotik verildiğinde hayvanın besininden enerji elde etme mekanizmasının bozulduğu ve hareketlerinin yavaşladığı görülmüştür.

Buna göre tedavi amaçlı uygulanan antibiyoti- ğin hayvanda öncelikli olarak aşağıda verilen olaylardan hangisine yol açtığı düşünülür?

A) ATP üreten enzimlerin yapısının bozulduğu B) Depo glikojeni hidroliz eden enzimlerinin bozul-

duğu

C) Midesindeki selüloz sindiren bakterilerin öldüğü D) Kalın bağırsağındaki mikroorganizmaların öl-

düğü

E) Hayvanın bağırsağındaki sindirim sonucunda oluşan monomerlerin yeterli oranda emiliminin olmadığı

2. Bitki hücresinde yapılan bir analiz sırasında aynı tepkimede gözlenen A, B ve C molekülleri ile ilgili aşağıda verilen bilgiler elde edilmiştir.

I. A molekülünün yapısında peptit bağı bulunur.

II. A molekülü B molekülüne etki eder.

III. A molekülü C molekülü olmadan etkinlik göste- remez.

IV. C molekülü değişime uğramadan tepkimeden çıkar.

Bilgilerini kullanarak A, B ve C molekülleri ile ilgili aşağıda verilenlerden hangisi kesinlikle yanlıştır?

A) A molekülü tepkimenin aktivasyon enerjisini azaltır.

B) B molekülünün yapısında glikozit bağı bulunur.

C) C molekülü koenzimdir D) C molekülü inorganik yapılıdır.

E) A ve B moleküllerinin tepkimesi sırasında koenzim harcanır.

3. Yapısında en az iki çeşit en fazla dört çeşit monomer bulunan bir organik bileşiğe ait, I. Bitki ve hayvanlarda depolanır.

II. İkinci sırada yapı maddesi olarak kullanılır.

III. En çok enerji veren besin çeşitidir.

IV. Polinükleotit yapılıdır.

özelliklerinden hangileri doğru değildir?

A) Yalnız IV B) I ve I C) I, II ve II D) II, III ve IV E) I, II, III ve IV

4. Bitki hücresinde gerçekleşen bir tepkimenin hız grafiği aşağıda verilmiştir.

t₁ t₂ t₃ t₄ t 6GRMKOGJÆ\Æ

Buna göre grafikte verilen zaman dilimlerinde bu tepkimedeki ürün miktarının değişimi aşağı- daki grafiklerden hangisinde verilmiştir?

t t

¯T×POKMVCTÆ ¯T×POKMVCTÆ

¯T×POKMVCTÆ

A) B)

C) D)

E)

t t

t t₁ t₂ t₃ t₄

t₁ t₂ t₃ t₄ t₁ t₂ t₃ t₄

t₁ t₂ t₃ t₄

(15)

ÖSYM’den SEÇMELER

68

1. Aşağıdaki grafiklerde, bir çöl faresi ve bir insanın çeşitli yollarla günlük su kazancı ve su kaybı oran- ları gösterilmiştir.

Bu grafiklere göre, aşağıdaki ifadelerden hangi- si yanlıştır?

A) Çöl faresi su gereksinimlerinin büyük kısmını metabolizma sonucu açığa çıkan sudan karşı- lar.

B) İnsan, su gereksinimlerinin çoğunu içilerek alı- nan sudan karşılar.

C) Çöl faresi, su içmeksizin yaşamını sürdürebil- mektedir.

D) İnsanın idrarla su kaybı, çöl faresine kıyasla daha fazladır.

E) Çöl faresi küçük vücutlu olduğu için vücut yüze- yinden kaybedilen su önemsizdir.

2018 / AYT

2. Yapısal bir polisakkarit olan kitin ile ilgili aşağı- daki ifadelerden hangisi yanlıştır?

A) Saf kitin yumuşak olmakla birlikte yapısına kalsiyum karbonat tuzunun katılmasıyla sertleşir.

B) Eklem bacaklı canlıların dış iskeletinde bulunur.

C) Diğer polisakkaritlerden farklı olarak yapısında azot bulunur.

D) Birçok mantarın hücre duvarının yapısına katı- lır.

E) Böceklerin hücre zarının sertliğini sağlar.

2017 / LYS

3. Trigliseritlerle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangi- si yanlıştır?

A) Aynı miktardaki karbonhidrat ve proteinlere göre daha fazla enerji verirler.

B) Yapılarında üç adet ester bağı bulunur.

C) Yapılarında üç molekül gliserol bulunur.

D) Doymuş veya doymamış olmasını, içerdikleri yağ asitlerinin özelliği belirler.

E) Yapıya katılan yağ asitlerinin bir kısmı insan vücudunda sentezlenirken bir kısmı besin yo- luyla alınır.

2017 / YGS

4. Vücut sıcaklığı yükseldiğinde insan derisindeki ter bezlerinden sıvı salgılanarak vücut sıcaklığı düşü- rülmeye çalışılır.

Vücut sıcaklığının düşürülmesinde, salgılanan sıvı içerisindeki suyun hangi özelliğinden yarar- lanılmaktadır?

A) Suyun iyi bir çözücü madde olması B) Suyun özgül ısısının yüksek olması C) Suyun +4 °C’de en yoğun olması D) Su moleküllerinin adezyon yapması

E) Su moleküllerinin yüzey gerilimi oluşturabilmesi 2015 / YGS

5. Bazı böcek türlerinin su üzerinde yürüyebilme- si, suyun hangi özelliğine bağlanabilir?

A) Öz ısısının yüksek olmasına

B) Molekülleri arasındaki hidrojen bağların varlığı- na

C) Hem katı hem sıvı hem de gaz hâlinde olabil- mesine

D) +4 °C’de en yoğun hâlde bulunmasına E) İyi bir çözücü olmasına

2014 / LYS 1 2 3 4 5

E E C B B

(16)

1 1 3 – 2 2 2 1 1 2 3 1 2 1 1 1 1 1

HÜCRE YAPISI KONUSUNUN ÖSYM SINAVLARINDAKİ SORU DAĞILIMI

HÜCRE YAPISI BÖLÜM

2

(17)

KONU

70

CANLILIĞIN TEMEL BİRİMİ HÜCRE Canlıların yapı ve görev birimi hücredir.

Yapılan bilimsel çalışmalar sonucu günümüzdeki "Hücre Teorisi" geliştirilmiştir.

Bu teoriye göre;

1. Hücre canlının yapı ve görev birimidir.

2. Tüm canlılar bir ya da daha çok hücreden oluşur.

3. Yeni hücreler önceki hücrelerin bölünmesi ile oluşur.

4. Hücrelerde kalıtım maddesi (DNA) bulunur.

5. Hücre içinde metabolik olaylar gerçekleşir.

HÜCRENİN YAPISI

Yapı ve gelişmişlik düzeyine göre ökaryot ve prokaryot olmak üzere 2 çeşit hücre vardır.

Prokaryot Hücre Yapısı

•

DNA molekülü çift zincirli, sarmal yapılı ve halkasaldır. Zarla çevrili değildir ve sitoplazmada serbest halde bulunur. Bu bölge nükleoit adını alır.

•

Bazı prokaryatlarda plasmid adı verilen ikinci bir DNA bulunur ve antibiyotik direnci ile ilgili genleri taşır.

•

Hücre zarından sonra hücre duvarı bulundururlar. Bazı prokaryotlarda ise hücre duvarından sonra kapsül yapısı bulunur.

•

Sahip olduğu tek organel; protein sentezinin gerçekleştiği zarsız olan ribo- zomdur.

•

Bazı prokaryot hücrelerde hücre zarının özelleşmesi ile oluşan mezozom bulunur ve oksijenli solunumu gerçekleştirir.

•

Fotosentetik olan prokaryotlarda sitoplazmada klorofil bulunur.

•

Bazı prokaryotlarda bulunan kamçı hareketi sağlar. Bazılarında ise pilus bulunur. Pilus hücrelerin birbirine ve bulunduğu ortama tutunmasını sağlar.

Özellik Prokaryot Hücre Ökaryot Hücre

DNA'nın bulunduğu yer Sitoplazmada Çekirdek içinde dağınık

Zarla çevrili organeller – +

Çekirdek, çekirdekçik – +

Sitoplazma, DNA, RNA,

ribozom, hücre zarı + +

Örnek

Protistler Mantarlar

Bitkiler Hayvanlar Bakteriler, Arkeler

KFUH]DU×

çekirdek

çekirdekçik koful lizozom sitoplazma mitokondri

Golgi kompleksi endoplazmik

retikulum pilus

ribozom kapsül hücre GXYDU×

nükleoid (DNA) KFUH]DU×

Bütün prokaryot hücrelerde ribozom, sitoplazma, hücre zarı, hücre duvarı, nükleoid bulunurken bazı prokaryot hücrelerde;

pilus, kapsül, plazmit, klorofil, mezozom ve kamçı bulunur.

AKLINDA OLSUN

Prokaryot hücre yapısına sahip canlılar tek hücreli iken, ökar- yot hücre yapısına sahip canlı- ların bazıları tek hücreli bazıları çok hücrelidir.

AKLINDA OLSUN

Hücre Yapısı ve Hücre Zarından Madde Geçişi

(18)

76

Standart Sorular ve Çözümleri

10.

1

Prokaryot hücrelerin yapısal özellikleri dikkate alındığında aşağıda verilenlerden hangisi bütün prokaryotlarda kesinlikle bulunur?

A) Mezozom B) Klorofil

C) Plazmit D) Kapsül

E) Hücre zarı

Bütün prokaryotlarda hücre zarı bulunurken mezozom sadece O₂’ li solunum yapanlarda bulunur.

Klorofil fotosentetik olan prokaryotlarda bulunur.

Plasmid ve kapsül yapıları da bazı prokaryotlarda bulunur.

Yanıt E

10.

2

Ökaryot hücreler prokaryot hücrelerden farklı olarak;

I. mitokondride ATP sentezi II. ribozomda protein sentezi

III. selüloz yapılı hücre duvarı bulundurma özelliklerinden hangilerine sahip olabilir?

A) Yalnız I B) I ve II C) I ve III D) II ve III E) I, II ve III

Ökaryot hücrelerde mitokondri bulunur ve oksidatif fosforilasyonu mitokondrilerinde gerçekleştirirler.

Bazı ökaryot hücrelerde selüloz yapılı hücre duvarı bulunur. Prokaryotlarda hücre duvarı peptidoglikan yapılıdır. Bütün canlılar ribozomda protein sentezini gerçekleştirir.

Yanıt C

10.

3

Hücre zarı ile ilgili aşağıda verilen özelliklerden hangisi yanlıştır?

A) Hücrelerin bulundukları ortamdan ihtiyaç duy- dukları maddeleri almasını sağlar.

B) Metabolik atıkların hücre dışına atılmasını sağ- lar.

C) Hücreyi dağılmaktan korur.

D) Hücrelerin kimyasalları tanımasını sağlar.

E) Zar yapısındaki proteinlerin sayısı ve dağılımı bir hücreden diğerine değişmez.

Hücre zarı hücre içi ve dışı arasında madde alışve- rişini sağlar. Hücrenin hormon gibi kimyasallara cevap vermesini sağlar. Hücreyi korur. Zar yapısın- daki proteinlerin sayısı ve dağılımı hücreye özgüdür, bir hücreden diğerine değişir.

Yanıt E

10.

4

Hücre zarından madde alışverişi sırasında ger- çekleşen pasif, aktif taşıma ve endositoz olayla- rında;

I. Porlardan geçebilen moleküllerin taşınması II. ATP enerjisinin harcanması

III. Moleküllerin hücre içine alınması

özelliklerinden hangileri ortak olarak gözlenir?

A) Yalnız I B) Yalnız II C) Yalnız III D) I ve II E) II ve III

Pasif ve aktif taşımada porlardan geçebilen molekül- ler taşınırken endositozda büyük moleküller taşınır.

Aktif taşıma ve endositozda ATP harcanır, pasif taşımada harcanmaz. Her üç taşıma yönteminde moleküller hücre içine alınabilir.

Yanıt C

(19)

ÖSYM Tarzı Sorular ve Çözümleri

78

9

Hücre teorisi ile ilgili olarak aşağıdakilerden han- gisi yanlıştır?

A) Bütün canlılar bir ya da daha fazla hücreden olu- şur.

B) Hücreler canlının yapısal ve işlevsel birimidir.

C) Hücreler bölünerek çoğalır.

D) Hücreler sahip oldukları kalıtım maddesini çekir- deklerinde bulundurur.

E) Tüm metabolik olaylar hücrede gerçekleşir.

Prokaryot hücrede çekirdek bulunmaz. Kalıtım maddesi sitoplazmada bulunur.

Yanıt D

10

I II

III

Yukarıdaki şekilde hücre zarında yer alan bazı yapı- lar numaralandırılmış olarak verilmiştir.

Bu yapılarla ilgili olarak aşağıdaki eşleştirmeler- den hangisi doğrudur?

I II III A) Karbonhidrat Lipit Protein B) Karbonhidrat Protein Lipit

C) Protein Lipit Karbonhidrat

D) Protein Karbonhidrat Lipit

E) Lipit Protein Karbonhidrat

Verilen şekilde I- Protein, II- Fosfolipitleri III ise Kar- bonhidratları göstermektedir.

Yanıt C

11

'×ü A B C

ATP ADP

Sitoplazma

+FUH=DU×

Yukarıdaki şekil üç farklı molekülün hücre zarından taşınmasını göstermektedir.

Buna göre, aşağıda verilenlerden hangisi yanlıştır?

A) A molekülü yağda çözünen bir moleküldür.

B) B molekülünün taşınmasında hücre zarında yer alan kanal proteinleri görev alır.

C) A ve B hücre zarından geçebilecek küçüklükte iken C molekülü polimer yapıda olabilir.

D) C molekülünün taşınması sırasında taşıyıcı proteinler görev alır.

E) A ve B moleküllerinin taşınmasında moleküllerin sahip olduğu kinetik enerji kullanılır.

A molekülü basit difüzyonla, B molekülü kolaylaştırıl- mış difüzyonla, C molekülü de aktif taşıma ile taşı- nır. Basit difüzyon ile yağda çözünen moleküller taşınır. B ve C moleküllerinin taşınmasında proteinler görev alır. Difüzyon kinetik enerji ile gerçekleşir.

Her üç yöntemde taşınan moleküller hücre zarından geçebilecek küçüklüktedir.

Yanıt C

12

Saf su

%5 %25

%30

Yukarıdaki şekilde görüldüğü gibi %5, %25, %30 glikoz derişimlerine sahip üç bağırsak parçası saf su dolu kaba yerleştiriliyor.

Madde geçişleri tamamlandıktan sonra kabın içindeki derişim aşağıdakilerden hangisinde verilmiştir?

A) %10 B) %15 C) %20 D) %30 E) %60 Difüzyon madde miktarları eşitlenene kadar devam eder. Toplam derişim %60’tır. Kap ve 3 farklı bağır- sak ta %60 glikoz eşit olarak dağılacaktır. Bu değer de %15’e karşılık gelir.

Yanıt B

(20)

80

Konu Pekiştirme - 5

1. Hücre çeşitleri ile ilgili olarak;

I. Hücreler organik veya inorganik yapıda mole- küllerden oluşur.

II. Çok hücreli organizmalarda hücreler arası iş bölümü bulunur.

III. Çok hücreli organizmalarda hücrelerin şekil ve büyüklükleri aynıdır.

ifadelerinden hangileri doğru değildir?

2. Hücre zarından madde alışverişini sağlayan aktif ve pasif taşıma olaylarında

I. Küçük moleküller taşınır.

II. ATP harcanır.

III. Moleküller hücre içinden dışına doğru taşınabi- lir.

özelliklerinden hangileri ortak olarak görülebi- lir?

3. Hücre zarında yer alan porlar yardımı ile ger- çekleşen madde alışverişleri ile ilgili olarak aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

A) Porlardan küçük moleküller büyüklere göre daha kolay geçer.

B) Yağda çözünmeyen moleküller çözünen mole- küllere göre daha zor geçer.

C) Pozitif iyonlar negatif iyonlara göre porlardan daha kolay geçer.

D) Nötr moleküller iyonlara göre porlardan daha kolay geçer.

E) Nişasta, protein gibi polimerler porlardan geçe- mez.

4. Taşıma

yönü

Hücresel taşıma çeşitleri

Hem hücre içine - hem hücre dışına

Sadece hücre

içine

Sadece hücre dışına

A + – –

B + – –

C – + –

D – – +

Yukarıdaki tabloda farklı hücresel taşıma çeşitleri ve bu çeşitlerin hücrede hangi yönde taşımayı ger- çekleştirdiği verilmiştir. (+) verilen yönde taşımanın gerçekleştiğini, (–) ise gerçekleşmediğini göster- mektedir.

Buna göre bu taşıma çeşitleri için aşağıdakiler- den hangisi kesinlikle yanlıştır?

A) A’da moleküller fosfolipitler arasından taşınabi- lir.

B) B’de taşıyıcı proteinler görev alabilir.

C) C’de hücre yüzeyinde küçülme gözlenir.

D) D’de enzimler görev alır.

E) A’da organik moleküller taşınırken B’de inorganik moleküller taşınır.

5. Bir hücrede;

I. ekzositoz ile boşaltım atıklarının hücre dışına atılması

II. izotonik tuz çözeltisinden hücre içine tuz alın- ması

III. glikoz derişimi yüksek olan bir ortamdan hücre içine glikoz alınması

olaylarından hangilerinin gerçekleşmesi hücre- nin canlı olduğunu kanıtlamakta kullanılır?

(21)

ÜNİTE ÖZETİ

100

HÜCRE ZARI – Glikoz, fosfolipit ve prote- inden oluşur. – Akıcı mozaik, seçici geçirgendir. – Hücreyi korur, şeklini verir madde geçişini düzenler, iletişimi sağlar. – Yapısındaki glikolipit ve glikoproteinler hücreye antijenik özellik kazan- dırır. Hücreye alınacak moleküllerin tanınmasını sağlar. HÜCRE ZARINDAN GEÇİŞ KURALLARI 1. Küçük moleküller büyük- lerden kolay geçer. 2. Yağda çözünenler çö- zünmeyen maddelerden kolay geçer. 3. Yağı çözen maddeler çözmeyenlerden kolay geçer. 4. Nötr maddeler (–) iyonlardan onlarda (+) iyonlardan kolay geçer.

HÜCRE TEORİSİ 1. Hücre canlıların yapı ve görev birimidir. 2. Tüm canlılar bir ya da daha çok hücreden oluşur. 3. Yeni hücreler önceki hüc- relerin büyümesiyle oluşur. 4. Hücrelerde kalıtım maddesi DNA bulunur. 5. Hücrede metabolik olaylar gerçekleşir. HÜCRE DUVARI Bitkilerde selüloz, man- tarlarda kitin, bakterilerde peptidoglikan duvar bulunur. Hücre duvarı geçirgendir.

TERİMLER Plazmoliz: Hücrenin su kaybe- derek küçülmesi Deplazmoliz: Hücrenin su al- ması Turgor: Hücrenin deplazmoliz sonucu şişmesi Hemoliz: Çeper taşımayan hücrelerin hipotonik ortamda aşırı su alarak patlaması Bitki hücreleri patlamaz. (Hücre duvarı engeller) Pasif Taşıma – Çok → aza doğru – Enerji harcamaz. – Yoğunluk eşitlenene kadar. a) Difüzyon Gazlar, yağda eriyen ve yağı eriten maddelerin çoktan aza geçişidir. b) Kolaylaştırılmış difüzyon:

Suda çözünen monomerlerin protein kap

ıdan difüzyonudur. c) Osmoz: Suyun seçici geçirgen zardan difüzyonudur.

E.K = OB – TB Çözelti çeşitleri 1. Hipotonik: Hücreye göre çözü- nenin az, çözücünün fazla olduğu çözelti. 2. Hipertonik: Hücreye göre çö- zünenin çok, çözücünün az olduğu çözelti. 3. İzotonik: Eşit (hücre ile) Aktif taşıma – Az → çok – Enerji harcanır. – Sadece canlı hücreler yapar. – Protein ve enzimler görev alır.

Endositoz – ATP harcanır. – Büyük madde içeri alınır. Fagositoz: Katı alımı Pinositoz: Sıvı alımı Endositozda hücre yüzeyi azalır, ekzosi- tozda artar.

Ekzositoz – ATP harcanır. – Büyük madde dışarı atılır.

HÜCRENİN YAPISI VE HÜCRE ZARI Hücre Zarından Madde Geçişi Küçük moleküller içinBüyük moleküller için

Prokaryot HücreÖkaryot Hücre

Nükleik asitler sitoplazmada da

ğı- nık bulunur.

Nükleik asitler çekirdekte bulunur.

Zarlı organelleri yoktur.Zarlı organelleri vardır. Örnek: Bakteriler,

Arkebakteriler ve mavi-ye

şil algler

Örnek: Protista, mantar-

lar, bitkiler ve hayvanlar aleminde bulunan canl

ılar

(22)

ACEMİ

TEST

1

102

1. Bütün canlı hücrelerde;

I. Protein sentezi

II. Hücre zarından madde alışverişi III. ATP sentezi

IV. DNA sentezi

olaylarından hangileri kesinlikle gerçekleşir?

A) Yalnız I B) I ve II C) I, II ve III D) II, III ve IV E) I, II, III ve IV

2. Çekirdek plazması içinde;

I. kromatin iplik II. çekirdekçik III. protein IV. nükleotit

yapılarından hangileri bulunur?

A) Yalnız II B) I ve III C) I ve IV D) I, II ve IV E) I, II, III ve IV

3. Aşağıda bazı organeller ve görevleri verilmiştir.

X– Golgi cisimciği a– Glikoprotein sentezi Y– Koful b– Boşaltım maddelerinin

depolanması Z– Endoplazmik

retikulum

c– Hücre içi iletimi sağlama

d– Kalsiyum depolama e– Suyun boşaltımı

Bu organeller ve görevleri ile ilgili yapılan aşa- ğıdaki eşleşmelerden hangisi yanlıştır?

A) X– a B) Y– e C) X– d

D) Z– c E) Y– b

4. Prokaryot hücrelerin özellikleri dikkate alındı- ğında aşağıda verilenlerden hangisi bütün pro- karyotlarda kesinlikle bulunmaz?

A) ATP sentaz enzimi B) Sitoplazma C) DNA D) Kapsül E) Hücre zarı

5. Aşağıda verilen olaylardan hangisi bitkisel bir hücrede osmotik basıncın artmasına neden olmaz?

A) Protein sentezinin gerçekleşmesi

B) Hücre içinde suda çözünen moleküllerin artışı C) İnorganik moleküllerden organik monomer eldesi D) Hücrenin dış ortama su vermesi

E) Nişastanın hidrolizi ile glikoz elde edilmesi

6. Hücre içine alınan su miktarının zamana bağlı deği- şimi aşağıdaki grafikteki gibidir.

Zaman 6XPLNWDU×

Bu değişime;

I. OB > TB II. OB = TB III. OB < TB

faktörlerinden hangisinin etkisi olduğu söyle- nemez?

A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve II D) II ve III E) I ve III

(23)

AMATÖR

TEST

1

110

1. Aktif taşıma ve fagositoz olaylarında aşağıda verilen özelliklerden hangileri ortak olarak göz- lenir?

A) Madde taşınmasının hücre dışına doğru ger- çekleşmesi

B) Polimer moleküllerin taşınması C) Bitkisel hücrelerde gerçekleşmesi D) Enzimlerin görev alması

E) Porlardan geçebilecek moleküllerin taşınması

2. 2VPRWLN%DV×Qo

=DPDQ

Aşağıda verilen hücrelerden hangisinde ger- çekleşen olay osmotik basınç değişiminin yukarıdaki grafikteki gibi gerçekleşmesine neden olmaz?

A) Nişasta sentezleyen bitki hücresi B) Saf suya bırakılan alg hücresi

C) Peptitleşme tepkimesini gerçekleştiren hayvan hücresi

D) Glikozun glikojene dönüşümünü sağlayan mantar hücresi

E) Işık enerjisini kullanarak glikoz sentezleyen bakteri hücresi

3. İncelediği hücrenin bitki ya da hayvana ait oldu- ğunu belirlemek isteyen bir öğrenci; aşağıdaki- lerden hangisini gördüğünde incelediği hücre- nin bitkisel olduğunu kesinlikle söyleyemez?

A) Plastitlerin bulunması B) Oksijen üretebilmesi

C) Seçici geçirgen hücre zarına sahip olması D) Cansız hücre çeperinin bulunması E) Kofulların büyük ya da fazla olması

4. - Porlardan geçebilecek moleküller taşınır.

- Enzimler görev alır.

- ATP kullanılır.

Yukarıda özellikleri verilen hücresel taşıma yöntemi aşağıdakilerden hangisinde verilmiş- tir?

A) Basit difüzyon B) Osmoz

C) Kolaylaştırılmış difüzyon D) Aktif taşıma

E) Endositoz

5.

Seçici geçirgen zar Y

X

a

b

Sükroz %10 Sükroz %2

Seçici geçirgen bir zarla ayrılan U borusuna farklı derişimlere sahip şeker çözeltisi yukarıdaki şekilde verildiği gibi konulmuştur.

Bir süre beklendikten sonra;

I. Sükroz molekülleri Y kolundan X koluna doğru hareket eder.

II. Su molekülleri X kolundan Y koluna doğru hareket eder.

III. Y kolundaki su seviyesi a yönünde değişir.

IV. Her iki koldaki su seviyesinde değişiklik gözlen- mez.

olaylarından hangileri gerçekleşir?

A) Yalnız I B) II ve III C) I ve IV D) I, II ve III E) I , II ve IV

(24)

UZMAN

TEST

1

120

1. Hücre zarı akıcı mozaik zar modeline göre aşa- ğıda verilen özelliklerden hangisine sahip değil- dir?

A) Proteinler lipit molekülleri arasına gömülü du- rumdadır.

B) Zar yapısına katılan karbonhidratlar hücre zarı- nın akışkanlığını sağlar.

C) Zar yapısında bulunan proteinlerin bir kısmı yü- zey bir kısmı da iç proteinler olarak görev yapar.

D) Hücre zarında yer alan glikolipit ve glikoproteinler kimyasalların tanınmasında görev yapar.

E) Zarda yer alan kanal proteinleri hücrelerin madde alışverişinde görev alır.

2. Bir hücrenin prokaryot yapılı olduğunu

I. Glikoliz enzimlerinin sitoplazmasında bulun- ması

II. Protein sentezinin ribozomda gerçekleşmesi III. ETS elemanlarının hücre zarında bulunması özelliklerinden hangilerine sahip olması kanıt- lamaz?

A) Yalniz I B) I ve II C) I ve III D) II ve III E) I, II ve III

3. Canlılarda gerçekleşen,

I. İnorganik moleküllerden organik moleküllerin eldesi

II. Organik monomerden polimer eldesi III. ATP sentezi

IV. Defosforilasyon

olaylarından hangileri mitokondri ve kloroplast organellerinde ortak olarak gerçekleşir?

A) I ve III B) II ve III C) I, III ve IV D) II, III ve IV E) I, II, III ve IV

4.

KFUHG×ü×

A molekülü

Sitoplazma Reseptörler 7Dü×\×F×

Protein B molekülü

Sitoplazma

Yukarıdaki şekillerde gösterilen taşıma yön- temleri ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi söylenemez?

A) A molekülünün geçişinde zarda bulunan özel proteinler görev yapar.

B) B molekülü çok bulunduğu yerden az bulundu- ğu yere doğru taşınır.

C) B molekülünün taşınması sırasında hücre za- rındaki taşıyıcı proteinler biçim değiştirirler.

D) B molekülünün taşınması sırasında ATP harca- nır.

E) Hücre zarındaki taşıyıcı protein A molekülünün geçişi sırasında kanal oluşturur.

5.

%Dÿ×UVDN]DU×

B A

·OLNJOLNR]

o|]HOWLVL

·OLNPDOWR]

o|]HOWLVL

Bağırsak zar ile ayrılan U borusunun A koluna

%20’lik maltoz çözeltisi, B koluna ise %5’lik glikoz çözeltisi konulmuştur.

A koluna t anında amilaz enzimi ilave edilip bir süre beklenecek olursa,

I. B kolundan A koluna su geçişi gerçekleşir.

II. A kolunda maltoz miktarı t anından sonra aza- lır.

III. A kolunda glikoza rastlanır.

olaylarından hangileri gerçekleşir?

(25)

PROFESYONEL

TEST

130

1. Bir hücrenin;

I. yedek besin maddesi olarak glikojen depola- ması

II. üretilen salgının koful yardımı ile hücre dışına iletilmesi

III. hücre zarında kolesterol bulundurması

özelliklerinden hangilerine sahip olması bu hücrenin hayvan hücresi olduğunu kesinlikle kanıtlar?

A) Yalnız I B) Yalnız II C) Yalnız III D) I ve II E) I, II ve III

2. Aşağıdaki tablo A, B ve C hücrelerinde bulunan bazı yapı ve organelleri göstermektedir.

Ribozom Mezozom Kloroplast

A + + –

B + – +

C + – –

Tabloya göre;

I. C heterotrof beslenen prokaryot yapılı bir hüc- redir.

II. B ışık enerjisini kullanarak ototrof olarak beslenen ökaryot bir hücredir.

III. A heterotrof olarak beslenen prokaryot yapılı bir hücredir.

ifadelerinden hangisi kesinlikle doğrudur?

A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve II D) II ve III E) I, II ve III

3. I. Paramesyumun yaşadığı ortamdan O₂ alması II. Hipotonik ortama yerleşen hücrenin su alarak

şişmesi

III. Akyuvarın bakteriyi hücre içine alarak sindirme- si

olaylarından hangilerinin gerçekleşmesi sıra- sında hücrenin ATP sentezini gerçekleştirmesi- ne ihtiyacı yoktur?

A) Yalnız I B) Yalnız II C) Yalnız III D) I ve II E) I, II ve III

4. 0DGGHPLNWDU× 0DGGHPLNWDU×

X O₂ CO₂

Y ATP Glikoz

Bir bitkinin farklı iki dokusuna ait X ve Y hücrelerin- deki madde değişimleri yukarıdaki grafikteki gibidir.

Buna göre X ve Y hücreleri ile ilgili olarak;

I. X hücresinde glikoz moleküllerinden nişasta sentezlenir.

II. Y hücresi ışık varlığında besin sentezini ger- çekleştirebilir.

III. X ve Y hücrelerinde; grafiklerdeki değişimi gösteren organellerin genetik bilgileri çekirdek DNA’sından farklıdır.

ifadelerinden hangileri kesinlikle söylenebilir?

5. Aşağıda bazı organeller ve görevleri verilmiştir.

X- Organik monomer sentezini gerçekleştirme Y- Glikoprotein sentezini gerçekleştirme Z- Yaşlanmış organelleri parçalama T- Oksidatif fosforilasyonu gerçekleştirme

Bu organellerle ilgili

I. X ve Z organellerinin faaliyeti sonucu hücrenin osmotik basıncı artar.

II. Y organelinin görevini yapamaması durumun- da ağız kuruluğu gözlenebilir.

III. T organeli ortam pH’ını etkilemez.

IV. X, Y ve T organellerinde dehidrasyon tepkimeleri gerçekleşebilir.

ifadelerinden hangileri doğrudur?

A) I ve III B) I ve IV C) II ve III D) I, II ve IV E) I, III ve IV

1

(26)

ÖSYM’den SEÇMELER

134

1. Bir grup öğrenci proje çalışması kapsamında “Işı- ğın, patates bitkisinin filizlenmesi üzerinde olumlu etkisi vardır.” görüşünü ileri sürerek araştırmaya başlıyor. Öğrencilerin bu amaçla yaptığı çalışmala- rın aşamaları aşağıda verilmiştir.

l 10 adet patates alınarak her biri uzunlamasına ikiye kesilmiştir.

l Her bir patates parçasının üzerindeki göz böl- geleri sayılıp kaydedilmiştir.

l Her bir patates parçasının alt kısmı, ıslatılmış kağıt havlulara sarılmış ve kesik kısımları üste gelecek şekilde şeffaf naylon torbalara yerleşti- rilmiştir.

l Naylon torbaların ağızları kapatılarak üzerleri- ne toplu iğneyle eşit sayıda delik açılmıştır.

l Bu şekilde hazırlanan patateslerden yarısı ışık alan yarısı da karanlık ortama konulup diğer koşullar özdeş tutulmuştur.

l Öğrenciler bir hafta sonra naylon torbaların ağızlarını açarak her bir patates parçasının üzerindeki filizleri sayarak kaydetmişlerdir. Bu çalışmayı üç kez tekrarlamışlardır.

l Bulgularına göre ışığın, filizlenmeyi olumlu yönde etkilediğini kaydetmişlerdir.

Öğrencilerin bu proje çalışmasında aşağıdaki- lerin hangisi yer almaz?

A) Kontrollü deney yapma B) Gözlem yapma C) Teori oluşturma D) Çıkarım yapma E) Hipotez oluşturma

2018 / TYT

2. Ökaryotik bir hücrede aşağıdaki metabolik olaylardan hangisi zarla kuşatılmış bir organel içerisinde gerçekleşmez?

A) Glikoliz B) Krebs döngüsü C) Fotosentez D) mRNA sentezi

E) Hücre içi sindirim

2018 / AYT

3. Aşağıdaki şekilde hücre zarında gerçekleşen iki farklı taşıma olayı gösterilmiştir.

Bu taşıma olaylarıyla ilgili,

I. Madde geçişleri derişim farkına göre kendiliğin- den gerçekleşir.

II. Zar proteinleri işlev görür.

III. Hücre tarafından enerji harcanarak gerçekleşir.

ifadelerinden hangilerinin her iki taşıma şekli için ortak olduğu söylenebilir?

A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve II D) I ve III E) II ve III

2018 / TYT

4. Bir hücrenin bakteri, mantar veya bitki hücresi olduğuna karar vermede aşağıdakilerden han- gisinin kullanılması yeterlidir?

A) Hücre duvarının kimyasal içeriğinin saptanması B) Ribozomun varlığının saptanması

C) Endoplazmik retikulumun varlığının saptanması D) Golgi cisimciğinin varlığının saptanması E) Çekirdeğin varlığının saptanması

2017 / YGS 1 2 3 4

C A B A

(27)

2 1 1 2 1 2 2 3 1 3 2 2 1 1 –

CANLILAR DÜNYASI KONUSUNUN ÖSYM SINAVLARINDAKİ SORU DAĞILIMI

Canlılar Dünyası BÖLÜM

3

(28)

KONU

136

Canlıların benzerlik ve farklılıklarına göre akrabalık ilişkilerine dayalı gruplandırıl- masına sınıflandırma denir.

Sınıflandırma kriterlerini belirleyen bilim dalına da taksonomi denir.

Sınıflandırmanın Amacı;

1. Doğayı daha kolay anlaşılır hâle getirmek.

2. Kargaşayı engelleyecek bilim insanları arasında ortak bir dil birliği sağla- mak.

3. Canlı türlerini birbirinden ayırabilecek düzenli bir sistematik oluşturmak.

4. Sınıf arasında elde edilen bilgileri o gruptaki tüm bireyler için geçerli sayarak zaman kaybını azaltmak.

5. Aynı canlı üzerinde tekrar tekrar çalışılmasını önlemek.

6. Daha önce yaşamış türler ile günümüzdeki türleri karşılaştırmak ve ilişkileri- ni belirlemek.

7. Biyolojik çeşitlilik ve dünyadaki dağılımını anlamak.

8. Canlıların ekolojik ve ekonomik önemini belirlemek.

Canlıların Sınıflandırılmasında Kullanılan Ölçüt, Yaklaşım ve Modeller Canlıların sınıflandırılmasında kullanılan 2 çeşit sınıflandırma var;

1. Yapay (Ampirik) Sınıflandırma

•

Aristo tarafından başlatılan, canlıların dış görünüşleri, organların benzerliği ve yaşadıkları ortama göre yapılmış sınıflandırmadır. Bu sınıflandırmada kökenleri farklı olsa da görevleri aynı olan analog organlar kullanılmıştır.

•

Analog organlar görevi benzer ama yapısı ve kökeni farklı organlardır. Sinek ka- nadı ve kuş kanadı analog organ örneğidir.

&DQO×ODU

%LWNLOHU

+D\YDQODU

2WODU dDO×ODU

$ÿDoODU

6XGD\DüD\DQODU .DUDGD\DüD\DQODU +DYDGD\DüD\DQODU 2. Doğal (Filogenetik) Sınıflandırma

•

DNA ve protein benzerlikleri

•

Embriyonik gelişim evreleri

•

Kimyasal benzerlikleri

•

Hücresel yapı ve benzerlikleri

•

Anatomik ve fizyolojik benzerlikleri

•

Vücut simetri benzerlikleri

•

Homolog organlara

bakılarak yapılan sınıflandırmadır.

Homolog organların yapı ve kökenleri ortak iken görevleri aynı ya da farklı olabilir. Balinanın ön yüzgeci ve yarasanın kanadı homolog organ örneğidir.

Bilimsel verilere göre dünya üzerinde 8,7 milyon canlı türü olduğu varsayılmakta- dır.