Türkiye nin Değişen İktisat Politikası Gündemi: İkinci Nesil Reform Zamanı

(1)

tepav

economic policy research foundation of turkey

Türkiye’nin Değişen İktisat Politikası Gündemi: İkinci Nesil Reform Zamanı

Güven Sak

Ankara, 14 Kasım 2007

(2)

Türkiye’de Değişen Politika Gündemi: İkinci nesil reform gereği Slide 2

Çerçeve

Ekonomi gündemi nasıl değişti?

Î Ve biz niye hala farkında değiliz?

Ekonomik programların istenen ve istenmeyen sonuçları: Öncelikler meselesi.

Bugünün meselesi: Ekonomik büyümeyi sürdürmek

Î İkinci nesil reform süreci

Î Küresel ekonomiye stratejik entegrasyon

Î Dünya Bankası-TEPAV Bilgi Merkezinin işlevi

(3)

Ekonomi gündemi nasıl değişti?

Başarı, yeni reform ihtiyacını getiriyor.

İktisat politikası çerçevesi işlevini tamamlayınca ne olur?

Î Değiştirilir.

Î Değişmek zorunda, yoksa yan etkiler belirleyici olur.

• 2005’ten beri ayak sürümenin bir cezası/sonucu olmak zorunda.

• AB raporu eleştirilebilir ama bu tespit doğru.

Biz hala aynı yerdeyiz ama Türkiye ekonomisi değişti.

Geciken: Günün ihtiyaçlarına cevap verecek bir

program.

(4)

İkinci nesil reform süreci nedir?

İkinci nesil reform süreci, kuralların

değiştirilmesinden, kurumsal altyapının değiştirilmesine geçmektir.

Dünün amacı

Î Büyümeyi başlatmak (kontağı çevirmek) nispeten kolaydır.

Î Sadece kuralları değiştirmek yeterli olabilir.

Bugünün amacı

Î Yüksek büyümeyi sürdürmek

Î Kurumsal altyapıyı sağlamlaştırmak

Î Küresel ekonomiye daha sağlıklı eklemlenmek

(5)

Ekonomik programların istenmeyen sonuçları

Her ekonomi programı piyasa işleyişine müdahale demektir. Müdahalenin yan etkileri olur.

ÎYTL’nin nominal değerlenmesi

ÎYüksek faiz, düşük kur “politikası”

Türkiye’nin ihracat performansı buna rağmen umut verici

ÎPeki ya mukayeseli performans

İstenmeyen sonuçları uzatmamak gerekir:

ÎKur, sanayi politikasının yerini almamalı.

ÎKalıcı etkiler, kendiliğinden belirginleşmemeli. İstenen bir sonuç olmalı.

(6)

Kurun bu kadar uzun süre

değerleneceğini beklemiyorduk ama oldu

Türk lirası 2001 krizinden bu güne hem reel hem de nominal olarak değerleniyor.

Î Birinci nesil reform süreci, olumlu küresel likidite koşulları YTL / ABD doları (2001-2007)

0 .8 0 .9 1 1.1 1.2 1.3 1.4 1.5 1.6

1.7 1.8

M9 2001 M11 2001 M1 2002 M3 2002 M5 2002 M7 2002 M9 2002 M11 2002 M1 2003 M3 2003 M5 2003 M7 2003 M9 2003 M11 2003 M1 2004 M3 2004 M5 2004 M7 2004 M9 2004 M11 2004 M1 2005 M3 2005 M5 2005 M7 2005 M9 2005 M11 2005 M1 2006 M3 2006 M5 2006 M7 2006 M9 2006 M11 2006 M1 2007 M3 2007 M5 2007 M7 2007 M9 2007

0 20 40 60 80 100 120 140 160 180 200

Nominal döviz kuru (YTL/ ABD) Reel döviz kuru (YTL/ ABD)

(7)

Türkiye yalnız değil

Değerlenme sadece Türk lirasında değil

Diğer gelişmekte olan ülkelerin de paraları değerlenmekte

Ancak, yüksek cari açığımız bizi diğerlerinden daha kırılgan yapıyor

ÎCari açık finansmanında doğrudan yabancı yatırımlar tehlikeyi azaltıyor – (ekonomiye olan güvenin devam ettirilmesi gerekir)

Kaynak: IFS, IMF

Çin Kore TaylandBrezilyaMacaristanGüney AfrikaTürkiye

Ocak 2003 100 100 100 100 100 100 100

Temmuz 2007 91.51 78.57 79.02 53.25 81.09 82.83 77.97 Cari açık /

milli gelir (2006) %10.3 %7.00 %1.30 %1.20 %-5.60 %-6.50 %-8.00

(8)

Türkiye’de Değişen Politika Gündemi: İkinci nesil reform gereği Slide 8Slide 8

Kur düşerken biz sürekli ve hızlı büyüdük

-15%

-10%

-5%

0%

5%

10%

15%

Milli gelir büyümesi (1988-2007)

Kaynak: TÜİK

Verimlilik artışları büyümenin lokomotifi oldu

Î2002-2006 döneminde imalat sanayi verimliliği yılda ortalama %7,5 arttı

(9)

Kur düşerken, ihracatımız rekor üstüne rekor kırdı

Dış ticaret hacmi ve milli gelir içerisindeki payı (1975-2006)

Kaynak: TCMB

(10)

YTL’deki değerlenmenin en çok ihracatı vurması beklenirdi ama…

Türk lirasındaki değerlenmeye rağmen ihracat 2002-2006 döneminde yılda ortalama %23 arttı. Nasıl?

Î Özel sektördeki verimlilik artışları

Î Hedef pazarlardaki ekonomik büyüme Î Ucuzlayan ithal ara girdi

Î Şirketler kesiminde borç dolarizasyonu—artan açık pozisyon

Türkiye’nin ihracatı sadece artmakla kalmadı

Î Daha fazla kalemde ihracat yaptı Î Daha fazla ülkeye mal sattı

Î İhracat sepetinin kalitesini arttırdı

• Kalite: Zengin ülkelerin ihracat sepetine yakınsama

(11)

1 1 1

2 2 2 2 2 2 3

5

6

10

14 14 14

17

0 2 4 6 8 10 12 14 16 18

Bah reyn

Ürdrün

Umman

Bulgaristan

İran Fas

S. Arabistan

Tunu s

Ukrayna Yun

anistan

Slovenya

Romanya

İsrail

Türkiye

Macaristan

Rusya Çek

Cum.

2000 2005

Seçilmiş ülkelerin 1 milyar dolar tutarından daha fazla ihracat yaptığı ürün sayısı (SITCrev2 sınıflandırması)

Kaynak: BM, COMTRADE Veritabanı, TEPAV

(12)

1 1 1 2 2 2 2 3 4 5 5 5

7 7

14 15 16

19

0 2 4 6 8 10 12 14 16 18 20

Azerbayca n

Ürdün Yem

en

Hırvatistan Fas Um

man

Tunus

Bulgaristan

Yunanistan İran Sloven

ya

Ukrayna

İsrail

Romany a

Çek. Cum.

Macaristan Tür

kiye

Türkiye(

2006)

2000 2005

Seçilmiş ülkelerin 1 milyar dolardan daha fazla ihracat yaptıkları ülke sayısı

Kaynak: BM, COMTRADE Veritabanı, TEPAV

(13)

İhracat sepetimizin kalitesi arttı

Seçilmiş ülkelerin ihracat sepetlerinin kalite düzeyi (1995=100)

Brezilya Çin

Çek Cum.

Macaristan

TaylandTürkiye

Arjantin

Şili Hindistan

80 85 90 95 100 105 110 115 120 125 130

1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005

(14)

En çok ihracat yaptığımız kalemler nasıl değişti?

1. Köşeli çubuklar

2. Süveter/kazak/hırka/yelek vs.

pamuktan (örme)

3. Tişört, fanila, atlet vs. giyim eşyası; pamuktan (örme)

4. Fındık (kabuklu)

5. Deri ve köseleden giyim eşyası

6. Demir/alaşımsız çelikler

7. Kadın/kız çocuk için

pantolon, şort vs. pamuktan (örme)

8. Erkek/erkek çocuk için gömlek; pamuktan

9. Kadın/kız çocuk için gecelik ve pijama; pamuktan (örme)

10. Tütün

1. Televizyon alıcıları, video monitörleri ve projektörler

2. Tişört, fanila, atlet vs. giyim eşyası; pamuktan (örme)

3. Dizel/yarı dizel motorlu taşıtlar

4. Köşeli çubuklar

5. Petrol yağları ve bitümenli minerallerden yağlar

6. Motorlu taşıt, kıvılcım ateşlemeli

7. Motorlu taşıt; dizel/yarı dizel

8. Kadın/kız çocuk için pantolon, şort, vs. pamuktan

9. Fındık (kabuklu)

10. Kıymetli metal kaplamalardan mücevherci eşyası

1995 2005

(15)

Çin’in en çok ihracat yaptığı kalemler nasıl değişti?

1. Deri ve köseleden giyim eşyası

2. Otomatik bilgi işlem makinesinin parçaları

3. Tişört, fanila, atlet vs. giyim eşyası;

pamuktan

4. Petrol yağları ve bitümenli minerallerden yağlar

5. Ayakkabı; dış taban yüzü kauçuk

6. Ayakkabı; yüzü deriden

7. Radyo yayınlarını alıcı kombine cihazlar

8. Diğer oyuncaklar

9. Dış yüzleri plastik valiz,

10. Plastikten diğer eşya Köşeli çubuklar

1. Alıcı cihazı bulunan verici cihazlar

2. Otomatik bilgi işlem makinesinin parçaları

3. Veri saklama ünitesi

4. Diğer video kayıt ve kayıt gösterme cihazları

5. Hava taşıt, radar, telsiz cihazı aksam, parçalar

6. Diğer alet, cihaz-tertibatlar

7. Dijital devreler

8. Renkli TV alıcıları, monitörleri, projektörleri

9. Bilgisayar girdi-çıktı üniteleri

10. Dijital bilgisayar parçaları

1995 2005

(16)

Ancak yerimizden memnun olmamalıyız

İhracat sepetinin kalitesi, 2005 İhracat sepetinin kalitesi, 1995

Bu hızla gidersek ABD’nin ihracat sepeti kalitesini 2026 yılında yakalayabileceğiz.

2013 yılında yakalamak istiyorsak, hızımızı 2 katından fazlaya çıkarmamız lazım

(17)

Ortada bir politika çerçevesi yoksa ne olur?

Kur, sanayi politikası işlevini üstlenir.

Î İhracatınız daha kaliteli olabilir

Î Yerli sermayeniz yabancı ile yer değiştirebilir.

Türk imalat sanayiinde ikili bir yapı göze çarpıyor

Î Kazananlar: İthal ara girdi kullanımı yüksek, teknoloji yoğun sektörler

Î Kaybedenler: Ara girdi tedarikini yurtiçinden yapan

ve işgücü maliyetleri yüksek olan sektörler

(18)

İmalat sanayi alt sektörlerinin yıllık ortalama büyüme hızıbüyüme (2002-2006)

Kaynak: TÜİK

Hangi sektörler hızla büyürken hangilerinde işler kötüye gidiyor?

Taşıma araçları 28%

Kağıt Ürünleri 4%

Tekstil -3% Giyim Eşyası -3% Deri Ürünleri 0%

Diğer taşıma araçları -2%

Büro makinaları (bilg.,IT vs.), 52%

Ana metal 9%

Kimya 9%

Radyo ve telekomünikasyon araçları, 9%

-10%

0%

10%

20%

30%

40%

50%

60%

(19)

Yeni dönemin öncelikleri

Kazananların hızını kesmeden kaybedenlerin acısını hafifletmek

Tempolu büyüme sürecinin devamını sağlamak

Küresel ekonomiyle daha bilinçli bir biçimde bütünleşmek

Yeni bir sanayi politikası ve ikinci nesil

reformlar

(20)

Tempolu büyümek lazım

15-19

20-24 25-34

35-54

55+

0%

5%

10%

15%

20%

25%

30%

35%

1988 1989 1990 1991 1992 1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006

15-19 20-24 25-34 35-54 55+

Türkiye’de yaş gruplarına göre gizli işsizlik oranı

I) Bütçe giderleri 19.0%

I-a) Faiz dışıgiderler 21.0%

I-b) Faiz giderleri 13.9%

II) Bütçe gelirleri 10.7%

II-a) Dahilde alınan

mal ve hizmet vergileri 4.8%

II-a-1) Dahilde alınan

katma değer vergisi 1.8%

II-a-2) Özel tüketim vergisi 4.0%

2007 ilk 9 ay bütçesinin kalemlerindeki artış oranı (%)

Büyümeden taviz vererek 2.5 milyon işsizimize iş

yaratamayız

Büyümedeki

yavaşlama merkezi bütçeye hemen

yansıdı

Î Giderler artmaya devam ederken gelirlerdeki artışın gerisinde kaldı

(21)

Türkiye ekonomisini normalleştirmeyi başardı.

Î Dolayısıyla, bugünün amaçları dünden farklıdır; normal bir ekonominin ihtiyaçları haline gelmiştir.

Yeni bir programa ihtiyaç var

O zaman ne yapmak lazım:

Yeni amaçlar; yeni program

Birinci nesil reformlar İkinci nesil reformlar

Amaçlar ⁹ Büyümenin hızlanması 9 Enflasyonun düşmesi

Büyümenin sürdürülmesi

Makroekonomik istikrarın korunması

Rekabet gücünün arttırılması

Sosyal gelişmişliğin arttırılması

Reform stratejileri

9 Makroekonomik kuralların değişmesi 9 Devletin ölçeğinin ve kapsamının küçültülmesi

9 Korumacılığın ve devletçiliğin azaltılması

Serbest piyasa ekonomisinin kurumsal altyapısı

Eğitim, sağlık, sosyal güvenlik ve diğer kamu hizmetlerinin reformu

Küresel ekonomiye entegrasyonu yönlendirebilecek stratejik koordinasyon mekanizmaları

Source: TEPAV (2007), Naim (1994), Navia ve Velasco (2002)

(22)

Çok tartışma yaratacak reform alanları – uzlaşı ihtiyacı

Birinci nesil reformlar İkinci nesil reformlar Reform alanları ⁹ Harcamaların azaltılması ve vergi

oranları

9 Fiyatlarda serbestleşme (kur, tarım) 9 Dış ticarette ve doğrudan yabancı yatırımlarda serbestleşme

9Kolay yapılabilecek özelleştirmeler

İşgücü piyasası reformu

Kamu yönetimi reformu

Yerelleşme

Yargı reformu

Düzenleyici kapasite arttırımı

Eğitim reformu

Sağlık reformu

Sosyal güvenlik reformu

Kümelenmelerin rekabet gücünün arttıracak yaklaşımlar

İkinci nesil reformlar çok daha karmaşık olacaktır

Çok tartışma çıkaracak konulara 2007’den önce fazla dokunulmadı (yargı, eğitim, kamu yönetimi)

Î Uzlaşı ihtiyacı

Î Yeni anayasa

(23)

Karmaşık konular, yeni oyuncular:

koordinasyon ihtiyacı

Birinci nesil reformlar İkinci nesil reformlar

Hükümetin karşılaşacağı temel zorluk

9 İzole teknokratların makroekonomik yönetimi

Kurumsal altyapıdaki gelişim ve değişim, orta-düzey bürokratların başarısına bağlı

Temel aktörler 9 Başbakan

9 Bakanlar Kurulu 9 Merkez Bankası

9 Uluslararası finansal kuruluşlar (IMF ve Dünya Bankası)

9 Yabancı yatırımcılar ve başlıca finansal gruplar

Cumhurbaşkanlığı ve Başbakanlık

Bakanlar Kurulu

Bürokrasi ve Yargı

Belediyeler

Siyasi partiler

Sivil toplum kuruluşları

Sendikalar

Odalar ve sektör kuruluşları

Dünkü koordinasyon çok kolaydı

Î İkili sistem: harca veya harcama

Bugünün koordinasyon ihtiyacı çok daha karmaşık

Î Amaçlarla ve önceliklerle uyumlu harcamalar

Î Kamu yönetimi reformu ve AB süreci

(24)

Kafa karışıklığı nasıl giderilir?

Alışık olmadığımız türden sonuçları olan bir iktisadi dönüşüm sürecinden geçiyoruz

Bu dönemde, malumata ve analitik çalışmalara dayanan politika önerilerine ihtiyaç var

Î Akademik dünyanın politika tasarımına katkısı

Î Veri ihtiyacı: Dünya Bankası-TEPAV Bilgi Merkezi

Benzer tecrübeleri yaşayan ülkelerden ders çıkartmak gerekli

Î Uluslararası kuruluşların raporları: Dünya Bankası-TEPAV

Bilgi Merkezi

(25)

Sonuçlar

Tespit: Politika tasarımı ve analizi konusunda kapasiteyi güçlendirmenin önemli olduğu bir dönemdeyiz.

Î İleriye ancak böyle bakabiliriz.

Teşhis: Daha hızlı gidebilmek için, daha iyi bir arabaya, daha iyi yollara ihtiyaç var:

Î Kurumsal yapı değişikliği

Türkiye nin Değişen İktisat Politikası Gündemi: İkinci Nesil Reform Zamanı

tepav