1. ALMAN ALFABESİ VE BAZI OKUNUŞ KAİDELERİ
Almanca yazı dilinde kelime yapısını teşkil eden harfler şunlardır:
a, ä, b, c, d, e, f, g, h, i, j, k, l, m, n, o, ö, p, q, r, s, t, u, ü, v, w, x, y, z, ß
Bu saydığımız harfler okunuş yönünden Türk Alfabesine benzemekle beraber bazı telaffuz ayrılıkları vardır. Türk alfabesine benzemeyen bu istisnalardan en önemlileri şunlardır:
ä - İnceltme işareti Umlaut konan bu (ä) harfi (e) gibi okunur.
Käse, zählen, Männer, wählen
h - Kelimenin basında bulunduğunda (h) olarak. Bir kelimenin ortasında ya da sonunda sessiz harfin başında bulunursa hiç okunmaz. Bu durumda telaffuz bakımından (h) den önce gelen harf uzatılır. Kelime ortasında sesli bir harfin başında bulunursa hafif okunur.
Hahn, Bahn, Bohne, Sahne
j - Türkçe’mizdeki (y) harfi gibi okunur.
ja, jawohl
s - Sesli harfin başında (z) okunur. Bir kelimenin sonunda veya sessiz bir harfin başında ise (s) okunur.
Sahne, sehen, Sone, Bus v - f gibi telaffuz edilir.
Vogel, Vater
w - Türkçe’mizdeki (v) harfi gibi okunur.
Wasser, wo, woher, weshalb, wohin, weshalb
x - Almanca’daki günlük konuşmada geçen kelimelerde çok az rastlanır (ks) olarak okunur. Axt, boxen
y - Tek başına bir harf olarak söylendiğinde (üpsilon) adını taşır. Almanca’da çok nadir geçer.
z - (ts) gibi okunur denilse de Türkçe’mizdeki (s) sesine yakın bir telaffuzu vardır.
Zira bu (ts) halindeki okunuş kaidesi birçok öğrenciyi şaşırtmaktadır.
Zahlen, zählen, bezahlen
İki veya daha fazla harflerin bir araya gelmesiyle kelimeye giren harfler de Türkçe’mize göre değişik bir telaffuza sahiptirler.
Bunlar ise:
ie - (e) harfi okunmaz (i) harfini uzatır.
Biene, sieben, Siemens, nie ei - (ay) olarak okunur.
Bein, beide, Zeitung, Seite, Seife, Blei, nein, Ei eu - (oy) olarak okunur.
Heute, Leute, neu, neun, Beute äu - (oy) okunur.
Bäume, Häuser, Mäuse, Läuse
ch - Bir kelimenin ortasında ve sonunda (h) harfinin keskin okunmasını hatırlatır.
ich, mich, dich, Buch, doch
ck - çift (k) yerine geçer
backen, Backe, Kanacke, bücken, Brücke
st-sp - Bir kelimenin basında (s) den sonra (t) ve (p)geldiğinde (s) harfi Türkçe’mizdeki (s) gibi okunur.
Stadt, Staat, stimmt ph - (f) gibi okunur.
Alphabet, Philipp, Photo, Physik, Phänomen, Phonetik sch - Türkçe’mizdeki (ş) harfi gibi okunur.
Schule, Schuhmacher, schade, schön, Schüler, Schuppen tsch - (ç) harfi gibi okunur.
Quatsch, klatschen, Tschüss
Okunuş ve telaffuzla ilgili bazı tamamlayıcı bilgiler:
- ei iki kelimeden bir araya gelen birçok kelimelerde ay şeklinde okunmayıp, Türkçe’mizdeki gibi okunur.
beinhalten - baynhalten - yanlış - beinhalten - doğru
- eu ei’de olduğu gibi çift kelimelerden meydana gelen kelime aralarında Türkçe’mizdeki gibi okunur.
beurteilen - boyrtaylen - yanlış - beurtaylen - doğru - st Burada da müstesnalar vardır.
flüstern - flüştern - yanlış - flüstern - doğru
- ph yukarıda yaptığımız açıklamadaki gibi olup her zaman - f olarak okunmaz.
Knappheit - knapfayt - yanlış - knaphayt - doğru
- tsch iki kelimeden bir araya gelen kelimelerde (-ç) olarak okunmaz.
Geleitschein - gelayçayn - yanlış - gelaytşayn - doğru
2. TANIM HARFİ (DER ARTİKEL)
Artikel, kökü Latince’den gelen (articukıs) küçük cümle parçası demektir. Küçük bir cümle parçası olarak adlandırmamıza rağmen Almanca gramerindeki almış olduğu görev yönü ile çok önemli bir tanım harfidir. Almanca’da bulunan bütün isimlerin önünde bulunup isimlerin dilbilgisi yönünden hangi cinse dahil olduğunu. Tanıttığı yani belirttiği gibi, bazı hallerde de isme vekalet eder. İsmin yerini alır. Tanım harfi olmayan diğer dillerle Artikel’i olan lisanları karşılaştırırsak, Artikel'li isimlerin bulunduğu Almanca’da da isim tamlaması ve isim hallerinin teşkilinin daha kolay olduğunu anlarız. Bizim Türkçe’mizde Artikel yoktur. Almanca’yı öğrenmeye karar verdiğimiz zaman;
“Artikel’ler olmasa Almanca pek zor değil, ne lüzum var şu Artikel'lere” diye de düşündüğümüz olur. Fakat biraz gayret gösterip Almanca dilbilgisini anlamaya başladığımız an Artikel’lerin çok lüzumlu olduğunu ve hatta Almanca’yı öğrenim yönünden kolaylaştırdığını anlarız.
Artikel'ler Almanca diline gramatik bir düzen veren, ön ek tanım harfleridir. Bir ismin yalın hali (hiç değişmeden ki hali) hariç diğer 3 halini yapmamızda isme hiç dokunmadan (bazı haller hariç) Artikel’leri değiştirmekle arzu etmiş olduğumuz gayeye varırız. O halde Artikel'ler yalnız ismin gramatik yönden cinsiyetini gösteren bir ön kelimecik değil, ayrıca ismin çoğul yapılmasına ve yine ismin 4 halini teşkilde yardımcı olan birer kelimeciktirler. Almanca’da iki çeşit tanım harfi bulunmakladır.
1 - der bestimmte Artikel : belirli tanım harfi.
2 - der unbestimmte Artikel : belirsiz tanım harfi Belirli tanım harfleri :
der - maskulinum die - femininum das - neutrum
Bu yazmış olduğumuz üç Artikel'in Türkçe bir karşılığı yoktur. Yani Türkçe’ye mana olarak tercüme edilmez.
Belirsiz tanım harfleri :
ein -maskulinum / neutrum eine -femininum
ein: (der) yani gramer yönden erkek cinsi veya nötr olan isimler için kullanılır.
eine: (die) dişi cinsli isimler için kullanılır.
Örneğin:
ein Mann - bir adam eine Frau - bir kadın ein Kind - bir çocuk
(ein)’in Türkçe karşılığı (bir) dir; yalnız (die) Artikel’inin bulunduğu isimler ile kullanılınca (eine) olur, yani sonuna (e) takısını alır.
Örneğin:
eine Blume - bir çiçek die Blume - çiçek eine Reise - bir seyahat die Reise - seyahat
Not: Bir belirsiz tanım harfi bir ismin önünde kullanılırsa Artikel ismin önünden kalkar. (Eine die Rose) denmez falsch, doğrusu - eine Rose richtig.
Belirsiz tanım harflerinin olumsuz hali
Belirsiz tanım harflerinin olumsuz hali kein’dır. Kein yok veya değil anlamına gelir, ein’da olduğu gibi der ve das Artikel’lerinde değişmez, die’de sonuna -e takısını alır.
Örneğin:
der Stahl - çelik kein Stahl - çelik değil
die Lampe - lamba keine Lampe - lamba değil
das Haus - ev kein Haus - ev değil
İşte bu belirtmiş olduğumuz belirli ve belirsiz tanım harflerinden bilhassa belirli tanım harfi Almanca dilbilgisinde almış olduğu görev yönünden çok önemlidir. Her şeyden evvel ağızdan çıkar çıkmaz arkadan bir ismin geleceğini bildirir.
Artikel eski yüksek Almanca’da kullanılmışsa da, yerini Alman gramerinde tam olarak bulup gelişemedi. Artikel'in ilk gelişimi orta yüksek Almanca ile başlar Mittelhoch- Deutsch. Vermiş olduğumuz bu bilgilerin yanı sıra haklı olarak hangi ismin önünde der hangi ismin önünde die ve hangi ismin önünde das Artikel'i kullanılır diyeceksiniz?
Derse girişimizde erkek ve dişi isimlerden bahsettik. Birçokları bu konuyu yanlış anlamaktadırlar. Aslında, bahis edilen bu dişilik ve erkeklik gramatik (dil yapısı) yönden akla gelmesi gereken dişilik ya da erkekliktir. İsimler gramatik yönü ile üç cinse ayrılırlar:
das Maskulinum - erkek cinsi das Femininum - dişi cinsi das Neutrum - nötr cinsi.
Peki, şimdi de hangi isim maskulinum yani erkek guruba, hangisi femininum yani dişi guruba girer diye soracaksınız. Tekrar izah etmemiz gerekirse, Artikeller bir ismin erkek cinsinden mi dişi cinsinden mi yoksa nötr mü olduğunu kesinlikle bildirmezler.
Buradaki cinsiyet yalnız Alman dilbilgisindeki, ismin dahil bulunduğu gramatik cinsiyettir.
Neden eğenin adı die Feile çekicin adı ise der Hammer dır?
Niçin yolun adı der Weg caddenin adı die Strasse dir?
Almanca’da ipliğin adı der Faden kınnabın adı ise die Schnur dur?
Bu vermiş olduğumuz son örneğe göre, ipliğin erkek kınnabınsa dişi mi olması gerekir? Buna göre Almanca’da hangi ismin önüne der hangi ismin önüne die ve hangi ismin önüne das gelir diye, genellikle kesin bir kural yoktur. Elimizde bu konuya ışık tutan bazı ip uçları vardır.
A) Bazı isimler dahil oldukları guruplara göre belirli Artikel alırlar (bazı istisnalar olabilir).
B) İsimler son hece veya sonlarına aldıkları eklere göre belirli Artikellerle adlandırılırlar.
Şimdi ikiye ayırdığımız bu ip uçları hakkında gerekli bilgiyi verelim.
2.1. Bir İsmin Dahil Olduğu Guruba Göre İsmin Aldığı Artikeller Coğrafi isimler
Almanca’da coğrafi isimlerin belirli bir Artikeli yoktur. Genellikle, ekseri coğrafi isimler Artikel almazlar.
Artikele sahip olan bazı coğrafi isimler ise,
der Sudan -Sudan
der Irak -Irak
Bir memleketin veya coğrafi ismin sonu (ei), (ie). (e), (a) ile bilerse bu isimler die ismi tarifini alırlar.
die Türkei - Türkiye
die Niederlande - Hollanda
die Normandie - Fransa'da bir bölge
die Schweiz - İsviçre
Birleşik devlet isimleri de (die) alır.
die USA - Amerika Birleşik Devletleri die Sowjetunion - Sovyetler Birliği
die Arabischen Emirate - Birleşik Arap Emirlikleri Hayvan isimleri
Hayvanlar arasında ki dişilik ve erkeklik farkları belirli ise o-zaman erkek cinsli hayvanlar der dişi cinsli hayvanlar ise die Artikel'ini alır.
der Ochse - öküz
die Kuh - inek
der Löwe - arslan
die Löwin - dişi arslan
der Hahn - horoz
die Henne - tavuk
Mevsimler, aylar, günler
Mevsimler, aylar, günler der Arlikel' ini alır der Frühling - ilkbahar
der Sommer - yaz der Herbst - sonbahar der Winter - kış
der Januar - Ocak
der Februar - Şubat
der März - Mart
der April - Nisan
der Mai - Mayıs
der Juni - Haziran
der Juli - Temmuz
der August - Ağustos der September - Eylül
der Dezember – Aralık istisnalar:
das Jahr - sene
die Woche - hafta
die Minute - dakika
die Sekunde - saniye
istikamet ve yön bildiren kelimeler de der Artikel'ini alır der Norden - Kuzey
der Süden - Güney
der Westen - Batı
der Osten - Doğu
Taş ve toprak çeşitleri
Taş ve toprak çeşitleri ekseriyetle der Artikel'ini alır
der Sand - kum
der Lehm - balçık
der Kies - çakıl
der Stein - taş
Para isimleri
Para isimlerinin ekserisi der dir
der Rubel - Rubel (Rus parası) der Gulden - Gulden (Hollanda parası) der Dollar - Dolar (Amerikan parası) der Schilling - Şiling (Avusturya parası) der Pfennig - Fenik (Eski Alman parası) der Cent - Sent (Avrupa Birliği kuruşu) der Euro – Euro (Avrupa Birliği parası) istisnalar:
die Mark – eski Alman para birimi Ağaç ve çiçek çeşitlerinin
Ağaç ve çiçek çeşitlerinin çoğu die Artikel'ini alırlar
die Ulme - karaağaç
die Eiche - meşe
die Tanne - çam ağacı, köknar die Linde - ıhlamur
die Kiefer - çene, çam ağacı die Buche - kayın ağacı die Palme - palmiye Kimyasal elementlerin
Kimyasal elementlerin ekserisi das Arlikel'ini alır das Platin - platin
das Gold - altın
das Blei - kurşun
das Aluminium - alüminyum das Silber - gümüş das Kupfer - bakır Dağ isimleri
Dağ isimleri çoğu zaman der alır der Vesuz - Vesüz dağı
der Montblanc - Montblank (Dünyanın en yüksek tepesi) der Himalaja - Himalaya
der Uludag - Uludağ
Bu görmüş olduğumuz genel guruplaşma kaidelerinin dışında, bazı kelimelerin son heceleri de bize o ismin hangi Artikel'i alacağını bildirir demiştik. O halde:
2.2. İSMİN SONUNA ALDIĞI EK VE HECELERE GÖRE Bir isim sonu, (- ig, - ich, - ling) ile biterse o isim der Artikel'ini alır
- ig: der König - kral
der Honig - bal der Essig - sirke - ich: der Teppich - halı - ling: der Zwilling - ikiz
der Frühling - ilkbahar der Jüngling - genç der Mischling - melez
Son heceleri (-ant, -eur, -eni, -ier, -iker) ile bilen kelimeler der Artikel’ini alır - ant: der Leutnant - teğmen
der Fabrikant - fabrikatör der Musikant - müzisyen der Lieferant - satıcı der Praktikant - stajyer - eur: der Friseur - berber
der Ingenieur - mühendis der Masseur - masör der Kontrolleur - kontrolör - ent: der Student - öğrenci
der Referent - konferans veren kişi der Präsident - başkan
- iker: der Mechaniker - makinist
der Chemiker - kimyacı, kimyager
Sonunda: -ei, -in. -heit, -keil. -schaft, -ung, hecelerinin bulunduğu isimler die Artikel' ini alırlar
-ei: die Schreinerei - marangozhane die Schiosserei - tamir atölyesi die Metzgerei - kasap dükkanı die Presserei – pres atölyesi die Giesserei - dökümhane die Dreherei - torna atölyesi die Schneiderei - terzi atölyesi -in: die Schneiderin - bayan terzi
die Schauspielerin - bayan artist die Lehrerin - bayan öğretmen die Kassiererin - bayan veznedar die Arbeiterin - bayan işçi die Schülerin - kız talebe
die Leiterin - bayan idareci, bayan şef die Freundin - kız arkadaş
-heit: die Dummheit - aptallık die Krankheit - hastalık die Kindheit - çocukluk die Schönheit - güzellik
die Ewigkeit - sonsuzluk, ebediyet die Sturheit - inatçılık, dik kafalılık die Einheit - birlik
die Gesundheit - sağlık, sıhhat -keit: die Kleinigkeit - ufak mesele
die Müdigkeit - yorgunluk die Richtigkeit - doğruluk die Gerechtigkeit - adalet
die Fruchtbarkeit - bereket, verimlilik die Gutmütigkeit - iyimserlik
die Sauberkeit - temizlik die Hinterlistigkeit - kalleşlik
-schaft: die Leidenschaft - hırs ihtiras tutku die Landschaft - manzara
die Gewerkschaft - sendika die Feindschaft - düşmanlık die Freundschaft - dostluk die Wissenschaft - ilim
die Berufsgenossenschaft - meslek birliği die Wirtschaft - ekonomi
die Verwandtschaft -akrabalık -ung: die Nahrung - gıda maddesi
die Zeitung - gazete die Leitung - idare
die Kleidung - giyim eşyası die Mitteilung - bildiri, haber die Zahlung - ödeme
die Bildung - teşekkül, bünye talim, terbiye. irfan die Werbung - reklam
die Hoffnung - ümit die Vertretung - vekâlet
Heceleri -a, -ade, -age, -anz, -ette, -ik, -ille, -ion, -ität, -ose, -ur, olan yabancı asıllı isimler de die Artikel'ini alırlar
-a: die Lira - lira
die Kamera - resim makinesi -ade: die Marmelade - reçel
die Limonade -limonata die Schokolade -çikolata -age: die Etage - kat
die Bagage - bagaj die Montage - montaj die Garage - garaj -anz: die Bilanz - bilanço
die Arroganz - gurur, kibir -ette: die Etikette - etiket
die Toilette - tuvalet
-ik: die Musik - müzik
die Politik - politika die Mathematik - matematik -illo: die Kamille - papatya
die Promille - binden, bin üzerinden -ion: die Redaktion - redaksiyon, yazı işleri
die Explosion - patlama die Kollektion - koleksiyon die Spedition - nakliye
die Station - istasyon die Information - danışma, bilgi die Kommunikation - iletişim -ität: die Qualität - kalite
die Kapazität - kapasite, kabiliyet, yetene die Realität - hakikat, gerçek
die Solidarität - destekleme, arka olma, dayanışma, birleşme -ose: die Neurose - sinirlilik
die Rose - gül
die Tuberkulose - tüberküloz, akciğer hastalığı - ur: die Natur - tabiat
die Kultur - kültür die Literatur edebiyat
die Temperatur - sıcaklık, hararet die Garnitür - takım
die Muskulatur - adale sistemi
Son heceleri: -chen, -lein, -tel, -tum, alan isimler das Artikel’ ini alırlar -chen: das Mädchen - kız
das Hähnchen - piliç das Körbchen - sepetçik das Blümchen - çiçekçik das Häuschen - evcik
das Töpfchen - küçük tencere
-lein: das Fräulein - evlenmemiş bekar kız -tel: das Viertel - çeyrek
das Fünftel - beşle bir das Achtel - sekizde bir
