TOHUMLU BİTKİLER SİSTEMATİĞİ
Çiçekli Bitkiler Sistematiği Ders sunumu yukarıdaki yazarlara ait kitap (2000-İzmir) temel alınarak hazırlanmıştır.
Sistematik
Systema, systematos :Dizge,manzume -ika: isim haline getirilen sıfat soneki Sistematik: sistemlendirme bilimi
Taxis, taxeos :tertip, düzen, tasnif Nomos: kanun, yasa, kural, kaide Taksonomi: sınıflandırma bilimi
Sistematik Botanik veya Taksonomik Botanik
Doğadaki tüm bitkileri tanıyıp, bitkiler arasında ortak bir atadan gelen benzerlik ve farklılıklara dayanarak bunları isimlendirme, sistemleme ve
sınıflandırma bilimidir.
Taksonomik Botanik çalışmaların amacı:
Dünyadaki Bitki çeşitlerini incelemek İsimlendirmek
Özelliklerini,ekolojilerini ve yayılışlarını belirlemek
Bitki gruplarının revizyonlarını ve monogrofilerini hazırlamak Bitki çeşitliliğini göstermek ve tanıtmaktır.
Tüm dünyada, Bitkiler hakkında bilgi alışverişinde bulunmak, bitki ve bitki grupları hakkında konuşulan ve yazılanları
anlayabilmek için öncelikle aynı bitkiden konuşulup,
yazıldığının bilinmesi için ortak dil, Latince kabul edilmiştir.
Latince’nin her yerde kabul edilip kullanılan belli bir okunuşu yoktur.Klasik ve mesleki latincenin okunuşu her ülkede o
ülkenin dilinin özelliklerine göre farklıdır.
Türkiye’de klasik filolojide okutulan telafuz kuralları yerine, fen bilimleri alanında en fazla benimsenmiş ve alışılagelmiş telafuz şekli, okunmada kolaylık olması açısından bilinmesi uygudur. Buna rağmen, herkes söyleniş şeklini seçmede serbesttir.
Bilimsel Latince’de
okunuş
GENEL TAKSONOMİNİN PRENSİPLERİ
Bitkiler sınıflandırılır ve isimlendirilirken, belirli kural ve prensiplerden yararlanılır.
Bir bitki türüne veya tür üstü ve altındaki taksonlara belli kural ve prensipler çerçevesinde isim verilebilmektedir.
Taksonomik Kategoriler
Herhangibir basamaktaki (kategorideki) taksonomik gruba veya birime Taxon denir. Çoğulu Taxa’dır.
Kategori farklı sistematik düzeyleri belirler. Bir kategoriye girecek şekilde diğerlerinden ayrılmış gruplar ise takson olarak tanımlanır.
Örneğin; tür bir kategori olduğu halde, bu kategoride yer alan Ficus carica (incir) bir taksondur.Yani; takson bir canlı grubunu ifade etmektedir.
Tür, Cins, Familya, Ordo birer taksonomik guruptur, birer taksondur. Her basamaktaki takson, bir alt basamaktaki taksonların topluluğundan oluşur.
Sistematik Kategoriler tablo
TÜR
1- Tipe bağlı tür tanımı-Typholojik tip- Morfolojik tür tanımı:
Doğadaki bütün canlıların her bir tip örneğinin özelliklerini taşırlar.Yani sabit ve değişmez bir tip vardır ve bu tip türü oluşturur.
Linne’ye göre de türler başlangıçta ne kadar çeşitli yaratılmışlar ise yine o kadardırlar.Ara formlar için varyete tanımını
kullanmıştır.
Taksonominin temel kategorisi TÜR dür
Farklı görüşler doğrultusunda TÜR tanımları değişiktir.
2-Nominalistik Tür tanımı
◦ Bu görüşe göre doğada sadece bireyler vardır. Tür ise insanoğlunun buluşundan başka bir şey değildir.
◦ Tür doğada gerçek şekilde bulunmayıp, düşünceye ait kavramlardan başka bir şey değildir.
3- Biyolojik Tür Tanımı
Eski tür tanımı: sabit karakterleri bakımından birbirine benzeyen bireyler topluluğu’dur.
Bugün ise populasyona dayalı tür kavramı savunulur. Buna göre:
Populasyon: Belirli bir yerde bulunan ve aralarında gen alışverişi olan bireyler topluluğudur.
Tür: Gerek fiili, gerekse de potansiyel olarak verimli döller veren doğal populasyonlardır veya:
Diğer gruplardan üreme bakımından izole olan ve kendi aralarında çiftleşebilen doğal populasyonlardır.
Buna göre türün 3 özelliği söylenebilir:
Tür, bir döl verme topluluğudur.
Tür; Ekolojik bir birimdir.
Tür, Genetik bir birimdir.
Mayr ve Stoer‘in tanımına göre: Populasyon içinde birden fazla tür bulunmayacağı ve bunların kendi aralarında üreyebilecekleri belirtilir. Fakat:
ABD’li genetikçi Dobzhansky;
Populasyon birbirleriyle sıkı ilişki içinde olan fertlerin meydana getirdiği tek bir türden veya türler
karışımından olan topluluktur. Tanımlar.
Bugün en çok kabul edilen tür tanımı biyolojik tür
tanımıdır.
Uygulamadaki güçlükler nedeni ile pratikte pek uygulanmaz. Pratikte fenetik özelliklerin kullanımı uygundur.
Klasik taksonomide de, türün bir üreme izolasyonunun olup olmadığına bakılmaksızın morfolojik özelliklerine bakılarak tanıma gidilir.
Biyolojik türler sabit olmayıp, kendi içinde daha alt birimlere ayrılabilirler.
Bir tür, iki veya daha fazla alttür içerirse politipik’tir denir.
Tür, alttür içermezse monotipik’tir denir.
Bazen ise: iki tür morfolojik olarak tamamen
birbirinin aynı olmasına karşı, aralarındaki üreme engelinden dolayı birbirinden ayrılırlar. Böyle
morfolojik olarak birbirinin aynı olan fakat aralarında üreme engeli bulunan türlere ikiz (sibling) türler
denir.
Tür Altı Kategoriler
Alttür (Subspecies)
Alttürlere Allopatrik taxa da denir.
Yayılış alanları farklı olan, bir türe ait değişik özellikler gösteren populasyonlara denir. Örneğin:
Crocus pallasii subsp. pallasii - K.Batı.Orta ve D.
Anadolu
Crocus pallasii subsp. turcicus- D. Anadolu
Alttürler arasında üreme engeli olmamakla beraber,üreme coğrafik engeller dolayısıyla gerçekleşmez. Sadece kendi içinde gen alışverişi bulunan bu
populasyonlar, aynı türün diğer populasyonlarından ileri derecede farklılaşırlarsa ve aralarında üreme engeli de oluşursa yeni türleri
oluşturabilirler.
Varyete
Simpatrik taxa da denir.
Yayılış alanları aynı olan bir türe ait değişik özellik gösteren populasyonlara denir.
Thymus cappadocicus var. pruinosus Thymus cappadocicus var.globifer
Thymus cappadocicus var.cappadocicus
Bu üç varyete sivas ve çevresinde yayılış gösterir.
Bazı morfolojik farklılıklarla birbirinden ayrılırlar.
Varyeteler, aynı bölge içinde genetik olmayan farklılıklar sonucu oluşan bir birimdir.
Farklılıkların oluşumunda habitat, iklim gibi şartlar rol oynar.
Eskiden bir türün içinde temel tipten az farklı
olanlara varyete denirdi. Daha sonraları populasyon içi varyasyonlarla gerçek populasyon içi farklılaşmalar (alttürler) birbirinden ayrılmıştır.
Örneğin: Bir türün ortam şartlarına göre meydana
gelen çeşitlerine EKOTİP denmiştir.
Varyete terimi bugün daha çok zirai çeşitler için kullanılmaktadır.
Milletler arası Kültür bitkileri nomenklatür koduna göre zirai çeşitler için Cultivar (cv.) yani kültür çeşidi olarak kabul edilen
bir takson da kullanılmaktadır.
Brassica oleracea var. botrytis Karnabahar Brassica oleracea var. acephala Kara lahana Brassica oleracea var. oleracea Başlı lahana Phaseolus vulgaris cv. Ayşekadın
Cucumis melo cv. Topatan Vitis vinifera cv. Çavuş
Tür üstü kategoriler
Tür üstü kategoriler türde olduğu gibi belli kriterler göre tanımlanamamaktadır.Tür üreme izolasyonuna dayandığı halde,türüstü kategoriler daha çok
evrimsel ilişki göstermekle beraber bu ilişki tam olarak ortaya konulmadığından gerçekçi olup olmaması tartışmalıdır.
Yüksek taksonlar diğerlerinden ayrılmış olan yakın
türler topluluğudurlar. Cins, Familya, Ordo, Clasis,
Divisio ve Regnum şeklinde sıralanırlar.
Cins (Genus): Benzeri akraba cinslerinden belirli bir şekilde ayrılan ve ortak kökenden geldiği kabul edilen bir veya bir grup tür içeren bir birimdir
Her tür bir cinse bağlıdır veya sistematikte böyle kabul edilir.
Cins adları tekil bir isim veya isim olarak kabul edilen kelimedir. Baş harfi büyük yazılır.
Cins adları ya bitkilerin Latince ve yunanca eski adlarından alınmıştır veya çeşitli tarzlarda Latinceleştirilmişlerdir.
Genus- Cins
Familyadan sonra gelen temel kategorilerse
Takım (ordo),Sınıf (clasis) ve Bölüm (divisio)dur.
Bunların hepsi familya tanımında olduğu gibi, ortak kökenden geldiği kabul edilen bir veya birkaç birim içeren ve yakın akraba taksonlarından belli
aralıklarla ayrılan taksonlara ait kategorilerdir.
Hepsini üzerinde Alem (Regnum) vardır.
Familya (aile): Aynı kökenden geldiği kabul edilen bir veya bir grup cins içeren ve yakın akraba
ailelerden belirli bir aralıkla ayrılan birimdir.
Bitkilerin İsimlendirilmesi
Çoğunluk iki veya daha çok ve birbirleri ile ilgisiz
bitkiler farklı yörelerde aynı adı taşıyabilirlirler. Örn.
Ulmaceae familyasından Celtis australis Karadenizde çitlenbik olarak bilinmektedir. Aynı ad, Ege ve
Akdeniz bölgesinde Anacardiaceae familyasından Pistacia türlerine verilmektedir.
Legüminosae den Ceratonia siliqua bitkisine Batı anadoluda Keçiboynuzu, Güneybatı ve Güney
anadoluda Harnup denmektedir.
Bitki türleri ve diğer taksonlar daima Latince bilimsel birer ad taşırlar.
Her bitkinin tam olarak tanınabilmesi için İsveçli botanikçi Linne (Carolus Linnaeus) tarafından Criteria Botanica adlı eserde (1737) ortaya konmuş, Species Plantaurum adlı eserinde (1753) kullanılmış olan bu kural “biner nomenklatür” veya “binomial nomenklatür” ikili adlandırma sistemi
olarak kabul edilmiştir. Bu kural temel olarak alınmış ve Bundan böyle tüm dünyada:
Bitki adlandırması ile ilgili nomenklatür kuralları “Uluslar arası Botanik Adlandırma Kodu”International Cod of Botanical Nomenclatüre” adlı eserde yer almış olup devamlı yenilenmektedir.
Bitkilerin İsimlendirilmesi
1.si Cins (Genus) adı 2.si Tür (Species) adıdır.
Laurus nobilis Allium cepa
Cins Tür Cins Tür
Linne’den önce Tournefoth’ 1717 tarihli eserinde tür adı:
Gundelia orientalis acanthi aculeati foila capite glabro iken bu isimlendirme sistemine göre adı Gundelia
tournefortii olarak değişmiştir.
Buna göre bir bitkinin adı iki kısımdan meydana gelmiştir.
Bitkilerin İsimlendirilmesi
Bir Bitkinin Latince cins adı:
1. Bitkinin Latince ve Yunanca eski adlarından alınmış olabilir.
Örn.Avena (yulaf), Laurus (Defne), Papaver (Haşhaş)
2. Bitkilerin diğer dillerdeki yerli, yerel adlarından alınmış olabilir.
Örn. Alkanna (havaciva otu). Hevea (kauçuk ağacı) 3. Şahıs adlarından alınmış olabilir.
Örn. Nicotiana: Tütün, şahıs adı Nicot.
Pasteurella , Şahıs adı :Pasteur
4. Anagram yani kelimelerin harflerinin yer değiştirmesi ile oluşan farklı isimlerdir.
Örn. Filago-Iflago-Logfia gibi
5. Bitkinin özellikleri ile ilgili latince ve yunanca kelimelerin birleşimi olabilir.
Örn. Dianthus:Karanfil, Dios: ilahi, anthos: çiçek, Trifolium:Yonca, Tri: üç, folium: yaprak
Cinse bağlı alt birimlerin ismi ise cins isminin arkasına alt birimin kısaltılmış şekli ve bunun arkasına, alt birimin ismi ilk harfi büyük olarak yazılır.
Arenaria subgen. Arenaria Minuartia subgen. Spergelia
Gypsophila sect. Ensifolis
Bir bitkinin tür adı:
Tür adları ise genellikle cins adlarına bağlı ve bunun herhangi bir özelliğini belirten sıfatlar şeklindedir. Yani:
Bir türün bilimsel adı iki Latince kelimeden oluşur.Birinci kelime cins adını ikinci kelime tür adını belirtir. Bu ikinci kelimeye EPİTET de denir.Bu, sıfat veya isimdir. Örn.
Nympaea alba (Nymphaea-nilüfer/alba-beyaz) Viola odorata (Viola-menekşe/odorata-kokulu
Linum anatolicum (Linum keten/anatolicum-anadoluya ait Verbascum demirizianum (Botanikçi Prof.Dr. Hüsnü Demiriz adına ithaf edilmiştir.)
Tür üstü kategorilerin isimlendirilmesi
Tür üstü kategorilerin isimlendirmesinde Latince isimlere bazı son ekler verilerek tanımlanır.
Familya için - aceae eki
Araceae, Poaceae
Subfamilya için - oideae eki Rosoideae
Tribüs için - iae eki
Subtribüs için - inae eki
Familya üstü taksonların tanınması için:
Divisio bölüm -Phyta
Subdivisio altbölüm -icae
Clasis sınıf -atae, -opsida
Subclasis altsınıf -ideae,-idae
Ordo takım -ales
Subordo alttakım -ineae
Latince ismin yazarı
Bir cins veya daha aşağı kategorilerin Latince
isimlerinin arkasından bir veya daha fazla kişi adı tam veya kısaltılmış olarak görüşür. Bu kişi, Latince ismi kurallarına göre ilk defa ortaya koyan ve bu ismi yayınlayan kimsedir.Bu kişiye Latince adın yazarı denir. Örneğin:
Vicia caesare Boiss. et Ball.
Medicago polymorpha L.
İki veya daha fazla alt birimi olan türlerde:
Crocus biflorus Miller subsp.punctatus Mathew
Crocus biflorus Miller subsp. biflorus
Türün epiteti ile aynı olan alt birimin ardından tür yazarının ismi tekrarlanmaz.
Vicia cypria Kotschy ex Unger et Kotschy
Burada gerçek yazar ex kelimesinin ardından ismi yazılan kişidir. ex’den önceki isim latince ismi öneren fakat onun tarafından yayınlanmamış kişinin adıdır.
Latince adın yazarı çoksa kısaltma yapmak için ilk yazar ardından et al. terimi eklenir.
Delphinium anatolicum Mısırdalı et al. gibi
Taksonomik Nomenklatürde Aktarma
Bir türün bir cinsten alınıp başka cinse aktarılması veya bir türün alttür veya varyete kademesinde
değişiklik yapılması söz konusu olabilir. Bu durumda:
Birinci yazar ilk adın yazarıdır ve parantez içinde yazılır. İkinci yazar değişikliği yapmış olan ve yeni tertibi adlandırmış olan yazardır.
Medicago polymorpha L. var. vulgaris (Benth.)
Shinners
Pisum ochrus L.
1753’de L. Tarafından
tanımlanmıştır. 1805’de De
Candolle isimdeki epiteti korumuş ve türü Lathyrus cinsine
aktarmıştır.
Yeni tertip:
Lathyrus ochrus (L.) DC
olmuştur.
Tam bir bitki adı nasıl yazılır?
Inula viscidula Boiss. et Kotschy in Boiss. Fl. Or. 3: 188 (1875).
in den sonra gelen kısım bitkinin yayınlandığı eser adıdır. Bir bitki adının geçerli olması için bilimsel bir dergide yayınlanması gerekir.
Astragalus atrocarpus Chamb. et Mathews in Notes R.B.G. Edinb. 25:302 (1969)
Tür Epitetlerinin oluşması
Tür epitetleri isim ve sıfatlardan oluşur.Kelimenin başına ve sonuna takılar da konabilir.
Latincede türkçede görülmeyen bir cinsiyet vardır.
Bir isim dişi,erkek veya nötr olabilir. Her cinsiyet çoğunluk farklı bir bitişle belirtilir. Örneğin: -Us ile bitenler erkek, -a ile bitenler dişi, -um ile bitenler ise nötrdür.Örneğin latincede tüylü sıfatı 3 farklı isime göre:
Lathyrus hirsutus- Lactuca hirsuta-Vaccinium
hirsutum gibidir.
Anma Epitetleri
Şahıs isimleri, bazan özel epitetler olarak kullanılır. Genellikle özel bir türü ilk defa bulan bir kadın veya erkeği anmak veya o konuda isim yapmış ve bilime katkısı olan birine şeref vermek için kullanılır.Örneğin:
isim a dışında e,i,o,u sesli harflari ile biterse -i harfi ismin sonuna eklenir Aster blakei J.Blake’ in adına
İsim -a ile biterse, -e harfi eklenir. Crocus balansae, Balansa’ nın adına
İsim bir sessiz harf ile biterse, ii eklenir. Er ile biterse sadece - i eklenir. Aristolochia baseri Hüsnü Başer adına
İsim bir sıfat olarak kullanılırsa ,belirlediği cins ile cinsiyet uygunluk göstermelidir. Rubus cardianus F.E. Cord ‘n adına verilmiştir.
Açıklamalı Epitetler
Tür epitetlerinin çoğu bir tür hakkında karakteristik olan özellikleri belirtirler. Örn:
Aponia melonacarpa (siyah meyveli) Paris quadrifolia (4 yapraklı)
Senecio vernalis (ilkbaharda çiçek açan) Dianthus anatolicus (Anadoluda bulunan)
Soru: Aşağıda Kaç tür kaç takson vardır?
Crocus biflorus subsp.punctatus,
Crocus biflorus subsp.biflorus, Brassica oleracea var. acephala, Brassica oleracea var. botrytis, Brassica oleracea var. oleracea, Brassicaceae, Fabales Rosoidea, Thymus cappadocicus var. globifer, Thymus cappadocicus var. cappadocicus,
Rosa canina, Rosa damascena, Crocus pallasii
Tip ve Çeşitleri
Geçerli şekilde yayınlanmış olmakla bir taksonun ismi o taksonda bulunan bir bitkiye devamlı olarak
bağlanmış durumdadır. O bitkiye ismin tipi veya tipusu denir.Bu bir tür isminin veya bir cins isminin tipi veya familyanın tipi olabilir.
Hiç bir taksonu tipi yoktur.Ancak isimlerin tipi vardır.
Bu isim de, bitkinin herbaryum örneğidir.
Aristolochia tip örnekleri
HOLOTİP: Bir yazarın bir türü tanıtırken tip olarak seçtiği bitki örneğine denir.
İSOTİP: Holotipin benzeri veya eşi olan, etiketinde holotipin kayıtlarını taşıyan örneğe denir.
SİNTİP: Otör yeni bir türü tanıtmak için yaptığı yayında bir holotip belirtmemişse,buna rağmen birkaç örnek birden belirtmişse,bu örneklere denir.
LEKTOTİP: Holotip belirtilmemiş,kaybolmuş veya tahrip olmuş ise onu yerini tutacak bir örnek seçilir ki bu örneğe denir.
TOPOTİP:Tip örneğinin toplandığı yerden toplanan her bir
örneğe denir.
Bitki İsimlerinin Öğrenilmesi
Bilen birine sorarak
Kendi kendine bitkileri tayin etmeyi öğrenerek.
Bunun için:
◦ Özel beceriye gereksinim vardır
◦ Teknik ve açıklamalı terimleri çok iyi bilmelidir.
◦ Bitki tayini için ülke ve yerel floralar ve resimli el kitaplarından faydalanabilir
◦ Bitki tayininde tayin anahtarlarını kullanabilmelidir.
◦ Bilen biri ile pratik yapmalıdır.
DROGLAR
Hayvan ve bitkilerden kurutularak veya özel metotlarla toplanarak elde olunan, eczacılık ve kısmen sanayide kullanılan ham veya yarı ham
maddelere Drog denir.
Drogların anatomik, kimyasal v.s. Özellikleri, hazırlanması, muayenesi ve muhafazası Farmakope (Kodeks) adını taşıyan resmi bir eserde yer alır.
Droglar da bitki adları gibi Latince birer ad taşırlar.
Ancak drogların nomenklatürü bitki türlerinde olduğu gibi kesin kurallara bağlı değildir. Bir drogun Latince adı, drogu veren bitkinin cins veya
cins+tür adı ile drogu oluşturan organın adından meydana gelir.
DROGLAR
Bitki organlarının herhangi bir parçası veya
bitkiden sekonder olarak elde edilen kısımlar için aşağıdaki terimler kullanılır.
Folium / Folia Flos / Flores Cortex Semen Radix / Rhizoma Bulbus Amylum Gallae Gummi Resina Oleum Pix
yaprak/yapraklar çiçek/çiçekler Kabuk
Tohum kök Soğan nişasta Mazı zamk reçine yağ katran
