1 Volume 5 Issue 5 http://www.pearsonjournal.com/
VERGİ İDARESİNİN DENETİM VE BİLGİ EDİNME YOLLARI AUDIT AND INFORMATION WAYS OF TAX ADMINISTRATION
Arş. Gör. Osman Kağan ERGÜR Orcid No: 0000-0002-4103-1706 Fırat Üniversitesi Özet
Toplum, insanların ortak çıkar üzerine hukuk kurallarına uyarak bir arada yaşamaları ile ortaya çıkan bir kavramdır. Bir toplumda birlikte yaşayan insanların kişisel ihtiyaçlarının varlığı yanında sosyal nitelikleri itibariyle ortak ihtiyaçlarının olması da doğaldır. Kamu ihtiyaçları olarak adlandırılan bu ihtiyaçların yerine getirilmesi amacıyla yapılan kamu giderlerinin karşılanması bazı gelir unsurlarının kullanılması ile mümkün olmaktadır. Vergi, bu niteliğiyle kamu giderlerinin karşılanması için devletin elde ettiği önemli gelir kaynaklarından biridir.
Vergi idaresi vergi alacağının eksiksiz ve zamanında elde edilmesini tespit etmek durumundadır. Bu bakımdan verginin zamanında ve eksiksiz alındığının tespiti verginin denetlenmesi ile mümkün olmaktadır. Vergi denetiminin amacı, vergi idaresinin kanuni hükümler doğrultusunda çalışıp çalışmadığını denetlemek ve mükelleflerin beyanname ve bildirimlerinin doğru olup olmadığının belirlenmesidir.
Türk vergi sisteminde diğer vergi sistemlerinde olduğu gibi mükellefin beyanı vergilendirmede dikkate alınmaktadır. Doğal şartlarda mükellefin eksiksiz ve zamanında beyan etmesi gereken hususlarda aksi hareket etmesi durumunda vergi idaresinin gerçek bilgileri ortaya çıkarmış olması vergilendirmenin sağlıklı bir şekilde gerçekleştirilmesini sağlamaktadır. Bu amaçla vergi idaresi, yoklama, vergi incelemesi, arama ve bilgi toplama yolları ile verginin doğruluğu imkanına sahip olmaktadır. Bu imkanlardan arama ve bilgi toplama bilgi edinme yollarının kapsamına girmekte iken, yoklama ve vergi incelemesi ise denetim yolları olarak ifade edilmiştir. Hem denetim yolları, hem de bilgi edinme yolları, birbiri ile bağlantı içindedir.
Yoklama, vergi idaresinin bilgisinin olmadığı vergileme ile ilgili şekli hususların ortaya çıkarılması sağlayan bir denetim yoludur. Vergi incelemesi, mükellef beyanlarının dayanağını oluşturan yazılı bilgilerin ayrıntılı bir şekilde araştırılması haline verilen addır. Arama, haklarında ihbar bulunan mükelleflerin vergi kaçırdığıyla ilgili kuvvetli şüphelerin bulunması halinde mükellef veya diğer kişilerin evi, işyeri gibi yerlerde yapılan araştırma faaliyeti olarak adlandırılırken, bilgi toplama mükellef tarafından beyan edilen bilgilerin doğruluğunu tespit etmek amacıyla farklı kaynaklardan elde edilen bilgi edinme yoludur. İşte bu çalışmada vergi idaresinin denetim ve bilgi edinme yolları, bu kavramların açıklanması yoluyla ele alınmaktadır.
Anahtar Kelimeler: Vergi idaresi, vergi alacağı, vergi incelemesi, mükellef.
Abstract
* Bu çalışma 8-10 Mayıs tarihleri arasında Ukrayna’da düzenlenen 5. Taras Şevçenko Uluslararası Sosyal Bilimler Kongresi’nde sözlü olarak sunulmuştur.
2 Volume 5 Issue 5 http://www.pearsonjournal.com/
Society is a concept that emerges when people live together by following the rules of law on common interest. It is natural for people living together in a society to have common needs in terms of their social characteristics as well as the presence of personal needs. It is possible to meet the public expenses made to meet these needs, which are called public needs, by using some income items. With this nature, tax is one of the important sources of income obtained by the state to cover public expenses.
The tax administration has to determine the complete and timely obtaining of the tax receivable. In this regard, it is possible to determine that the tax is collected on time and completely by auditing the tax. The purpose of the tax audit is to check whether the tax administration is working in accordance with the legal provisions and to determine whether the taxpayers' declarations and declarations are correct.
As in other tax systems, the taxpayer's declaration is taken into account in taxation in the Turkish tax system. The fact that the tax administration has revealed the real information in cases where the taxpayer should act in a complete and timely manner under natural conditions ensures that the taxation is carried out in a healthy way. For this purpose, the tax administration has the possibility of tax accuracy by means of polling, tax examination, searching and collecting information. While searching and collecting information from these opportunities are within the scope of the ways of obtaining information, polling and tax inspection are expressed as inspection ways.
Both the ways of control and the ways of obtaining information are interconnected.
Polling is a way of auditing, which enables the tax administration to reveal formal issues related to taxation without knowledge. Tax inspection is the name given to the detailed investigation of the written information that forms the basis of taxpayer declarations. Search is a way of obtaining information obtained from different sources in order to determine the correctness of the information declared by the taxpayer, while the taxpayers who are notified about them are called research activities in places such as the house and workplace of the taxpayer or others. In this study, the ways of auditing and obtaining information of the tax administration are handled through the explanation of these concepts.
Keywords: Tax administration, tax receivable, tax examination, taxpayer.
Giriş
Vergi idaresi, kamu giderlerinin karşılanmasında kullanılan kamu gelirlerinin elde edilmesinde fayda sağlayan bir kurumdur. Vergi alacağı adıyla adlandırılan alacakların zamanında ve eksiksiz elde edilmesinde vergi idaresinin görevlerini tam ve usulüne uygun şekilde yapmış olması önem arz etmektedir. Bu anlamda vergi idaresinin yapacağı vergi denetimleri de mükellefin beyan ve bildirimlerini zamanında yapıp yapmadığını ve ayrıca vergi idaresinin de işlemlerini kanuna uygun şekilde yapıp yapmadığını ortaya çıkarmaktadır (Şenyüz, vd. 2016:148).
Vergi idaresi, mükellefler ve vergi sorumlularının ödevleri ile ilgili hususları etkin bir şekilde yerine getirip getirmediğini denetlemek zorundadır (Taşkan, 2018:164). Bu kapsamda Vergi Usul Kanunu’nun (VUK) 127 ile 152. maddelerinde
3 Volume 5 Issue 5 http://www.pearsonjournal.com/
yer alan denetim ve bilgi edinme yolları kullanılarak mükelleflerin sorumlulukları düzenlenmekte ve vergi alacağının güven içinde alınması sağlanmaktadır. Bu denetim yolları dört başlık altında sıralanmıştır. Bunlar; yoklama, vergi incelemesi, arama ve bilgi toplamadır.
Yoklama
VUK m.127-133 arasında düzenlenen yoklama, vergi idaresinin bilgisi haricinde bulunan vergilemeye dair şekli hususlarda uygulanan denetim yoludur (Şenyüz, vd. 2016:149). VUK m.127’de belirtildiği üzere yoklamanın amacı mükellefler ve mükellefiyetle ilgili kayıtları, maddi olayları ve durumları araştırmak ve tespit etmektir. Yoklama kurumu ile vergilendirilmeyen olay ve kaynaklar ve vergilendirilmeyen mükelleflerin tespiti sağlanmakta ve vergi alacağının arttırılmasına katkıda bulunulmakta, bu yolla da sosyal adaletin ve ticari rekabetin getireceği avantajların elde edilmesi amaçlanmaktadır (Ergen-Kılınçkaya, 2014:284).
Yoklamaya yetkililer VUK’un 128. maddesinde sıralanmıştır. Buna göre vergi dairesi müdürleri, yoklama memurları, yetkili makamlar tarafından yoklama işiyle görevlendirilenler, vergi incelemesine yetkili olanlar ile gelir uzmanları yoklama işleminin gerçekleştirilmesinde yetkili kılınmıştır. Yoklamanın her zaman yapılabilmesi mümkün olmakla birlikte ne zaman yapılacağı ile ilgili mükellefe haber verilmesi de söz konusu değildir (Yurteri, 2012, 258). VUK m.129 gereğince yoklama yapanların elinde yoklamaya yetkili olduğuna dair fotoğraflı resmi bir vesikanın bulunması ve yoklama yapılan kişiye göstermesi gerekmektedir.
Yoklama sonucunda e-yoklama adı verilen yoklama fişi ile yapılan işlemler kayıt altına alınmaktadır. E- yoklama fişi, yoklamaya yetkili kişilerce yoklama faaliyetinin amaç ve içeriğine göre tespit edilmiş kurallar çerçevesinde mobil cihazlar vasıtasıyla oluşturulmaktadır (Şenyüz, vd. 2016:150). E-yoklama fişi, işlemlerin güvenilirliğin artmasını ve kolaylaşmasını sağlayan bir mekanizma işlevini görmektedir.
Vergi İncelemesi
Vergi incelemesi, beyanların doğruluğunu sağlamak amacıyla vergi mükellefleri ve sorumlularının vergi ile ilgili işlemleri ile defter kayıtları, belgeleri gibi hususlarda yapılan kapsamlı inceleme olarak tanımlanmıştır (Nas, 2012:1310).
Yoklamadan farklı olarak olgular üzerinde incelemeden ziyade tüm iş ve işlemlerin araştırılması söz konusu olmaktadır (Taşkan, 2018:169).
Vergi incelemesi yapmaya yetkili kişiler; vergi müfettişleri, vergi müfettiş yardımcıları, ilin en büyük mal memuru ve vergi dairesi müdürleri ile Gelir İdaresi Başkanlığının merkez ve taşra teşkilatında müdür kadrolarında görev yapanlardır.
İnceleme zamanının önceden haber verilmesi zorunluluğu bulunmamaktadır ancak mükellefin hazırlık yapması gereken bir durum var ise haber verilmektedir (Öncel, vd.
2018:102). Vergi incelemesi VUK m.138’de belirtildiği üzere tarh zamanaşımına kadar yapılabilmektedir.
4 Volume 5 Issue 5 http://www.pearsonjournal.com/
Vergi incelemesinin yapılacağı yer kural olarak işyeri olmakla birlikte VUK’da yer alan ölüm, iş yerinin müsait olmaması, işin terk edilmesi gibi istisnai durumlarda veya mükellef ile vergi sorumluları isterse incelemenin vergi dairesinde yapılabilmesi de mümkündür.
Vergi incelemesi neticesinde vergi inceleme elemanı tarafından inceleme raporu adı altında bir belge düzenlenmektedir. Bu raporda matrah veya matrah farkının varlığı delil ve dayanakları ile birlikte ortaya konulmakta ve Rapor Değerlendirme Komisyonu tarafından değerlendirilmektedir (Şenyüz, vd. 2016:154). İnceleme sonucunda vergilendirmeyle ilgili hususlar tutanakla tespit edilir ve varsa ilgililerin itirazları da bu tutanağa işlenir (Öncel, vd. 2018:102).
Arama
Arama müessesesi, VUK m.142-147’de düzenlenmiştir. Arama, esasen ceza usul hukukunda düzenlenen, kişilerin işyerlerinde, evlerinde ya da üzerlerinde suç kanıtlarının araştırılması anlamına gelmektedir (Taşkan, 2018:172). Vergi hukuku çerçevesinde yapılan aramada ceza usul hukukunda olduğu gibi Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nde yer alan haklara uygun bir şekilde yapılmalı ve demokratik toplum düzeni ile ölçülülük ilkesine aykırı olmamalıdır (Yücesoy, 2018:156-157).
Aramanın yapılabilmesi için belli şartların bulunması gerekmektedir. Bu şartlar VUK m.142’de yer almaktadır. Bu çerçevede ihbar veya yapılan incelemeler nedeniyle mükellefin vergi kaçırdığına dair emarelerin bulunması ile vergi incelemesi yapmaya yetkili olanların buna gerek duyması ve gerekçeli yazı ile yetkili sulh yargıcından bunu istemesi ve sulh yargıcının arama kararı vermesi ile aramanın gerçekleştirilmesi mümkündür.
Arama sonucunda el konulan belge ve defterler en geç üç ay içinde incelenir ve belli suçların varlığının tespiti halinde Cumhuriyet Savcılığına durum intikal ettirilir (Öncel, vd. 2018:103). Arama sonucunda ele geçen bilgi ve belgelerin vergi tarhına veya ceza kesilmesine neden olması halinde vergi inceleme raporu veya yoklama fişi düzenlenir ve esas tarh işlemi bu belgeler üzerinden yapılır (Şenyüz, vd. 2016:155).
Bilgi Toplama
Vergi mükellefi tarafından beyan edilen bilgilerin doğruluğu, vergi alacağının sağlıklı bir şekilde elde edilmesi için önemlidir. Bu kapsamda vergi idaresinin de mükellefin vergilendirme ile ilgili verdiği bilgilerin doğruluğunu araştırması gerekmektedir. Bu bakımdan VUK m.148-152’de düzenlenen bilgi toplama kavramı ile mükellefle iş yapan üçüncü kişilerden vergilendirme ile ilgili bilgi alınmakta ve kullanıma sunulması sağlanmaktadır (Karaboyacı, 2014:235).
Bilgi toplama iki şekilde mümkün olmaktadır. Birincisi talep üzerine bilgi toplamadır. VUK m.148’de yer alan hükme göre kamu idare ve müesseseleri, mükellefler ve mükelleflerle iş yürüten diğer gerçek ve tüzel kişilerin Maliye Bakanlığı veya vergi incelemesi yapmaya yetkili kişilere bilgi vermesi mecburi tutulmuştur. Bilgi yazılı veya sözlü istenebilir ancak zorla vergi dairesine getirilemezler. Kural olarak
5 Volume 5 Issue 5 http://www.pearsonjournal.com/
bilgi istenenler bilgi vermekten kaçınamazlar ama doktor, avukat gibi meslekleri icabı bilgi sahibi olanlar ile haberleşme ve teslimi uygun olmayan bilgilerin istenmesi istisna kapsamında tutulmuştur.
Bilgi toplama bakımından ikinci husus ise sürekli bilgi toplama durumudur.
Buna göre kamu idare ve müesseseleri ile gerçek ve tüzel kişilerin vergilendirmeye dair olaylar ile ilgili bilgileri yetkili kurumlara belli aralıklarla veya devamlı olarak yazılı şekilde bildirmeleri gerekmektedir. Bu duruma örnek olarak araç satış işlemleri, bankacılık işlemleri gibi hususlar verilebilmektedir (Şenyüz, vd. 2016:157). Ayrıca VUK m.150’de yer alan ölüm olayları ve intikalleri ile ilgili de sürekli bildirme sorumluluğu bu kapsam dahilinde değerlendirilmelidir.
Sonuç
Denetim ve bilgi edinme yolları, VUK’ta hüküm altına alınan vergi alacağının eksiksiz ve zamanında elde edilmesini sağlayan vergi müesseseleridir. Denetim ve bilgi edinme yolları ile hem vergi alacakları kontrol altında tutulmakta hem de vergi mükelleflerinin vergiye dair ödevlerini zamanında ve uygun şekilde yerine getirip getirmediği denetlenmektedir.
Vergi idaresinin vergi alacağını korumak amacıyla uyguladığı denetim ve bilgi edinme yolları dört başlık altında bulunmaktadır. Yoklama kavramı, vergilendirmeye dair şekli hususları araştıran yani vergilendirme ile ilgili genel görünümü ortaya koyan vergi denetimi yoludur. Vergi incelemesi yoklamaya göre daha kapsamlı bir şekilde araştırma yürütülen ve mükellefin verdiği bilgilerin doğruluğunu araştırarak tespit edilmesini sağlayan vergi denetimi yoludur. Arama yolu ile mükellefin rızası dışında yapılan, mükellefin vergi kaçırdığı hususunda kuvvetli delillerin bulunması halinde şahsın evi, işyeri veya üzerinde uygulanan bilgi edinme yoludur. Bilgi toplama ise talep üzerine veya belli zaman aralıklarında yapılan, mükellefin verdiği bilgilerin ve beyan edilen matrahın doğruluğunun tespiti amacıyla üçüncü kişilerden bilgi edinilmesi yoluyla uygulanan bilgi edinme yoludur.
Denetim ve bilgi edinme yolları ile vergi alacağının elde edilmesi arttırılmakta ve kurallar çerçevesine alınmaktadır. Bu niteliği itibariyle de idarenin kamu harcamalarının da etkin ve kapsamlı bir şekilde yürütülmesi mümkün olmaktadır.
Kaynakça
Ergen, Z. ve Kılınçkaya, L. (2014). Türkiye’de Vergi Denetim Sistemi ve Sistemin Aksaklıklarının Değerlendirilmesi. Sosyoekonomi, 21(21): 281-304.
Karaboyacı, A. (2014). Vergi Denetimi Açısından Beyan Edilen Gelirin Doğruluğunun Tespit Yöntemleri, TBB Dergisi, 115: 211-242.
Nas, A. (2012). Türk Vergi Hukukunda Vergi İncelemesi. AÜHFD, 61(4):
1307-1336.
Öncel, M., Kumrulu, A., Çağan, N. (2018). Vergi Hukuku. Ankara: Turhan Kitabevi.
6 Volume 5 Issue 5 http://www.pearsonjournal.com/
Şenyüz, D., Yüce, M., Gerçek, A. (2016). Vergi Hukuku Genel Hükümler.
Bursa: Ekin Basım Yayın Dağıtım.
Taşkan, Y. Z. (2018). Vergi Hukuku. Ankara: Adalet Yayınevi.
Yurteri, İ. (2012). Türk Vergi Sisteminde Yoklama ve Yaygın ve Yoğun Vergi Denetimi. TBB Dergisi, 100: 255-270.
Yücesoy, A. A. (2018). Vergi Hukukunda Arama ve Arama Sürecindeki İşlemlerde Kamu Yararı Kavramı. TBB Dergisi, 135: 151-184.
