Beslenmeye Göre Özelleşmiş Dişler Beslenmeye Göre Özelleşmiş Dişler
Yiyecek rejimi özelleşmeleri hayvan dişlerinin formlarının şekillenmesinde önemli bir rol oynar. Bundan dolayı dişler yardımıyla fosil türlerin diyetleri hakkında fikir yürütülebilir. Örneğin insectivorlar genellikle görece kısa, nokta şeklindeki ön dişlerini avı öldürmek ya da tutmak için kullanılırlar; premolar ve molarları sivridir ve kesici bıçak gibi şekillenmiştir ve biraz eğri dururlar. Premolarlar sıklıkla ayırt edilebilir. Molarlar, öğütme ve ezme yüzeylerinin varlığı çok önemli olmadığı için, ilkel triangular formu korumuşlardır.
Diğer taraftan frigivores beslenenler meyve, fındık, tohum v.b. kabuklarını açmak Diğer taraftan frigivores beslenenler meyve, fındık, tohum v.b. kabuklarını açmak için mekanik bir alet gibi görev yapan uzun, çıkıntılı ön dişler geliştirmişlerdir. Ağaç için mekanik bir alet gibi görev yapan uzun, çıkıntılı ön dişler geliştirmişlerdir. Ağaç kabuğu sıyıran hayvanlarda da ön dişler son derece ince-uzundur. Bahsedilen kabuğu sıyıran hayvanlarda da ön dişler son derece ince-uzundur. Bahsedilen canlıların her iki çeşidinde de son premolarlar ezme ve öğütme işlevleri için canlıların her iki çeşidinde de son premolarlar ezme ve öğütme işlevleri için molariform hale gelmişlerdir. Molarlar körelmiş ve kenarları kısadır. Bir ya da iki molariform hale gelmişlerdir. Molarlar körelmiş ve kenarları kısadır. Bir ya da iki transvers loba sahip olarak çiğneme hareketini geliştirebilirler.
transvers loba sahip olarak çiğneme hareketini geliştirebilirler.
Buna karşılık folivers beslenenler görece küçük ön dişlere sahiptirler ama postcanin Buna karşılık folivers beslenenler görece küçük ön dişlere sahiptirler ama postcanin dişler bir dizi kesici kenarla donatılmıştır. Yaprak gibi çok lifli bir besini sindirmek dişler bir dizi kesici kenarla donatılmıştır. Yaprak gibi çok lifli bir besini sindirmek için uygun sindirim özellikleri gelişmiştir (Conroy, 1990).
için uygun sindirim özellikleri gelişmiştir (Conroy, 1990).
Dental Karakterler ve Diyet Dental Karakterler ve Diyet Arasındaki İlişki
Arasındaki İlişki
a- Böcekle beslenen prosimian a- Böcekle beslenen prosimian (tarsius)
(tarsius)
b- Yapraklarla beslenen lemur b- Yapraklarla beslenen lemur (Indri)
(Indri)
c- Meyve ve yapraklarla c- Meyve ve yapraklarla beslenen ape (hylobates) beslenen ape (hylobates)
d- Meyveyle beslenen maymun d- Meyveyle beslenen maymun (cercocebus)
(cercocebus)
Hayvanların beslenme özelliklerine göre özelleşmiş diş yapıları vardır. Omnivorlarda bunodont, carnivorlarda secodont, herbivorlarda lophodont dişlenme görülür.
1- Bunodont: Omnivorlarda görülen dental yapıdır. Tüberküller alçak ve yuvarlak hatlıdır. Yiv ve yarıklarla birbirlerinden ayrılmışlardır ve occlusial yüzü genişletirler.
Bunodont dişli memelilerde çeneler aşağı yukarı ve yanlara doğru hareket eder.
Tüberküller karşı çenedeki tüberkül ve oluklar arasında kayarak öğütme işlevini
gerçekleştirirler. Primat, ayı ve domuzlarda bunodont dişler bulunur. Carnivora’ların Mustelidae, Viverridae ve Canidae ailelerinde de bazı bunodont dişler ya da
bunodont elemanlar bulunabilir. Bunlar kemik v.b. sert dokuları ezip öğütebilmek için gereklidir.
2- Secodont: Carnivorlarda bulunan dental yapıdır. Dişler avı yakalama, öldürme ve parçalama işlevine göre uyum sağlamışlardır. Bu nedenle tüberküller oldukça keskin kenarlıdır. Dişler yatay düzlemde hareket etmezler.
3- Lophodont: Herbivorlarda görülür. Mine tabakası tüberküller arasında çeşitli
şekiller oluşturan kabartı ve loblara sahiptir. Rodent’lerde dişin kenar kısmı boyunca
daire şeklinde kabartılar görülür. Equid’lerde occlusial yüzeyde bir dizi karışık ve
birbiri içine giren kabartılar yer almaktadır. Bu kabartılar bucco-lingual yönde
uzanırlar. Occlusial yüzeydeki kabartılar (pli) birbirine bitişik üçgen ya da daireler
şeklinde yer alırsa bu oluşum bilophodont olarak isimlendirilir.
Bunodont diş yapısı
Secodont diş yapısı
Lophodont diş yapısı
Bazı hayvanlarda tükettikleri besinlerin sertlik durumuna göre dişin taç ve kök kısımlarında farklılıklar gözlenir. Hypsodont dişlerde taç kısmı, brachydont dişlerde kök kısmı daha uzundur.
1- Hypsodont: Kök kısmı kısa taç kısmı uzun olan diş yapısıdır. Örnek olarak fil ve atın diş yapıları verilebilir.
Hypsodont diş yapısı
2- Brachydont: Taç kısmı kısa kök kısmı uzun olan diş yapısıdır.
Brachyodont diş yapısı
Hayvanlarda dişlerin özelliklerine göre aşağıdaki dişlenme tiplerine de rastlanılmaktadır.
Selenodont: Enamelin kabartıları yarım ay şeklinde ise dental yapı
selenodont olarak isimlendirilir. Tüberküller plilerle birleşirler. Yarımay şeklindeki foldların uzun eksenleri mesio-distal yöndedir. Tüberküller önden arkaya doğru gittikçe derinleşirler.
Selenodont diş yapısı
Thecodont: Diş köklerinin çene kemiğinde ayrı yuvalara yerleşmesidir.
Selenodont diş yapısı
Acrodont: Dişlerin çene kemiğinin dış yüzeyine yapışmasını ifade eder, kemikli balıklarda olduğu gibi .
Acrodont diş yapısı
Pleurodont: Dişlerin çene kemiğinin iç kenarına yapışmasına ifade eder, kertenkele dişlerinde olduğu gibi.
Pleurodont diş yapısı
Hayvanlarda yanak dişlerinin (premolar ve molar) oklüzyal yüzeylerinde farklı karmaşık yapılar gözlenebilmektedir. Bunlar loxodont, dilambdodont ya da zalambdodont dişlenme olarak tanımlanır.
1- Loxodont: Çiğneme yüzeyinde çeşitli paralel çıkıntılar bulunan dişlenmedir.
Loxodont diş yapısı
2- Dilambdodont: Tüberkül formu “W” şeklinde görülen dişlenmedir.
Dilambdodont diş yapısı
Dilambdodont
