with leadership

Hasan Ali Yücel Eğilim Fakültesi Dergisi Sayı 1 (2005), 63-77

E Ğ İ T İ M Ö R G Ü T L E R İ N D E D E Ğ İ Ş İ M V E L İ D E R L İ K

M ü r ü v v e t Ç o l a k o ğ l u (*)

Ö Z E T

Günümüzde eğitim örgüt ve yöneticilerini yakından ilgilendiren konulardan birisi de değişimdir. Eğitim örgütlerinin kendisinden bek­

lenen görevleri yerine getirebilmeleri için çevrede meydana gelen değişme ve gelişmelere etkili olarak uyarlanmaları zorunludur.

Örgütün bu uyarlanma sürecini eksiksiz ve zamanında tamamlaya­

bilmesi ise, büyük ölçüde, değişimi örgütsel yaşamın vazgeçilmez bir Özelliği olarak algılayabilen lider yöneticilerin varlığına bağlıdır. Bu makalede, örgütsel değişim kavramı tanımlandıktan sonra, değişim ihtiyacı, örgütsel değişim süreci, değişim yöntemleri ve değişime direnç konuları özetlenerek; eğitim Örgütlerindeki lider yöneticilerin değişim sürecindeki rolü üzerinde durulmaktadır.

Anahtar Sözcükler: örgütsel Değişim, Eğitim Yönetimi, Eğitimsel Liderlik, Liderlik,

ABSTRACT

Today, one of the issues concerning educational institutions and their administrators closely is change. In order to respond to the demands of the stakeholders, educational institutions should adapt effectively to the changes in the environment. Successful completion of this process depends mostly on the existence of administrators with leadership qualities who perceive change as an indispensable part of institutional life. This article aims to define the concept of organization­

al change and summarize the issues of identification of change need, organizational change process, methods of change and resistance to change and finally focus on the role of educational leaders in the change process.

Keywords: Organizational Change, Educational Management, Educational Leadership, Leadership,

(*)Bahçeşehir Üniversitesi, Hazırlık Okulu

D e ğ i ş i m ç o k farklı b i ç i m l e r d e t a n ı m l a n a b i l e n bir kavramdır. G e n e l o l a r a k d e ğ i ş i m h e r h a n g i bir şeyi bir d ü z e y d e n b a ş k a bir d ü z e y e g e t i r m e y i , belli bir s ü r e d e h e r h a n g i bir ş e y d e m e y d a n a g e l e n f a r k l ı l a ş m a y ı ifade eder.

Bir k u r u m u n ü r ü n ü n ü n k a l i t e s i n d e m e y d a n a g e l e n bir f a r k l ı l a ş m a , ü r e t i m d e farklı bir s t a n d a r d ı n b e n i m s e n m e s i b u n a ö r n e k olabilir ( E r d o ğ a n , 2 0 0 2 : 11).

Ö r g ü t s e l d e ğ i ş i m İse ö r g ü t s e l a n l a m d a y e n i bir y a p ı o l u ş t u r m a , y a n i y a p ı y ı d e ğ i ş t i r e r e k d e ğ i ş e n k o ş u l l a r a u y g u n bir y a p ı y a r a t m a k t ı r ( C a n , 1 9 9 9 : 2 1 7 ) . B a ş a r a n ( 1 9 9 8 : 1 2 8 ) ise d e ğ i ş m e y i bir s i s t e m a ç ı s ı n d a n ele alarak, bir b ü t ü n ü n ö ğ e l e r i n d e , ö ğ e l e r i n i n birbiriyle ilişkilerinde, ö n c e k i n e g ö r e nicelik v e nitelikçe g ö z l e n e b i l i r bir ayrılığın o l u ş m a s ı o l a r a k t a n ı m l a m a k t a d ı r .

Ö r g ü t l e r ç e v r e y l e s ü r e k l i e t k i l e ş i m d e b u l u n a n birer a ç ı k sistemdir. Bu n e d e n l e d e ç e v r e d e m e y d a n a g e l e n d e ğ i ş m e l e r e u y a r l a n m a k için d e ğ i ş m e k z o r u n d a d ı r . D e ğ i ş i m h e r ö r g ü t ü n v a r l ı ğ ı n ı d e v a m e t t i r m e s i için g e r e k l i bir o l g u d u r . D e ğ i ş i m o l m a d a n bir ö r g ü t ü n u z u n s ü r e varlığını s ü r d ü r m e s i m ü m k ü n değildir.

İ ç i n d e y a ş a d ı ğ ı m ı z ç a ğ ı t a n ı m l a y a n e n ö n e m l i özellik hızlı d e ğ i ş i m d i r . E k o n o m i d e , s o s y a l a l a n d a , kültürel y a ş a m d a , s i y a s a l v e t o p l u m s a l d ü z e y d e v e t e k n o l o j i k y a p ı d a e s k i d e n ç o k farklı d e ğ i ş i m l e r v e y e n i l i k l e r y a ş a n m a k ­ tadır. K ü l t ü r i e r . t o p l u m l a r v e ülkeler a r a s ı n d a k i sınırlar k a l k m a k t a , e s k i y e g ö r e d a h a y o ğ u n v e hızlı bir e t k i l e ş i m y a ş a n m a k t a d ı r . A y n ı ş e y i e ğ i t i m ö r g ü t ­ leri a ç ı s ı n d a n d a s ö y l e m e k olanaklıdır. Ç ü n k ü e ğ i t i m d e artık e s k i s i g i b i o k u ­ lun d u v a r l a r ı i ç e r i s i n d e y ü r ü t ü l e n bir etkinlik o l m a k t a n ç ı k m ı ş , o k u l ç e v r e s i n ­ d e k i çeşitli g r u p l a r ı n katılımı ile e t k i l e ş i m i ç e r i s i n d e y ü r ü t ü l e n k a r m a ş ı k bir u ğ r a ş ı d u r u m u n a gelmiştir. B u f a r k l ı l a ş m a e ğ i t i m ö r g ü t l e r i n i n y a p ı v e g e r e k s e i ş l e y i ş i n d e d e ğ i ş i m ihtiyacını d a b e r a b e r i n d e getirmiştir. B u ihtiy­

a c ı n sağlıklı bir b i ç i m d e k a r ş ı l a n a b i l m e s i b ü y ü k ö l ç ü d e o k u l u n a ç ı k bir v i z y o n v e m i s y o n g e l i ş t i r e r e k , ç a l ı ş m a l a r ı n ı bu v i z y o n v e m i s y o n l a u y u m l u o l a r a k planlı bir b i ç i m d e y ü r ü t m e s i n e bağlıdır.

M e r g a l ' i n d e ( 2 0 0 0 ) belirttiği gibi, bir o k u l u n belirli bir m i s y o n a s a h i p o l m a s ı v e ç a l ı ş m a l a r ı n ı b u m i s y o n d o ğ r u l t u s u n d a p l a n l a m a s ı a y n ı z a m a n d a d e ğ i ş i m i d e b e r a b e r i n d e getirir. Ç ü n k ü o k u l i ç i n d e b u l u n d u ğ u t o p l u m u n d e ğ i ş e n i h t i y a ç l a r ı n a g ö r e m i s y o n u n u g ö z d e n geçirip y e n i l e d i k ç e , d e ğ i ş i m d e y ö n e t i m s ü r e c i n i n bir p a r ç a s ı h a l i n e gelir. D e ğ i ş i m i bir g e r ç e k o l a r a k k a b u l e d e n bir o k u l , kaliteli e ğ i t i m s u n m a k a d ı n a y e n i p r o g r a m l a r d e n e m e y i g ö z e alabilir, s t r a t e j i k p l a n l a m a v e u y g u l a m a y a d a h a fazla s a y ı d a i n s a n ı d a h i l e d e b i l i r v e p r o g r a m l a r ı n ı s ü r e k l i o l a r a k d e ğ e r l e n d i r m e y e tabi t u t a r a k yenileyebilir. Bu d a a n c a k o k u l d a k i b ü t ü n ç a l ı ş a n l a r ı n d e ğ i ş i m i n k a ç ı n ı l m a z bir z o r u n l u l u k o l d u ğ u n u k a b u l e t m e s i y l e m ü m k ü n olabilir. D a h a s ı , o k u l u n d e ğ i ş i m i n g e r ç e k etki v e a v a n t a j l a r ı n ı y a ş a m a s ı , a n c a k d e ğ i ş i m i n e ğ i t i m s i s ­ t e m i n i n s ü r e k l i v e d o ğ a l bir s ü r e c i o l a r a k g ö r ü l m e s i y l e olabilir ( M e r g a l , h t t p : / / w w w . a i i a s . e d u . , 2 0 0 0 ) .

Eğilim Örgütlerinde Değişim ve Liderlik 6 5

D e ğ i ş i m i n G e r e k l i l i ğ i

D e ğ i ş i m h e r ö r g ü t ü n v e ö z e l l i k l e d e e ğ i t i m ö r g ü t l e r i n i n sürekli, g e l i ş i m i için gereklidir. D e ğ i ş i m o l m a d a n bir e ğ i t i m k u r u m u n u n p a y d a ş l a r ı n ı n , ö z e l l i k ­ le de aiie v e ö ğ r e n c i l e r i n ihtiyaç v e b e k l e n t i l e r i n e c e v a p v e r m e s i o l a n a k l ı değildir. A n c a k o k u l a y ö n e l i k b u i s t e k v e b e k l e n t i l e r s a d e c e ö ğ r e n c i v e ailelerle d e sınırlı değildir. Ö ğ r e t m e n v e d i ğ e r ç a l ı ş a n l a r ı n d a okul t a r a f ı n d a n k a r ş ı l a n m a s ı g e r e k e n ihtiyaçları vardır. B u ihtiyaçlar s o s y a l , politik v e e k o n o m i k s i s t e m l e r d e k i d e ğ i ş i m l e r i n d e e t k i s i y l e h e r g e ç e n g ü n ç e ş i t l e n e r e k a r t m a k t a d ı r . İç v e d ı ş ç e v r e d e n k a y n a k l a n a n t ü m b u farklı i h t i y a ç l a r ı n k a r ş ı l a n a b i l m e s i d e hiç k u ş k u s u z planlı d e ğ i ş i m i z o r u n l u h a l e g e t i r m e k t e d i r .

E ğ i t i m s i s t e m i n i s o s y a l , politik v e e k o n o m i k s i s t e m l e r d e n s o y u t l a y a r a k ele a l m a k o l a n a k l ı değildir. E ğ i t i m s i s t e m i s o s y a l , politik v e e k o n o m i k s i s t e m ­ lerle iç içe i ş l e y e n bir sistemdir. B u s i s t e m l e r d e n e t k i l e n d i ğ i gibi ürettiği b i l i m v e t e k n o l o j i y o l u y l a d a bu s i s t e m l e r i etkiler. Karşılıklı bu e t k i l e ş i m d e y i n e , e ğ i t i m s i s t e m i n i n v e ö r g ü t l e r i n i n d i ğ e r s i s t e m l e r d e m e y d a n a g e l e n d e ğ i ş m e l e r e y e r i n d e v e z a m a n ı n d a u y a r l a n m a l a r ı n ı g e r e k l i kılar.

Y ö n e t i m v e liderlik k o n u s u n d a k i t a n ı n m ı ş y a z a r l a r d a n biri o i a n K o t t e r ( 1 9 9 6 : 172) s o s y a l , e k o n o m i k , t e k n o l o j i k v e politik s i s t e m l e r d e m e y d a n a g e l e n d e ğ i ş m e l e r e bağlı o l a r a k ö r g ü t l e r i n y a p ı v e i ş l e y i ş l e r i n d e m e y d a n a g e l e n d e ğ i ş m e l e r i , a ş a ğ ı d a k i g i b i , 2 0 . y ü z y ı l ö r g ü t l e r i ile 2 1 . y ü z y ı l ö r g ü t ­ l e r i n d e k i farklılıkları k a r ş ı l a ş t ı r a r a k o r t a y a k o y m a y a çalışmıştır,

20.yÜ7.yıl Ö r g ü t l e r i

•Bürokratik

• Ç o k kademeli

*Üst kademe yöneticilerin kontrolünde

• B ö l ü m l e r i n birbirine b a ğ ı m l ı olmasını gerektiren politika ve prosedürler

•Performans bilgi sistemlerine dayalı olmayan

•Performans verilerinin sadece üst düzey yetkililerce değerlendirdiği

*Sadece kıdemli personele sunulan ve destek sistemi

*İçe d ö n ü k

• M e r k e z i

•Kararları yavaş alan

•Politik

• R i s k t e n kaçan

21 .yüzyıl Ö r g ü t l e r i

• D a h a az kural ve çalışanla bürokratik olmayan yapı

• D a h a az kademeli

• Ü s t düzey yönetim yol gösterici, daha alt seviyedeki çalışanlar

• B ö l ü m l e r i n birbirine m ü m k ü n olduğu kadar az b a ğ ı m l ı olmasını gerektiren politika ve prosedürler

• B i r ç o k performans bilgi sistemlerine dayalı

•Performans verilerinin çalışanlarca paylaşılması

• E ğ i t i m ve destek sistemlerinin bütün çalışanlara sunulması

• D ı ş a d ö n ü k

•Yetkilendirici

• H ı z l ı karar alma

• A ç ı k ve dürüst

• R i s k t o î e r e eden

Y u k a r ı d a k i k a r ş ı l a ş t ı r m a d a n d a a n l a ş ı l a c a ğ ı g i b i , d e ğ i ş m e v e g e l i ş m e l e r i n e t k i s i y l e 2 0 . y ü z yılın h i y e r a r ş i k bir y a p ı , m e r k e z i bir y ö n e t i m v e y ö n e t i c i y i m e r k e z e a l a n i ş g ö r e n p o l i t i k a s ı n a s a h i p ö r g ü t l e r i n i n y e r i n i , 2 1 . y ü z y ı l d a d a h a b a s ı k bir y a p ı , ç a l ı ş a n a y e t k i a k t a r a n bir y ö n e t i m b i ç i m i v e i ş g ö r e n i m e r k e z e a l a n bir p o l i t i k a y a s a h i p ö r g ü t l e r almıştır. B u y a p ı s a l v e y ö n e t i m s e l d e ğ i ş i m l e r e ğ i t i m ö r g ü t l e r i n d e b i r ç o k a l a n d a k ö k l ü d e ğ i ş i m l e r i g ü n d e m e getirmiştir.

Ö z e l l i k l e e k o n o m i k v e politik d e ğ i ş i m l e r l e birlikte d e v l e t i n o k u l l a r ü z e r i n d e k i e t k i s i n i n g i d e r e k a z a l m a s ı , okulları ç e v r e d e k i e k o n o m i k v e y e r e l g ü ç l e r ile ailelerin i s t e k v e b e k l e n t i l e r i n e karşı d a h a d u y a r l ı o l m a y a z o r ­ lamıştır. D i ğ e r y a n d a n a i l e l e r i n v e çeşitli sivil t o p l u m k u r u l u ş l a r ı n ı n o k u l l a r ı n f i n a n s m a n ı n d a g i d e r e k d a h a f a z l a y ü k ü s t l e n m e l e r i , a y n ı z a m a n d a o k u l l a r a d a h a f a z l a m ü d a h a l e e t m e h a k k ı n ı k e n d i l e r i n d e g ö r m e l e r i n e y o l a ç m ı ş t ı r . B u d u r u m o k u l l a r ı n velilerle, e k o n o m i k v e y e r e l ö r g ü t l e r l e d a h a sıkı işbirliği i ç e r i s i n d e o l m a s ı n ı , b i r ç o k ö n e m l i k a r a r d a o n l a r ı n k a t ı l ı m ı n ı s a ğ l a m a s ı n ı d a b e r a b e r i n d e getirmiştir.

Yirmibirİnci y ü z y ı l d a ö z e l l i k l e velilerle ö ğ r e t m e n l e r v e o k u l y ö n e t i c i l e r i a r a s ı n d a k i ilişkilerde d e ç a r p ı c ı g e l i ş m e l e r gözlenmiştir. B u g e l i ş m e l e r d e velilerin o k u l a y ö n e l i k b a k ı ş a ç ı l a r ı n ı n d e ğ i ş m e s i n i n ö n e m l i payı o l m u ş t u r . A r t ı k v e l i l e r k e n d i l e r i n i e ğ i t i m h i z m e t l e r i n i n t ü k e t i c i s i o l a r a k g ö r m e y e b a ş l a m ı ş l a r d ı r . B u n u n İçin d e ç o c u k l a r ı n a o k u l s e ç i m i , o k u l y ö n e t i m i n e k a t ı l ­ m a , ç o c u k l a r ı n ı n e ğ i t i m i n e y a r d ı m c ı o l m a , o k u l t o p l u m u n a k a t ı l m a v b . gibi k o n u l a r a ilgi g ö s t e r m e y e v e bu k o n u d a rol ü s t l e n m e y e d a h a f a z l a ç a b a g ö s t e r m e k t e d i r l e r . K u ş k u s u z bu a n l a y ı ş değişikliği g e l e n e k s e l okul-ev, o k u l - t o p l u m , v e l i - ö ğ r e t m e n ilişkilerinin s ı n ı r l a r ı n ı n b o z u l m a s ı n a y o l açmıştır. B u y e n i v e farklı veli i h t i y a ç v e b e k l e n t i l e r i , eski ilişkilerin y e n i d e n g ö z d e n g e ç i r ­ ilerek d a h a e s n e k , k a t ı l ı m c ı , ç o k y ö n l ü e t k i l e ş i m e o l a n a k v e r e n m o d e l l e r i n g e l i ş t i r i l m e s i n i v e u y g u l a n m a s ı n ı z o r u n l u k ı l m a k t a d ı r G ü m ü ş e l i , 2 0 0 1 : 5 3 4 ) İşte y u k a r ı d a ö z e t l e n e n t ü m bu farklılık v e d e ğ i ş m e l e r , e ğ i t i m ö r g ü t l e r i n d e k ö k l ü v e planlı v e s ü r e k l i bir d e ğ i ş i m i g e r e k l i kılmaktadır.

D e ğ i ş i m İ h t i y a c ı n ı B e l i r l e m e

E ğ i t i m ö r g ü t l e r i n i n e n ö n e m l i a m a ç l a r ı n d a n birisi h i z m e t ettiği ç e v r e n i n d e ğ i ş e n istek v e i h t i y a ç l a r ı n a o l a b i l d i ğ i n c e kısa z a m a n d a v e etkili o l a r a k c e v a p v e r m e k t i r . B u n u g e r ç e k l e ş t i r e b i l m e k için d e d e ğ i ş i m i h t i y a c ı n ı n v e ö n c e l i k l e r i n i n b e l i r l e n m e s i gerekir.

B a z ı d u r u m l a r d a d e ğ i ş i m e i h t i y a ç o l u p o l m a d ı ğ ı n ı k a r a r l a ş t ı r m a k için f a z l a bir ç a b a y a g e r e k yoktur. Ö r g ü t t e v a r o l a n bazı g ö s t e r g e l e r d e ğ i ş i m i h t i y a c ı n ı a ç ı k bir b i ç i m d e o r t a y a koyarlar. Ö r n e ğ i n a ş a ğ ı d a k i d u r u m l a r d a ö r g ü t t e bir d e ğ i ş i m i h t i y a c ı o l d u ğ u a ç ı k ç a bellidir. ( B u r k e , a k t . C o n n o r & B l a k e , 1 9 8 8 : 1 4 5 ) .

Eğilim Örgütlerinde Değişim ve Liderlik 6 7

1 . A y n ı t ü r p r o b l e m l e r i n s ü r e k l i o l a r a k t e k r a r e t m e s i ,

2 . P r o b l e m i n ç ö z ü m ü için ç o k çeşitli stratejiler k u l l a n ı l m a s ı n a r a ğ m e n s o n u ç e l d e e d i l e m e m e s i ,

3. Ç a l ı ş a n l a r ı n m o r a l i n i n d ü ş ü k o l m a s ı v e b u n u n t e k bir n e d e n i n i n o l m a m a s ı .

B u d u r u m l a r ı n v a r o l m a s ı h a l i n d e y ö n e t i c i n i n f a z l a bir a r a ş t ı r m a y a p ­ m a y a g e r e k k a l m a k s ı z ı n , b u n l a r ı bir d e ğ i ş i m ihtiyacı o l a r a k k a b u l e t m e s i v e d e ğ i ş i m p l a n ı n ı h a z ı r l a m a y a g i r i ş m e s i kolaydır. A n c a k d e ğ i ş i m ihtiyacını g ö s t e r e n d u r u m l a r her z a m a n bu k a d a r a ç ı k değildir. A k s i n e ihtiyaçların bir ç o ğ u k o l a y c a b e l i r l e n e c e k t ü r d e n o l m a d ı ğ ı g i b i , b a z ı l a r ı d a acil v e o a n d a g i d e r i l m e s i g e r e k e n ihtiyaçlar değildir. B u y ü z d e n , akılcı v e y e t e n e k l i bir liderin y a p m a s f g e r e k e n e n ö n e m l i iş, çeşitli y ö n t e m l e r k u l l a n a r a k d e ğ i ş i m ihtiyaçlarını v e ö n c e l i k l e r i n i belirlemektir.

Ö n c e l i k l i d e ğ i ş i m a l a n l a r ı n b e l i r l e n m e s i n d e k u l l a n ı l a b i l e c e k b i r ç o k y o l vardır. B u y o l l a r d a n en pratik o l a n ı d a n ı ş m a n l a r v e b ö l ü m y ö n e t i c i l e r i ile ö ğ r e t m e n v e d i ğ e r ç a l ı ş a n l a r ı n g ö r ü ş l e r i n e b a ş v u r m a k t ı r . B u u y g u l a m a n ı n e n ö n e m l i y a r a r ı , katılım y o l u y l a ç a l ı ş a n l a r ı n ö n c e l i k l i d e ğ i ş i m a l a n l a r ı n ı b e l i r l e m e s i , b u d e ğ i ş i m i n n a s ı l y a p ı i a c a ğ ı y l a ilgili ö n e r i l e r d e b u l u n m a s ı v e ö n g ö r ü l e n y e n i l e ş m e y i d e s t e k l e m e s i d i r . B u yolla e l d e e d i l e c e k v e r i l e r ile k u r u m u n i h t i y a ç l a r ı n ı d a h a d o ğ r u bir b a k ı ş a ç ı s ı ile d e ğ e r l e n d i r e b i l i r . T o p l a n a n v e r i l e r k u r u m u n i h t i y a ç l a r ı n a y ö n e l i k p l a n v e ö n l e m l e r e dönüşebilir.

K a t ı l ı m d o l a y ı s ı y l a d e ğ i ş i m h o ş g ö r ü y l e karşılanır. E ğ e r d e ğ i ş i m k u r u m v e ç a l ı ş a n l a r ı n ı n ihtiyaçları ile ö r t ü ş ü r s e , bu u y u m d e ğ i ş i m i n d o ğ u r a c a ğ ı z o r l u k ­ l a r d a k u r u m u n g ü c ü h a l i n e gelir.

D i ğ e r bir y ö n t e m ise ç a l ı ş a n l a r ı izlemedir. B u y ö n t e m i n a l t ı n d a y a t a n sayıltı, d e ğ i ş i m i s t e y e n ç a l ı ş a n l a r ı n b u n u çeşitli d a v r a n ı ş l a r ı ile y ö n e t i m e d u y u r m a y a ç a l ı ş a c a k l a r ı d ı r . D e ğ i ş i m i s t e y e n ç a l ı ş a n l a r b u n u s a k l a y a m a z l a r v e b ö y l e bir i h t i y a c ı n ü s t y ö n e t i m t a r a f ı n d a n a l g ı l a n m a s ı n a y ö n e l i k d a v r a n ı ş l a r d a bulunurlar. B u n e d e n l e , y ö n e t i m i n ç a l ı ş a n l a r ı n d a v r a n ı ş l a r ı n ı bilinçli bir b i ç i m d e g ö z l e y e r e k a n a l i z e t m e y e z a m a n a y ı r m a s ı , d e ğ i ş i m ihtiy­

a c ı n ı n b e l i r l e n m e s i için ç o k ö n e m l i f ı r s a t l a r sağlar. A y r ı c a y ö n e t i c i l e r b i l i n ­ m e y e n s o r u n y a d a ihtiyaçların b e l i r l e n m e s i için ö ğ r e t m e n l e r i i ş b a ş ı n d a z i y a r e t e d e r e k ö n e m l i veriler e l d e e d e b i l i r l e r ( M e r g a l , h t t p : / / w w w . a i i a s . e d u . , 2 0 0 0 ) .

D e ğ i ş i m i h t i y a c ı n ı n b e l i r l e n m e s i n e y ö n e l i k k u l l a n ı l a b i l e c e k e n etkili y ö n t e m ise y ö n e t i m v e o k u l p e r s o n e l i n i n işbirlikçi ç a b a s ı ile g e r ç e k l e ş e n t a k ı m ç a l ı ş m a s ı d ı r . Bu y ö n t e m d e , ilk a d ı m y ö n e t i m d e n gelir v e d e ğ i ş i m ihtiy­

a c ı n ı n b e l i r l e n m e s i n d e o k u l d a k i t ü m ç a l ı ş a n l a r ı n k a t ı l ı m ı n a o l a n a k s a ğ l a n ı r . Y ö n e t i m , s o r u n u n a n a l i z i , a l t e r n a t i f ç ö z ü m l e r i n ü r e t i l m e s i , p r o g r a m ı n u y g u l a n m a s ı v e d e ğ i ş i m i n d e ğ e r l e n d i r i l m e s i s ü r e c i n e k u r u m d a k i

t ü m i i g i i i l e r i n k a t ı l ı m ı n ı s a ğ l a r ( K i r p a t r i c k , 1 9 8 8 , a k t . M e r g a i , , h t t p : / / w w w . a i i a s . e d u . , 2 0 0 0 ) . B ö y l e c e h e m g e r ç e k ç i d e ğ i ş i m ihtiyaçları belir­

l e n m i ş o l u r h e m d e bu ihtiyaçların g i d e r i l m e s i n e y ö n e l i k ç a b a l a r d a işbirliği v e k o o r d i n a s y o n b ü y ü k ö l ç ü d e g a r a n t i a l t ı n a a l ı n m ı ş olur.

D e ğ i ş i m i h t i y a c ı n ı n d o ğ r u o l a r a k b e l i r l e n m e s i a y n ı z a m a n d a d e ğ i ş i m i n p l a n l a n m a s ı için d e v a z g e ç i l m e z bir ö n e m e sahiptir. Ç ü n k ü ihtiyaç v e ö n c e ­ likleri o r t a y a k o y m a d a n , h a n g i d e ğ i ş i m i , n e r e d e , ne z a m a n , kimlerin k a t k ı s ı y ­ la v e ne k a d a r bir m a l i y e t l e g e r ç e k l e ş t i r i l e c e ğ i n e k a r a r v e r m e k o l a n a k l ı değildir. Etkili bir d e ğ i ş i m planı o l m a d a n d a d e ğ i ş i m s ü r e c i n i n b a ş a r ı y a u l a ş ­ m a s ı o l a n a k l ı değildir.

A n a l i z a ş a m a s ı n d a d e ğ i ş i m i g e r e k t i r e n v e e n g e l l e y e n g ü ç l e r a ç ı k bir b i ç i m d e belirlenmelidir. D e ğ i ş i m i g e r e k t i r e n g ü ç l e r d e ğ i ş i m d e n b e k l e n e n o l u m l u sonuçlar, e n g e l l e y e n g ü ç l e r ise d e ğ i ş i m i n o l u m s u z etkileridir. B u g ü ç ­ leri ayrı ayrı t a n ı m l a m a k bir b a k ı m a o k u l u n i ş l e y i ş i n d e k i o l u m s u z d u r u m l a r ı n s e b e p l e r i n i n de o r t a y a ç ı k a r ı l m a s ı d e m e k t i r . A y n ı z a m a n d a b ö y l e bir t a n ı m ­ l a m a ile d e ğ i ş i m i h t i y a c ı n ı n g ö s t e r g e l e r i d e a ç ı k o l a r a k b e l i r l e n m i ş olur. O k u l ö r g ü t ü a ç ı s ı n d a n bu g ö s t e r g e l e r d e n bazıları y e t e r s i z kayıt, ö ğ r e t m e n v e ö ğ r e n c i l e r i n d e v a m s ı z l ı ğ ı , ö ğ r e t m e n l e r i n iş d e ğ i ş t i r m e h ı z ı , iletişim e k s i k l i ğ i , y ı k ı c ı ç a t ı ş m a l a r v b . o l a b i l i r ( C r i b b i n , 1 9 8 1 , a k t . M e r g a l , h t t p : / / w w w . a i i a s . e d u . , 2 0 0 0 ) . Y ö n e t i c i l e r , d e ğ i ş i m ihtiyacını o r t a y a ç ı k a r m a d a b u g ö s t e r g e l e r i n h e r birinin a n l a m v e ö n e m i n i ayrı ayrı t a n ı m l a m a l ı d ı r l a r .

D i ğ e r y a n d a n B r i d g e s v e M i t c h e l l ( 2 0 0 0 : 3 2 ) liderin d e ğ i ş i m s ü r e c i n e g e ç i ş a ş a m a s ı n d a ç a l ı ş a n l a r ı y l a a ş a ğ ı d a k i d ö r t k o n u y u p a y l a ş m a s ı n ı n , d e ğ i ş i m i n g e r ç e k l e ş m e s i n i ö n e m l i ö l ç ü d e k o l a y l a ş t ı r a c a ğ ı n ı ileri s ü r m e k t e ­ dir. Y a z a r l a r ı n b a ş h a r f l e r i n d e n d o l a y ı " 4 P " a d ı n ı v e r d i k l e r i bu a ş a ğ ı d a y e r a l m a k t a d ı r .

P u r p o s e ( A M A Ç ) : B u n u n e d e n y a p m a k z o r u n d a y ı z ?

P i c t u r e ( R E S İ M ) : D e ğ i ş i m g e r ç e k l e ş t i ğ i n d e nasıl g ö r ü n e c e k ? P l a n ( P L A N ) : A d ı m a d ı m a m a c a n a s ı l u l a ş ı l a c a k ?

P a r t ( G Ö R E V ) : D e ğ i ş m e y i s a ğ l a m a k için s e n h a n g i g ö r e v i ü s t l e n e c e k s i n ?

Ö r g ü t s e l D e ğ i ş i m S ü r e c i

L i t e r a t ü r e g ö z a t ı l d ı ğ ı n d a ö r g ü t s e l d e ğ i ş i m s ü r e c i n i n a ş a m a l a r ı k o n u s u n d a b i r ç o k farklı s ı n ı f l a n d ı r m a y a r a s t l a n m a k t a d ı r . B u n u n l a birlikte bu s ı n ı f l a n d ı r m a l a r ı n h e m e n h e p s i n d e d e ğ i ş i m s ü r e c i n i n bir i h t i y a c ı n h i s s e d i l m e s i ile b a ş l a d ı ğ ı v e kalıcılığın s a ğ l a n m a s ı n a y ö n e l i k etkinliklerle s o n b u l d u ğ u g ö r ü l m e k t e d i r .

Ö r g ü t s e l d e ğ i ş i m s ü r e c i n i i n c e l e y e n y a z a r l a r d a n birisi Kotter'dir.

K o t t e r ( 1 9 9 9 : 7 6 - 9 1 ) bir ö r g ü t ü n d e ğ i ş i m i b a ş a r ı y l a g e r ç e k l e ş t i r m e s i için

Eğitim Örgütlerinde Değişim ve Liderlik 6 9

g e r e k e n s ü r e c i n , a ş a ğ ı d a k i gibi, s e k i z a ş a m a d a n o l u ş t u ğ u n u b e l i r t m e k t e d i r : 1. G e r e k l i l i k d u y g u s u y a r a t m a k

2 . Y o l g ö s t e r i c i bir g r u p o l u ş t u r m a k 3. V i z y o n y a r a t m a k

4 . V i z y o n u p a y l a ş m a k

5. V i z y o n u g e r ç e k l e ş t i r m e k için d i ğ e r ç a l ı ş a n l a r ı y e t k i l e n d i r m e k 6. K ı s a d ö n e m k a z a n ç l a r p l a n l a m a k

7. G e l i ş m e l e r i p e k i ş t i r m e v e d a h a f a z l a d e ğ i ş i m ü r e t m e k 8. Yeni y a k l a ş ı m l a r ı ö r g ü t k ü l t ü r ü n e k a t m a k .

D i ğ e r y a n d a n C u m m i n g s v e VVorley ( 1 9 9 3 : 1 4 5 ) ise d a h a ayrıntılı bir s ı r a l a m a y a p a r a k , etkili d e ğ i ş i m y ö n e t i m i n d e i z l e n m e s i g e r e k e n s ü r e c i a ş a ğ ı d a k i g i b i b e ş t e m e l a ş a m a d a ö z e t l e m i ş l e r d i r :

1. D e ğ i ş i m e m o t i v e e t m e k .

* D e ğ i ş i m için o r t a m h a z ı r l a m a k

* D e ğ i ş i m e d i r e n c i ö n l e m e k 2 . V i z y o n Y a r a t m a k

* M i s y o n

* İ s t e n e n s o n u ç l a r

* l ç i n d e b u l u n u l a n k o ş u l l a r

* K ı s a d ö n e m h e d e f l e r 3. Politik d e s t e k s a ğ l a m a k

* D e ğ i ş i m a j a n ı n ı n g ü c ü n ü d e ğ e r l e n d i r m e s i

* A n a h t a r p a y d a ş l a r ı b e l i r l e m e k

* P a y d a ş l a r ı e t k i l e m e k 4 . G e ç i ş s ü r e c i n i y ö n e t m e k

* E y l e m planı h a z ı r l a m a

* D e s t e k a l m a planı h a z ı r l a m a

* Y ö n e t i m y a p ı l a r ı n ı o l u ş t r m a 5. D e ğ i ş i m s ü r e c i n i d e v a m e t t i r m e

* D e ğ i ş i m k a y n a k l a r ı n ı s a ğ l a m a

* D e ğ i ş i m a j a n l a r ı n a d e s t e k s a ğ l a m a

*Yeni b e c e r i v e y e t e n e k l e r i n o l u ş m a s ı n ı s a ğ l a m a

* Ö d ü l ! e n d l r m e

Y u k a r ı d a k i h e r iki ö r n e k t e n d e g ö r ü l e c e ğ i gibi, ö r g ü t s e l d e ğ i ş i m bir­

birine b a ğ l ı e t k i n l i k l e r d e n o l u ş a n k a r m a ş ı k süreçtir. D i ğ e r y a n d a n bu her iki ö r n e k t e d e d e ğ i ş i m i n b a ş a r ı s ı n ı n iki ö n e m l i k o ş u l u n g e r ç e k l e ş m e s i n e bağlı o l d u ğ u g ö r ü l m e k t e d i r . B u n l a r d a n birisi d e ğ i ş i m i n planlı v e s i s t e m l i bir e t k i n ­ lik o l d u ğ u , d i ğ e r i d e d e ğ i ş i m i n g e r ç e k l e ş m e s i n i n b ü y ü k ö l ç ü d e ö r g ü t ç a l ı ş a n ­ larının d e ğ i ş i k l i ğ i n g e r e ğ i n e i n a n m a l a r ı v e e t k i n l i k l e r d e g ö n ü l l ü o l a r a k g ö r e v a l m a l a r ı n a bağlı o l d u ğ u d u r . B u iki n o k t a d a d e ğ i ş i m s ü r e c i n d e ö r g ü t s e l lider-

liğirı b ü y ü k ö n e m t a ş ı d ı ğ ı n ı o r t a y a ç ı k a r m a k t a d ı r .

D e ğ i ş i m Y ö n t e m l e r i

Ö r g ü t l e r t e k n o l o j i , ö r g ü t y a p ı s ı , y ö n e t i m s ü r e c i , işleyiş s ü r e c i v b . gibi b i r ç o k b o y u t t a d e ğ i ş i m ihtiyacı ile karşılaşabilirler. Bu ihtiyaçların h e r biri f a r k l ı y ö n t e m l e r i n k u l l a n ı l m a s ı n ı gerektirir. G e n e l l i k l e ilgili b o y u t u n adı ile a n ı l a n bu y ö n t e m l e r i n başlıcaları t e k n o l o j i k y ö n t e m , y a p ı s a l y ö n t e m , y ö n e ­ t i m s e l y ö n t e m , e ğ i t i m s e l y ö n t e m , h e d e f e dayalı y ö n t e m , d ö n ü t t o p l a m a y ö n ­ t e m i v e ö r g ü t g e l i ş t i r m e y ö n t e m i d i r . B u y ö n t e m l e r i n h e r biri a ş a ğ ı d a k ı s a c a a ç ı k l a n m ı ş t ı r . Ö r g ü t liderleri d e ğ i ş i m ihtiyacı b u l u n a n alanı d i k k a t e a l a r a k d u r u m a v e k o ş u l a r a g ö r e bu y ö n t e m l e r d e n bir y a d a birkaçını bir a r a d a k u l ­ lanabilirler ( C o s t l e y & T o d d , 1 9 8 7 , a k t . M e r g a l , h t t p : / / w w w . a l i a s . e d u . , 2 0 0 0 ) .

Teknolojik yöntem

B u y ö n t e m ö r g ü t ü n ü r e t i m s ü r e c i y l e ilgilidir v e d e ğ i ş e n t e k n o l o j i n i n ö r g ü t ü n ü r e t i m ş e k l i n i y e n i l e m e s i g e r e k t i ğ i v a r s a y ı m ı n a dayanır. Y ö n t e m i n a m a c ı ü r ü n ü n y a d a ç ı k t ı n ı n kalitesini artırmaktır. B ö y l e bir d e ğ i ş i m y e n i m a l z e m e v e t e k n i k l e r i n u y g u l a m a y a k o n u l m a s ı n ı içerir. T e k n o l o j i k y ö n t e m iş r o t a s y o n u , iş g e n i ş l e t m e , iş z e n g i n l e ş t i r m e v e iş m o d ü l l e r i t e k n i k l e r i n i u y g u ­ l a m a y o l u y l a gerçekleştirilir.

Yapısal yöntem

A d ı n d a n d a a n l a ş ı l a c a ğ ı gibi y a p ı s a l y ö n t e m ç a l ı ş a n l a r ı n g ö r e v l e r i n i y e n i d e n d ü z e n l e y e r e k ö r g ü t y a p ı s ı n d a d e ğ i ş i k l i k y a p m a y ı içeren bir y ö n ­ t e m d i r . Ö r g ü t t e k i d e ğ i ş i m ç a l ı ş a n ı n g ö r e v a l a n ı n ı n y a t a y v e dikey b o y u t t a f a r k l ı l a ş m a s ı y l a oluşur. Y ö n e t i m i n b u r a d a k i g ö r e v i farklı v e ç o k s a y ı d a g ö r e v a l a n ı y a r a t ı p geliştirmektir.

Yönetimsel yöntem

B u y ö n t e m y ö n e t i c i n i n i s t e n i l e n d e ğ i ş i m i s a ğ l a m a d a ö d ü l y o l u n u k u l ­ l a n m a s ı d ı r . İ s t e n i l e n d e ğ i ş i m g e r ç e k l e ş e n e k a d a r y ö n e t i m o l u m l u d a v r a n ı ş l a r ı ö d ü l l e n d i r i r v e t e ş v i k eder. B u y ö n t e m d a v r a n ı ş d e ğ i ş i k l i ğ i y a r a t ­ m a d a etkili bir y ö n t e m o l a r a k kullanılır.

Eğitimsel yöntem

B u y ö n t e m d e ğ i ş i m i e ğ i t i m l e g e r ç e k l e ş t i r m e y i a m a ç l a y a n bir y ö n ­ t e m d i r . Ö r g ü t ç a l ı ş a n l a r ı n ı ; r e s m i e ğ i t i m , s e m i n e r , h i z m e t - i ç i e ğ i t i m , a k a d e m i k s e m i n e r v e d i ğ e r y ö n t e m l e r l e g e l i ş t i r m e y i hedefler. B u y ö n t e m i n t e m e l i n d e i n s a n l a r ı n bilgi, b e c e r i v e t u t u m e k s i k l i ğ i g i d e r i l e r e k d e ğ i ş i m e d a h a kolay u y a r l a n a b i l e c e k l e r i i n a n c ı y a t m a k t a d ı r . ( C o n n o r & L a k e l 9 8 8 a k t . M e r g a i , httpT//www.aiias.edu., 2 0 0 0 ) .

Eğitim Örgütlerinde Değişim ve Liderlik 7 1

Hedefe dayalı yöntem

B u y ö n t e m ö r g ü t t e k i h e r k e s i k a p s a r . H e r ç a l ı ş a n a v e r i l e n z a m a n i ç e r i s i n d e ne h e d e f l e d i ğ i sorulur. B u h e d e f l e r kişisel y a d a ö r g ü t s e l olabilir.

Ç a l ı ş a n d a n bu h e d e f l e r i n i ü s t ü y l e t a r t ı ş m a l a r ı istenir. İki t a r a f d a u z l a ş t ı ğ ı n ­ d a h e d e f l e r e u l a ş m a d a i z l e n e c e k p r o g r a m belirlenir v e farklı bir y ö n e t m e n l e sürekli g ö r ü ş m e y a p ı l m a s ı istenir. Ç a l ı ş a n d a n h e d e f l e n e n d e ğ i ş i m i n g e l i ş i ­ mini d ü z e n l i bir ş e k i l d e r a p o r e t m e s i istenir.

Dönüt toplama yöntemi

B u y ö n t e m bir d a n ı ş m a n ı n g ö z e t i m i n d e a n k e t y a d a g ö r ü ş m e f o r m l a r ı y o l u y l a ç a l ı ş a n l a r d a n v e r i t o p l a m a v e b u n l a r ı ç ö z ü m l e m e y e d a y a n ı r . A n k e t l e r d e n e l d e e d i l e n v e r i l e r y ö n e t i m v e alt k a d e m e l e r t a r a f ı n d a n d e ğ e r ­ lendirilerek, v a r o l a n s o r u n l a r belirlenir v e bu s o r u n l a r ı n ç ö z ü m ü için g e r e k l i p l a n v e p r o g r a m l a r hazırlanır, u y g u l a n ı r . A n c a k y ö n t e m i n başarılı o l m a s ı b ü y ü k ö l ç ü d e ç a l ı ş a n l a r ı n bu s ü r e c e k a t ı l ı m ı n a bağlıdır. Bu n e d e n l e y ö n e t i ­ cilerin ç a l ı ş a n l a r ı s o r u n s a p t a m a , a n a l i z e t m e , ç ö z ü m ü r e t m e v e d e ğ i ş i m i u y g u l a m a ç a l ı ş m a l a r ı n a k a t ı l m a l a r ı için ö z e n d i r m e l e r i gerekir.

Örgüt geliştirme yöntemi

Ö r g ü t g e l i ş t i r m e y ö n t e m i , ö r g ü t ü n işleyiş s ü r e c i n d e kullanılan y ö n t e m ­ leri d e ğ i ş t i r m e y i a m a ç l a y a n v e b u y ö n ü ile d e u z u n z a m a n a ihtiyaç g ö s t e r e n bir s i s t e m a t i k bir y a k l a ş ı m d ı r . İ n s a n l a r ı n enerjilerini d a h a etkili d a v r a n ı ş l a r a y ö n e l t m e y i hedefler. B u y a k l a ş ı m ı n u y g u l a n m a s ı n d a ö r g ü t ü n iklim, s a ğ l ı k v e v e r i m i n i a r t ı r m a y a y ö n e l i k b i r ç o k e t k i n l i k birbiriyle k o o r d i n e l i o l a r a k d ü z e n ­ lenir v e değerlendirilir. B u a ç ı d a n d a g e n i ş ç a p l ı bir e ğ i t i m v e kişisel g e l i ş i ­ mi gerektirir.

D e ğ i ş i m e D i r e n ç

D e ğ i ş i m s ü r e c i u z u n v a d e l i bir süreçtir. B u n e d e n l e kısa v a d e l i h e d e f b e l i r l e m e a l ı ş k a n l ı ğ ı n a s a h i p o l a n k u r u m l a r d a d e ğ i ş i m s ü r e c i n e karşı bir d i r e n m e olasılığı y ü k s e k d ü z e y d e d i r . D e ğ i ş i m e d i r e n ç b i r e y s e l v e ö r g ü t s e l b i r ç o k f a k t ö r d e n k a y n a k l a n a b i l i r ( E r d o ğ a n , 2 0 0 2 : 7 0 - 7 1 ) . B u n u n için ö r g ü t ü n d e ğ i ş i m s ü r e c i n e g i r m e d e n ö n c e öz d e ğ e r l e n d i r m e y a p m a s ı ç o k önemlidir.

F u c h s ( 2 0 0 1 : 2) d e ğ i ş i m s ü r e c i n i t e h l i k e y e s o k m a m a k v e g i d e r i l m e s i z o r d i r e n ç l e r l e k a r ş ı l a ş m a d a n s a ğ l ı k l ı bir d e ğ i ş i m i g e r ç e k l e ş t i r m e k için, y ö n e t i c i ­ lerin a ş a ğ ı d a k i k o n u l a r l a ilgili s o r u l a r a c e v a p b u l m a l a r ı g e r e k t i ğ i n i ileri s ü r m e k t e d i r .

1. Liderlik: Ö r g ü t ü n b ü t ü n k a d e m e l e r i n d e yeterli liderlik v a r mı?

2 . V i z y o n v e P l a n l a m a : Ö r g ü t d e ğ i ş i m i s a ğ l a y a c a k e s n e k bir p l a n y a p t ı mı? Ö r g ü t ç a l ı ş a n l a r ı n ı n d a p a y l a ş t ı ğ ı bir v i z y o n v a r m ı ?

3. U y g u l a n a b i l i r Alternatifler: Ö r g ü t d e ğ i ş i m s ü r e c i n d e g e r e k t i ğ i n d e b a ş v u r u l a c a k u y g u l a n a b i l i r t e r c i h v e a l t e r n a t i f l e r belirledi m i ?

4 . K ü i t ü r v e T u t u m : Ö r g ü t t e d e ğ i ş i m e hazır bir k ü l t ü r ü n v a r l ı ğ ı n d a n s ö z edilebilir m i ?

ö.Beceriler, K a y n a k l a r v e Ç a l ı ş a n l a r : G e l i ş i m i g e r ç e k l e ş t i r m e k için h a n g i y e n i b e c e r i l e r e v e k a y n a k l a r a ihtiyaç d u y u l a c a k ?

6.Teknoloji: D e ğ i ş i m s ü r e c i n d e h a n g i t e k n o l o j i l e r d e n f a y d a l a n ı l a c a k , b u n l a r ı kullanıp u y g u l a y a c a k y e t e r l i k t e p e r s o n e l m e v c u t m u ?

Koçel'İn d e ( 2 0 0 1 : 5 6 4 ) b e l i r t t i ğ i gibi d e ğ i ş i m e d i r e n ç g ö s t e r m e k bir b a k ı m a s t a t ü k o n u n b o z u l m a s ı n a , b i l i n e n d e n u z a k l a ş ı l m a s ı n a , a l ı ş ı l a n d a n v a z g e ç i l m e s i n e k a r ş ı g ö s t e r i l e n d o ğ a l bir t e p k i d i r B u t e p k i d e n k a ç ı n m a k o l a n a k l ı o l m a d ı ğ ı n a g ö r e y a p ı l a c a k t e k şey d i r e n m e y e yol a ç a b i l e c e k f a k ­ törleri b e l i r l e m e k v e olası o l u m s u z etkilerini o r t a d a n kaldırmaktır. D e ğ i ş i m e d i r e n ç g ö s t e r m e ile ilgili o l a r a k ele a l ı n a c a k faktörleri b i r e y s e l faktörler, ö r g ü t ­ sel f a k t ö r l e r v e y ö n e t i c i f a k t ö r ü o l a r a k ü ç g r u p t a a ç ı k l a m a k olanaklıdır.

D e ğ i ş i m s ü r e c i n d e e n d i k k a t ç e k i c i d i r e n ç , ö r g ü t üyeleri t a r a f ı n d a n g ö s t e r i l e n dirençtir. Y a p ı l a n a r a ş t ı r m a l a r i n s a n l a r ı n b i r ç o k n e d e n l e d e ğ i ş i m e karşı çıktıklarını g ö s t e r m e k t e d i r . B u n e d e n l e r d e n b i r k a ç ı n ı a ş a ğ ı d a k i gibi s ı r a l a m a k o l a n a k l ı d ı r ( W i l s o n , 1 9 8 3 , a k t . M e r g a l , h t t p : / / w w w . a i i a s . e d u . , 2 0 0 0 ) :

* D e ğ i ş i m i n s t a t ü y a d a prestiji a z a l a c a ğ ı i n a n c ı

* K o r k u .

" Y a p ı l a n işin i ç e r i ğ i n i n e t k i l e n m e s i

* O t o r i t e y a d a ö z g ü r l ü ğ ü n k ı s ı t l a n m a s ı

" A l ı ş ı l m ı ş iş d ü z e n i n i n d e ğ i ş m e s i

" R e s m i y a d a g a y r i r e s m i g r u p ilişkilerinin e t k i l e n m e s i

" Ç a l ı ş a n l a r a hiçbir a ç ı k l a m a y a p ı l m a k s ı z ı n d a y a t m a ş e k l i n d e s u n u l ­ m a s ı

" R u h s a l y a d a fiziksel bir isteksizlik

D e ğ i ş i m e d i r e n m e y i b e l i r l e m e d e d i k k a t e a l ı n a c a k ikinci g r u p f a k t ö r l e r ö r g ü t l e ilgili faktörlerdir. D e ğ i ş i m e d i r e n m e y i b e l i r l e m e v e a z a l t m a d a g ö z ö n ü n d e b u l u n d u r u l m a s ı g e r e k e n ö r g ü t s e l e t k e n l e r i n başlıcaları ö r g ü t s e l y a p ı , t e k n o l o j i , e ğ i t i m s i s t e m i , v a r o l a n olanaklar, b i r e y s e l b e c e r i l e r v e k ü l t ü r d ü r ( R e c a r d o , 1 9 9 5 , a k t . M e r g a l , h t t p : / / w w w . a i i a s . e d u . , 2 0 0 0 ) .

D e ğ i ş i m e d i r e n ç l e ilgili o l a r a k ü z e r i n d e d u r u l m a s ı g e r e k e n bir d i ğ e r f a k t ö r d e liderlik stilidir. A r a ş t ı r m a l a r ç a l ı ş a n l a r ı n d a n u z a k d u r a n , a ç ı k bir iletişim k u r a m a y a n , o n l a r a k i ş i s e l , d u y g u s a l v e m a d d i d e s t e k s a ğ l a m a y a n liderlerin d e ğ i ş i m s ü r e c i n d e d i r e n i ş l e k a r ş ı l a ş m a o l a s ı l ı k l a r ı n ı n y ü k s e k o l d u ğ u n u g ö s t e r m e k t e d i r . L i d e r l i k stilinin d e ğ i ş i m i d e s t e k l e m e d i ğ i y a d a d e ğ i ş i m için o l u m l u bir o r t a m y a r a t m a d ı ğ ı d u r u m l a r d a , d e ğ i ş i m s ü r e c i n i n b u n d a n o l u m s u z e t k i l e n m e s i k a ç ı n ı l m a z o l a c a k t ı r ( M e r g a l ,

Eğitim Örgütlerinde Değişim ve Liderlik 7 3

h t t p : / / w w w . a i i a s . e d u . , 2 0 0 0 ) . B u n u n için d e ğ i ş i m s ü r e c i n d e başarılı o l m a y ı d ü ş ü n e n o k u l y ö n e t i c i l e r i n i n k a t ı l ı m a ö n e m v e r e n d e m o k r a t i k bir liderlik stili s e r g i l e m e l e r i b ü y ü k ö n e m t a ş ı m a k t a d ı r .

B a z ı k a y n a k l a r ç a l ı ş a n l a r ı n r u h s a l d u r u m u n u n d a d i r e n m e e t k e n i o l a r a k d i k k a t e a l ı n m a s ı g e r e k t i ğ i n i belirtmektedir. R u h e n d a h a z a y ı f o l a n insanlar, k u r u m n e k a d a r iyi p r o g r a m l a r v e y e n i l i k l e r h e d e f l e s e d e b u n l a r a ş ü p h e v e t e r e d d ü t l e yaklaşırlar. R u h e n d a h a g ü ç l ü i n s a n l a r d e ğ i ş i m i d a h a kolay b e n i m s e r l e r . B u kişiler y a p ı l a c a k d e ğ i ş i k l i k l e r k e n d i değer, i n a n ç v e u y g u l a m a l a r ı y l a ç e l i ş m e d i ğ i s ü r e c e işbirliği y a p m a y a v e p r o g r a m ı d e s t e k l e ­ m e y e h a z ı r d ı r l a r ( M e r g a l , h t t p : / / w w w . a i i a s . e d u . , 2 0 0 0 ) .

Y u k a r ı d a k i s a t ı r l a r d a n d a a n l a ş ı l a c a ğ ı g i b i , d e ğ i ş i m s ü r e c i n d e d i r e n ­ m e d e n k a ç ı n m a k n e r e d e y s e o l a n a k s ı z gibidir. O h a l d e d e ğ i ş i m s ü r e c i n i sağlıklı bir ş e k i l d e s o n u ç l a n d ı r m a k için y a p ı l a c a k ş e y d i r e n ç y a r a t a n f a k t ö r ­ lerin etkisini e n a z a i n d i r m e k olmalıdır. B u n u n için d e y ö n e t i m i n ö n c e l i k l e ü z e r i n d e d u r m a s ı g e r e k e n üç t e m e l ö ğ e vardır. B u n l a r çalışanlar, ö r g ü t k ü l t ü r ü , liderlik stili v e u y g u l a m a l a r ı d ı r .

D e ğ i ş i m e D i r e n c i A z a l t m a d a Y a r a r l a n ı l a n S t r a t e j i l e r

D e ğ i ş i m a l a n ı n d a k i ç a l ı ş m a l a r a g ö z a t ı l d ı ğ ı n d a , d i r e n ç y a r a t a n f a k t ö r ­ lerin o r t a d a n k a l d ı r ı l m a s ı n a y ö n e l i k b i r ç o k farklı s t r a t e j i d e n b a h s e d i l d i ğ i g ö r ü l m e k t e d i r . A n c a k b u stratejiler i ç e r i s i n d e d i r e n ç f a k t ö r l e r i n i e s a s a l a r a k geliştirilen ü ç t e m e l stratejinin y a y g ı n o l a r a k kullanıldığı g ö r ü l m e k t e d i r . B u stratejiler k a t ı l ı m s t r a t e j i s i , ö r g ü t s e l y a p ı stratejisi v e d ö n ü ş ü m c ü liderlik stratejisidir ( M e r g a l , h t t p : / / w w w . a i i a s . e d u . , 2 0 0 0 ) .

Katılım Stratejisi

Ö r g ü t ü n e n ö n e m l i ö ğ e s i ö r g ü t çalışanlarıdır. D e ğ i ş i m i n b e n i m - s e n e b i l m e s i için o k u l p e r s o n e l i n i n b i r e y s e l i h t i y a ç l a r ı , d e ğ e r l e r i v e i n a n ç l a r ı n ı n g ö z ö n ü n e a l ı n m a s ı gerekir. B u n u n için d e d e ğ i ş i m , birey o d a k ­ lı o l m a l ı , b i r e y l e r i n d e ğ e r v e i n a n ç l a r ı n a s a y g ı l ı o l m a l ı , o n l a r ı k o r u m a l ı v e kişisel ihtiyaçlarını karşılamalıdır, ç ü n k ü ç a l ı ş a n l a r ı n kişisel ihtiyaç, d e ğ e r v e i n a n ç l a r ı n ı g ö z a r d ı e d e n d e ğ i ş i m i n b a ş a r ı y a u l a ş m a s ı o l a n a k l ı değildir.

B i r e y l e r i n e n t e m e l i h t i y a ç l a r ı n d a n birisi d e k a t ı l ı m v e t a n ı n m a ihtiyacıdır.

D e ğ i ş i m i n b a ş a r ı l ı o l a b i l m e s i için y ö n e t i m i n d o ğ r u d a n k a t ı l ı m stratejisini u y g u l a m a s ı n d a b ü y ü k y a r a r vardır. B u s t r a t e j i d e kişi y a d a bir g r u p d e ğ i ş i m h e d e f l e r i n i n s e ç i l m e s i y a d a o l u ş t u r u l m a s ı v e i s t e n e n d e ğ i ş i m e u l a ş m a d a i z l e n e c e k y ö n t e m l e r i n u y g u l a n m a s ı ç a l ı ş m a l a r ı n a d a h i l edilir v e b ö y l e c e ç a l ı ş a n l a r ı n g ö r ü ş v e d ü ş ü n c e l e r i n e d e ğ e r verilir, s a y g ı duy-ulur. Ç a l ı ş a n l a r p l a n l a m a s ü r e c i n e k a t ı l d ı k t a n s o n r a y ö n e t i m o k u l p e r s o n e l i n i n i n a n c ı n ı d a v r a n ı ş a d ö n ü ş t ü r m e s i d a h a kolay olur. B u s t r a t e j i n i n u y g u l a n m a s ı n d a ö z e l l i k l e d e r e s m i y a d a g a y r i r e s m i liderin o l u m l u e t k i s i n e ihtiyaç vardır.

Örgütsel Yapı Stratejisi

Ö r g ü t s e l y a p ı s t r a t e j i s i ö r g ü t k ü l t ü r ü ü z e r i n d e o d a k l a n a r a k , k ü l t ü r ü n d e ğ i ş i m e d e s t e k s a ğ l a y a c a k b i ç i m d e d ü z e n l e m e s i n i e s a s a l a n bir stratejidir.

B u s t r a t e j i n i n etkili o l a b i l m e s i için bazı ilkelere u y u l m a s ı gerekir. B u ilkeler­

d e n bazıları ş u n l a r d ı r ( R e c a r d o , 1 9 9 5 , a k t . M e r g a l , h t t p : / / w w w . a i i a s . e d u . , 2 0 0 0 ) :

* Ö r g ü t için a ç ı k bir d e ğ i ş i m v i z y o n u y a r a t m a l ı .

* Ö r g ü t s e l d e ğ i ş i m ö n c e l i k l i bir e t k i n l i k o l a r a k ele a l ı n m a l ı .

" D e ğ i ş i m e isteklilik y a r a t ı l m a l ı .

"Etkili v e ç o k y ö n l ü bir iletişim stratejisi o l u ş t u r u l m a l ı .

" Y ö n e t i c i l e r d e ğ i ş i m e ö n c ü o l m a l ı .

* D e ğ i ş i m s ü r e c i k a y b e d e n l e r i n ihtiyaçlarını d a g ö z ö n ü n e a l a c a k b i ç i m d e p l a n l a n m a l ı v e u y g u l a n m a l ı .

" D e ğ i ş i m s ü r e c i n e k a t ı l ı m ö z e n d i r i l m e l i .

" P e r f o r m a n s ö l ç ü n v e ö d ü l l e r i y e n i d e n d ü z e n l e n m e l i .

" E s k i y l e y e n i y i b a ğ d a ş t ı r a n plan v e p r o g r a m l a h a z ı r l a n m a l ı .

" D e ğ i ş i m i n u y g u l a n m a s ı v e kalıcılığı İçin e ğ i t i m etkinlikleri d ü z e n l e n ­ m e l i .

" D e ğ i ş i m için yeterli k a y n a k s a ğ l a n m a l ı .

" S ö z v e e y l e m l e r a r a s ı n d a tutarlılık s a ğ l a n m a l ı .

" H e r g ö r e v e o g ö r e v i n g e r e ğ i n i y e r i n e g e t i r e b i l e c e k nitelikte e l e m a n ­ lar a t a m a y a ö z e n g ö s t e r i l m e l i .

Dönüşümcü Liderlik Stratejisi

D e ğ i ş i m i n s o r u n s u z u y g u l a n m a s ı n d a liderlik stili v e u y g u l a m a l a r ı n ı n ö n e m l i bir rolü vardır. A r a ş t ı r m a l a r y a ş a m b o y u d e ğ i ş i m i s a ğ l a m a k için lid­

e r i n d ö n ü ş ü m c ü bir lider o l m a s ı g e r e k t i ğ i n i g ö s t e r m e k t e d i r ,

D ö n ü ş ü m c ü lider, o r g a n i z a s y o n l a r ı , d e ğ i ş i m v e y e n i l e n m e y i g e r ç e k ­ l e ş t i r e r e k ü s t ü n p e r f o r m a n s a u l a ş t ı r a n kişidir. ( K o ç e l , 2 0 0 1 : 4 8 3 ) . D ö n ü ş ü m c ü lider m i s y o n v e stratejiler ü z e r i n d e o d a k l a n a n , y e n i y e t e n e k l e r i b e l i r l e y i p g e l i ş t i r e n , v a r o l a n p o t a n s i y e l i o r t a y a ç ı k a r a n , ç a l ı ş a n l a r a y e n i y ö n ­ ler ç i z e n v e o n l a r ı n ihtiyaçlarıyla ö r g ü t ü n y a p ı s ı n ı t ü m l e ş t i r e b i l e n kişidir ( M e r g a l , h t t p : / / w w w . a i i a s . e d u . , 2 0 0 0 ) . D ö n ü ş ü m c ü liderler bu özellikleri ile d e ğ i ş i m ihtiyacını v e g e r e k l i l i ğ i n i hisseder, bir d e ğ i ş i m v i z y o n u o r t a y a koyar, d e ğ i ş i m i n a ç ı k l a n m a s ı v e u y g u l a n m a s ı için d e s t e k t a k ı m ı kurar, d e ğ i ş i m i n ö n ü n d e k i e n g e l l e r i ö n g ö r ü r , ö r g ü t s e l a m a ç l a r ı n g e r ç e k l e ş m e s i n i v e e t k i n k a r a r v e r m e s ü r e c i n i n o l u ş t u r u l m a s ı n ı s a ğ l a y a c a k d e ğ i ş i m stratejilerini belir­

ler ( R u t k o w s k i , w w w . g w u . e d u , 2 0 0 3 ) . L i d e r l i k ö z e l l i k l e r i n e s a h i p o l m a y a n

Eğitim Örgütlerinde Değişim ve Liderlik 7 5

y ö n e t i c i l e r i n iş b a ş ı n d a b u l u n d u ğ u ö r g ü t l e r d e d e ğ i ş i m i b a ş a r ı ile g e r ç e k ­ l e ş t i r m e k ç o k zordur. B u k o n u d a P a u l s o n d e ğ i ş i m s ü r e c i n d e k i b a ş a r ı s ı z l ı k ­ ta liderin ö n e m l i p a y ı o l d u ğ u n u belirtmektedir. P a u l s o n l i d e r d e n k a y n a k l a n a n v e d e ğ i ş i m s ü r e c i n d e s ı n ı r l a y ı c ı rol o y n a y a n hataları a ş a ğ ı d a k i gibi s ı r a l a ­ m a k t a d ı r ( w w w . c h a n g e c e n t r a l . c o m , 2 0 0 3 ) :

1. Y a n l ı ş b a ş l a n g ı ç y a p m a k ,

2 . D e ğ i ş i m i bir s e ç e n e k o l a r a k s u n m a k , 3 . S a d e c e s ü r e ç ü z e r i n d e o d a k l a n m a k , 4 . S a d e c e s o n u ç ü z e r i n d e o d a k l a n m a k , 5. D e ğ i ş i m i u y g u l a y a c a k l a r ı s ü r e c e k a t m a m a k ,

6. D e ğ i ş i m s ü r e c i n e ö r g ü t d ı ş ı n d a n kişileri d a h a f a z l a d a h i l e t m e k , 7. D e ğ i ş i m s ü r e s i n c e ö d ü l s i s t e m i n i d e ğ i ş t i r m e m e k ,

8. L i d e r i n k e n d i y a p t ı k l a r ı y l a s ö y l e d i k l e r i n i n u y m a m a s ı - ö r n e k o l a m a ­ m a k ,

9. Ç o k u f a k y a d a ç o k b ü y ü k bir d e ğ i ş i m planı y a p m a k .

O k u l d a Ö r g ü t s e l D e ğ i ş i m i G e r ç e k l e ş t i r m e

O k u l d a k i d e ğ i ş i m s ü r e c i n i y ö n e t m e k o k u l m ü d ü r ü n ü n e n k a r m a ş ı k g ö r e v l e r i n d e n biridir. A y n ı z a m a n d a ö ğ r e t i m liderleri o l a n o k u l m ü d ü r l e r i n i n d e ğ i ş i m e y ö n v e r m e k v e y ö n e t e b i l m e k için ö n c e l i k l e d e ğ i ş i m s ü r e c i n i iyi b i l m e l e r i v e a n l a m a l a r ı gerekir, ( w w w . n c r e l . o r g , 2 0 0 3 ) . D e ğ i ş i m i n e n ö n e m l i d a y a n a ğ ı d e ğ i ş i m i h a y a t a g e ç i r e c e k , y ö n b e l i r l e y e c e k , d e s t e k l e y e c e k , k a y ­ n a k o l a c a k v e k a t a l i z ö r g ö r e v i g ö r e c e k o l a n ö r g ü t ç a l ı ş a n l a r ı d ı r ( w w w . e d . g o v , 2 0 0 3 ) . Ç a l ı ş a n l a r ı n a n l a y ı ş v e b a k ı ş tarzı d e ğ i ş m e d i k ç e , bir ö r g ü t ü n y a p ı s ı d e ğ i ş s e bile, bu y e n i y a p ı i s t e n i l e n y a r a r ı s a ğ l a m a y a b i l i r . Yeni y a p ı y e n i d a v r a n ı ş ile d e s t e k l e n m e l i d i r ( Ö z d e m i r , 2 0 0 0 : 5 7 - 5 8 ) .

E ğ i t i m k u r u m l a r ı n d a ö ğ r e t m e n l e r i n d e ğ i ş i m i b e n i m s e m e s i için ö n c e ­ likle d e ğ i ş i m i n k e n d i l e r i v e e n ö n e m l i s i ö ğ r e n c i l e r i için pratik s o n u ç l a r d o ğ u ­ r a c a ğ ı n d a n e m i n o l m a l a r ı g e r e k m e k t e d i r . O k u l ç a l ı ş a n l a r ı n ı n d e ğ i ş i m e g ü v e n d u y m a l a r ı v e s a h i p ç ı k m a l a r ı b ü y ü k ö l ç ü d e d e ğ i ş i m i n gerekliliği v e y a r a n k o n u s u n d a i k n a o l m a l a r ı n a bağlıdır. B u k o n u d a e n ö n e m l i g ö r e v d e , hiç k u ş k u s u z , liderlik b e c e r i l e r i n i k a z a n m ı ş o l a n o k u l y ö n e t i c i l e r i n e d ü ş m e k ­ tedir.

O k u l d e ğ i ş i m ç a b a l a r ı n ı n b a ş a r ı y a u l a ş m a s ı için ö ğ r e t m e n l e r , veliler, o k u l t o p l u m u ü y e l e r i , y ö n e t i c i l e r v e ö ğ r e n c i l e r liderlik g ö r e v l e r i n i p a y l a ş ­ malıdır. O k u l m ü d ü r ü y ö n e t i c i l i k r o l ü n ü b i r y a n a b ı r a k ı p ; k o l a y l a ş t ı r ı c ı , m i m a r , ö ğ r e t i m l i d e r i , k o ç v e s t r a t e j i k ö ğ r e t m e n r o l l e r i n i ü s t l e n m e l i d i r ( S e n g e , 1 9 9 0 , a k t . w w w . n c r e l . o r g . , 2 0 0 3 ) . A y r ı c a m ü d ü r l e r ö ğ r e t i m lideri o l a r a k d e ğ i ş i m için bir iklim v e kültür y a r a t m a k z o r u n d a d ı r . B u n u , v i z y o n d a n s ı k ç a v e c o ş k u l u bir ş e k i l d e b a h s e d e r e k v e b a ş a r ı s ı z l ı k l a r ı a f f e d e r e k ,

k a ç ı n ı l m a z p r o b l e m v e y a n l ı ş a d ı m l a r k a r ş ı s ı n d a s e b a t g ö s t e r e r e k y a p a b i l i r (Lashvvay, h t t p : / / w w w . e d u c a t i o n - w o r l d . , 1 9 9 5 ) . D e ğ i ş i m i y ö n e t m e s ü r e c i n d e b a ş a r ı l ı o l m a k i s t e y e n bir o k u l m ü d ü r ü belirli ilke v e kuralları g ö z d e n u z a k t u t m a m a s ı gerekir. B u ilke v e k u r a l l a r d a n bazıları ş u n i a r d ı r ( w w w . n c r e l . o r g , 2 0 0 3 ) :

1 .Açık, g ü ç l ü v e p a y l a ş ı l a n bir o k u ! v i z y o n u v e m i s y o n u o l u ş t u r m a l ı , 2 . 0 k u l i ç i n d e g ü ç l ü , b i r b i r i n e b a ğ l ı bir p r o f e s y o n e l t o p l u l u k o l u ş t u r a ­ b i l m e n ,

3. Y ü k s e k s t a n d a r t l a r d a ö ğ r e n c i b a ş a r ı s ı n ı t e ş v i k e d e c e k ö ğ r e n m e o r t a m ı o l u ş t u r m a l ı ,

4 . Ö ğ r e n m e y i i y i l e ş t i r m e a m a c ı y l a s ü r e k l i m e s l e k i g e l i ş i m i m k a n ı s a ğ l a m a l ı ,

5. Aileler, iş ç e v r e l e r i , s a ğ l ı k v e i n s a n k a y n a k l a n s e r v i s l e r i v e d i ğ e r t o p l u m ü y e l e r i y l e b a ş a r ı l ı o r t a k l ı k l a r k u r m a l ı ,

6. D e ğ i ş i m e y ö n e l i k s i s t e m a t i k p l a n l a m a v e u y g u l a m a y a ö n e m v e r m e ­ lidir.

S o n u ç

B i l i m v e t e k n o l o j i d e m e y d a n a g e l e n v e ö r g ü t l e r i y a p ı v e y ö n e t i m i n i ö n e m l i bir b i ç i m d e e t k i l e y e n d e ğ i ş i m l e r i n , 2 1 . y ü z y ı l d a d a ö n c e k i d ö n e m l e r e g ö r e ç a r p ı c ı bir b i ç i m d e g i d e r e k d a h a f a z l a i v m e k a z a n a c a ğ ı k u ş k u g ö t ü r m e z bir gerçektir. Ö r g ü t l e r i n v a r l ı k l a r ı n ı d e v a m e t t i r e b i l m e l e r i , a n c a k ç e v r e l e r i n d e m e y d a n a g e l e n bu hızlı d e ğ i ş i m l e r e z a m a n ı n d a u y a r l a n - a b i l m e l e r i ile olanaklıdır.

D e ğ i ş i m ö r g ü t ü n y a ş a y a b i l m e s i için k e n d i s i n i ç e v r e s i n e u y a r l a m a y a çalıştığı bitimsiz, k a r m a ş ı k v e d i n a m i k bir süreçtir. O n u n için de d e ğ i ş i m a n c a k bilimsel y ö n t e m e d a y a l ı p l a n l ı , p r o g r a m l ı ç a l ı ş m a l a r l a v e d ö n ü ş ü m c ü liderlik ö z e l l i k l e r i n e s a h i p y ö n e t i c i l e r i n ö n d e r l i ğ i n d e b a ş a r ı y a ulaşabilir.

D e ğ i ş i m i n s a d e c e üst d ü z e y yetkililer t a r a f ı n d a n d e ğ i l b ü t ü n ö r g ü t Üyeleri t a r a f ı n d a n h i s s e d i l m e s i , b e n i m s e n m e s i v e u y g u l a m a y a g e ç i r ­ i l m e s i n d e ö r g ü t ü n g ü ç l ü , p a y l a ş ı l a n v e a ç ı k bir v i z y o n a s a h i p o l m a s ı d a ö n e m l i bir rol o y n a m a k t a d ı r .

B u n u n l a birlikte y a p ı l a n b i r ç o k a r a ş t ı r m a Üst d ü z e y d e k a t ı l ı m a , İşbir­

l i ğ i n e , u z l a ş m a y a , i l e t i ş i m e v e d ö n ü ş ü m c ü liderlik ö z e l l i k l e r i n e s a h i p kişilerin ö n d e r l i k ettiği d e ğ i ş i m ç a b a l a r ı n ı n s o n u ç s u z k a l m a d ı ğ ı n ı g ö s t e r m e k t e d i r .

T o p l u m s a l bir a ç ı k s i s t e m o l a n o k u l l a r ı n etkili o l m a s ı bir b a k ı m a d e ğ i ş e n k o ş u l l a r a z a m a n ı n d a v e etkili bir b i ç i m d e u y a r l a n a b i l m e s i n e bağlıdır. B u n u n için o k u l y ö n e t i c i l e r i n i n d e ğ i ş i m i bir g e r e k l i l i k t e n ö t e , etkililik için v a z g e ç i l m e z bir z o r u n l u l u k o l a r a k g ö r m e l e r i v e d e ğ i ş i m s ü r e c i n i n y ö n e ­ t i m i n i t e m e l s o r u m l u l u k l a r ı n d a n birisi o l a r a k k a b u l e t m e l e r i gerekir. B u d a a n c a k o k u l m ü d ü r l e r i n i n liderlik niteliklerini k a z a n m a l a r ı ile olanaklıdır.

Eğitim Örgütlerinde Değişim ve Liderlik 7 7

K A Y N A K Ç A

B a ş a r a n , İ. E t h e m . ( 2 0 0 0 ) . E ğ i t i m Y ö n e t i m i : Nitelikli O k u l , Feryat M a t b a a s ı , A n k a r a .

B a ş a r a n , i. E t h e m . ( 1 9 9 8 ) . Y ö n e t i m d e İ n s a n İlişkileri Y ö n e t s e l D a v r a n ı ş , A y d a n W e b Tesisleri, A n k a r a .

B r i d g e s . W , S u s a n M i t c h e l l , ( 2 0 0 0 ) . " L e a d i n g T r a n s i t i o n : A N e w M o d e l f o r C h a n g e . " L e a d e r t o Leader, V. (16 ) S p r i n g : 3 0 - 3 6 .

C a n , Halil. ( 1 9 9 9 ) . O r g a n i z a s y o n v e Y ö n e t i m , S i y a s a l K i t a b e v i , A n k a r a . C o n n o r , P a t r i c k E., L i n d a K. L a k e . ( 1 9 8 8 ) . M a n a g i n g O r g a n i z a t i o n a l

C h a n g e . P r a e g e r P u b l i s h e r s , N e w Y o r k .

C u m m i n g s , T h o m a s G a n d C h r i s t o p e r G . W o r l e y . ( 1 9 9 3 ) . O r g a n i z a t i o n a l D e v e l o p m e n t a n d C h a n g e . W e s t P u b l i s h i n g C o m p a n y .

E r d o ğ a n , İ r f a n . ( 2 0 0 2 ) . E ğ i t i m d e D e ğ i ş i m Y ö n e t i m i . P e g e m Y a y ı n c ı l ı k . A n k a r a .

F u c h s , S . ( 2 0 0 1 ) . " O r g a n i z a t i o n a l C h a n g e in the I n t e r n e t A g e . " T h e R a t i o n a l E d g e . F e b r u a r y , h t t p : / / w w w . t h e r a t i o n a l e d g e . e o m / c o n t e n t / f e b 0 1 / f c h a n g e _ s f . h t m l

G i e n n , W . R o b e r t . ( 2 0 0 3 ) . " S u c c e s s f u l C h a n g e M a n a g e m e n t L e s s o n s f r o m S o u t h w e s t V i r g i n i a . " h t t p : / / w w w . t u r n i n g p o i n t p r o g r a m . o r g / p a g e s . t r a n s ­ f o r m a t i o n s

G ü m ü ş e l i , A . İlker. ( 2 0 0 1 ) . " Ç a ğ d a ş O k u l M ü d ü r l e r i n i n Liderlik A l a n l a r ı " . E ğ i t i m Y ö n e t i m i , S a y ı (28) B a h a r : 5 3 1 - 5 4 8 .

Koçel,Tamer. ( 2 0 0 1 ) . İ ş l e t m e Y ö n e t i c i l i ğ i . B e t a B a s ı m Y a y ı m , İ s t a n b u l . Kotter, J o h n . P . ( 1 9 9 9 ) . W h a t L e a d e r s R e a l l y D o . H a r v a r d B u s i n e s s S c h o o l

P r e s s , B o s t o n .

Kotter, J o h n . P . ( 1 9 9 6 ) . L e a d i n g C h a n g e . H a r v a r d S c h o o l P r e s s , B o s t o n . L a s h w a y , L."Facilitative L e a d e r s h i p . " E R I C D I G E S T . h t t p : / / w w w . e d u c a t i o n -

w o r l d . c o m / a . a d m i n / a d m i n 0 4 4 . s h t m l , 2 0 0 3 . .

M e r g a l , B . G . ( 2 0 0 3 ) . " M a n a g i n g C h a n g e : C o n c e p t s & A p p r o a c h e s . " I N F O A p r i l 2 0 0 0 h t t p : / / w w w . a i i a s . e d u / a c a d e m i c s / s g s / i n f o , 2 0 0 3 .

Ö z d e m i r , S e r v e t . ( 2 0 0 0 ) . E ğ i t i m d e Ö r g ü t s e l Y e n i l e ş m e , P e g e m Yayıncılık, A n k a r a .

P a u l s o n , T L . " M a s t e r i n g C h a n g e : W h y O r g a n i z a t i o n a l C h a n g e Fails."- h t t p : / / w w w . c h a n g e c e n t r a l . c o m / c h a n g e p e r s p e c m a s t e r i n g . h t m i , 2 0 0 3 , R u t k o w s k i , K. " L e a d i n g & M a n a g i n g C h a n g e . " h t t p : / / w w w , g w u . e d u / , 2 0 0 3 .

" C r i t i c a l I s s u e : L e a d i n g a n d M a n a g i n g C h a n g e & I m p r o v e m e n t "

h t t p : / / w w w . n c r e ! . o r g / , 2 0 0 3

" P e o p l e : T h e M o s t I m p o r t a n t E l e m e n t In C h a n g e . " h t t p : / / w w w . e d . g o v / , 2 0 0 3 .

" C h a r a c t e r i s t i c s of L e a d e r s o f C h a n g e . " h t t p : / / w w w . s e d l . o r g / c h a n g e / l e a d e r - s h i p /