TARLA FARES (MICROTUS GUENTHERI)’NN LABORATUVARDA BESLENME BYOLOJS VE BAZI HABTAT ÖZELLKLER
Ahmet Selçuk ÖZEN
*, Betül KARABULUT, Sevgi KOÇYT
*Dumlupnar Üniversitesi Fen Edebiyat Fakültesi Biyoloji Bölümü MerkezYerlekesi, 43270 Kütahya, aselçuk@ dumlupinar.edu.tr
Geli Tarihi:04.05.2011 Kabul Tarihi:10.08.2011
ÖZET
Bu aratrma 2010 yl Ocak-Mays aylar arasnda 151 gün boyunca laboratuvarda gözlenen bir erkek, bir dii ve 4 adet yavru Microtus guentheri (Tarla faresi) örneine dayanmaktadr. Bu türe ait laboratuvarda beslenme biyolojisi ile baz habitat özellikleri kaydedilmitir. Bu amaçla, 56 adet besin çeidi denenmi olup, bunlardan 52 adet besin çeidini yemi, 4 adet besin çeidini ise yememitir. Habitat özelliklerini yanstan iki lokalitedeki yuva delikleri ve konumlanmasna ait baz ölçüler ile ekil ve fotoraflar bu çalmada sunulmutur.
Anahtar Kelimeler: Besin, Beslenme, Davran, Habitat, Microtus guentheri, Tarla faresi.
THE FEEDING BIOLOGY OF FIELD MOUSE ( MICROTUS GUENTHERI) IN LABORATORY AND THE SOME HABITAT FEATURES
ABSTRACT
This study is based on examples of a male, a female and four pieces cubs Microtus guentheri (Field mouse) observed in the laboratory for 151 days between January-May 2010. The feeding biology in laboratory and some habitat features of this species were recorded. For this purpose, 56 types of food has been tested and they ate 52 types and didn’t eat 4 types of them. The nest holes that reflect habitat feature in two localities and some measure of positioning, figures and photographs are presented in this study.
Keywords: Food, Nutrition, Behavior, Habitat, Microtus guentheri, Field mouse.
1. GR
Rodentia takmna ait Muridae (Eski Dünya Fare ve Sçangilleri) familyasnn Microtus cinsine ait 12 türün yayl gösterdii kaydedilmitir [1]. Özen ve Korkmaz, Microtus guentheri’nin Kütahya’da yayl gösterdiini kaydetmitir [2]. Kvanç, bu türün bakulum örneklerinin biyometrik analizini yapmtr [3]. Tunçdemir, Microtus guentheri’ nin Kastamonu, Sinop, Erzurum, Kars, Tokat, Gümühane illerinde yayl gösterdiini ifade etmitir [4]. Kefeliolu, zmir, Antalya, Kahramanmara, Gaziantep ve Trabzon’da, Yüzba ve Benli de Antalya’da yayl gösterdiini kaydetmilerdir [5,6]. Çolak ve ark., Microtus guentheri’ nin ekolojisi ve biyolojisi
DPÜ Fen Bilimleri Enstitüsü Dergisi Tarla Faresi (Microtus Guentheri)’nin Laboratuvarda Beslenme Biyolojisi ve Say 26, Aralk 2011 Baz Habitat Özellikleri A.S. Özen, B. Karabulut, S. Koçyiit habitat tercihleriyle yuva anotomisi hakknda bilgiler kaydetmitir [11,12]. Suata-Alparslan, fosil kaytlarna dayanarak Microtus guentheri’ nin Sivas’ta yayl gösterdiini belirtmektedir [13].
Tarla faresi (M. guentheri) k uykusuna yatmaz. Günümüzde yaam alanlar, insan yerleim yerlerine kadar yaylmtr. Baz bölgelerde fndk ve baz meyve türlerine zarar veren baka kemirici türleriyle kartrlan bir tür olmas bakmndan da önem tamaktadr.
Meyve ve tohumlarla beslenmesinden dolay baz bitki türlerinin fitocorafik yaylnda önem tarlar.
Türkiye’de M. guentheri’ nin beslenme ve dier davran motifleri tam olarak incelenip ortaya konulamamtr.
M. guentheri’ nin beslenme davranna ait Türkiye’de yaplm herhangi bir çalma mevcut deildir. Ekolojik dengede önemli rolü olan bu türün, beslenme davranna ait motiflerinin ve baz habitat özelliklerinin de bilinmesi, insan ve hayvan ilikisi bakmndan büyük önem tamaktadr. Ayrca M. guentheri’ nin nesli tehlike altna girdii olas bir zamanda, koruma önlemlerinin alnmas için öncelikle beslenme davrannn bilinmesi önem tamaktadr.
Bu aratrmann esas amac, Türkiye’de geni bir yayl gösteren M. guentheri’ nin laboratuvar artlarnda beslenme davran ile arazide baz habitat özelliklerini incelemek ve bu konudaki var olan bilgi boluklar
doldurmaya katk salamaktr. Ayrca, ileride bu konuda yaplabilecek geni çapl aratrmalara ise basamak oluturmaktr.
2. MATERYAL VE METOT
Aratrma 10 Ocak 2009 - 30 Mays 2010 tarihleri arasnda bir erkek, bir dii ile bunlardan üreyen dört yavru olmak üzere 6 adet birey üzerinde yaplmtr. Örnekler DPÜ Merkez Yerlekesi (Kütahya) içersinde elde edilmitir. Bu amaçla 10x10x30 cm ölçülerinde taban ahap çevresi çelik telle örtülmü canl yakalama kapanlar kullanlmtr (ekil 1). Kapanlar, yerleke içerisinde türün habitatlar olabilecek lokalitelere braklmtr.
ekil 1: Microtus guentheri öneklerini yakalamada kullanlan kapan.
Kapanlarn içerisine elma parças ve kavrulmu fstkla birlikte çinenmi ekmek braklmtr. Ertesi gün, hava aarrken toplanmtr. Yakalanan bireyler 20 m2 lik laboratuvarda oda scaklnda 30x20x50 cm ölçülerindeki kenarlar ahaptan yaplm çevresi gözenekli çelik telle kaplanm kafese braklmtr (ekil 2, 3).
ekil 2: Microtus guentheri bireylerinin tutulduu kafes.
ekil 3: Microtus guenteri örnei.
Bireylerin yakalanm olduu iki habitatn, yuva deliklerinin tamam bir daire içerisinde kalacak ekilde çevreleri iaretlenmitir. aretli dairenin merkezinden geçecek ekilde koordinat sistemi çizilmitir. Bundan
DPÜ Fen Bilimleri Enstitüsü Dergisi Tarla Faresi (Microtus Guentheri)’nin Laboratuvarda Beslenme Biyolojisi ve Say 26, Aralk 2011 Baz Habitat Özellikleri A.S. Özen, B. Karabulut, S. Koçyiit Hayvanlarn saklanp korunmalar ve yuva yapmalar için kafes içerisine koyun yünü braklmtr. Ayrca su ihtiyaçlarn karlamak amacyla plastik kaplar içerisinde sürekli olarak su bulundurulmutur.
Aratrmann yapld k mevsimi boyunca elde edilen taze meyve ve sebzelerin yan sra baz kuru meyve ve tohumlar da hayvann beslenme davrann tespit etmek amacyla diyetine braklmtr. Besin çeitleri en fazla 10 gün süreyle diyette bulundurulmutur. Tüketilmemilerse bu sürenin sonunda diyetten kaldrlmtr. Kafesin tabannda bulunan tel zgarada toplanan dk, idrar ve besin atklar haftada bir kez temizlenmitir.
3. BULGULAR
Hayvanlar k mevsimi boyunca sürekli hareket halinde olmular, beslenme faaliyetlerini gece ve gündüz sürdürmülerdir. Aratrma süresince bireylerin su içerken hiç görülmedii ve bu sebeple suya baml
olmadklar, kaplardaki su seviyesinin korunmasndan da anlalmtr.
19 Nisan 2010 tarihinde dii birey 4 adet yavru dourmutur. Yavru bireyler de aratrma süresi boyunca yaamlarn salkl bir ekilde devam ettirmitir. Aratrmann son günlerine doru bireylere kafesin çevresindeki tel örgünün deliklerinden uzatlan besinleri aldklar ve tükettikleri gözlenmitir. Bu davran, belli bir süre sonra insanlardan kaçmamalarn ve insana yakn olmak istemelerinin önemini ortaya koymaktadr. Aç olduklarnda, kafesin tel örgülerinde insan tarafndan dokunulup ses çkarldnda, tepki olarak gizlendikleri yün yuvalarndan çkarak kafesin içerisinde gezinme davran sergiledikleri gözlenmitir. Ebeveynler ve özellikle yavrular annelerini emerlerken veya beslenirlerken sürekli olarak türe özgü, serçe yavrusu sesine benzeyen vokal sesler çkarmlardr.
Tüketmi olduu besin türlerinden tercih derecesi “yüksek” olanlar her gün veya gün ar yiyerek, bu besinleri çabucak tüketme davran göstermilerdir.
Tercih derecesi “orta” olan besin türlerini, birkaç gün arayla tüketmiler, “tercih etmedii” besinler ise en az 10 gün süreyle bekletilerek bu sürenin sonunda diyetten çkarlmtr.
Tercih derecesi yüksek ve orta derecede olan besin türlerini kafes içerisinde yünden yapm olduklar yuvann içerisine tamaktadrlar. Hayvanlar, dklarn ve idrarlarn kafesin belli bir bölgesine, genelde köelerine brakmlardr.
Badem, ceviz, fndk ve d ksm tuzla kaplanarak kavrulmu yer fst gibi kabuu kaln ve odunsu yapda olan kuru meyveleri tüketememilerdir. Ancak, bu meyveler d kabuklarndan arndrlp diyete brakld zaman bireyler tarafndan tüketilmitir.
3.1 Tercih Derecesi Yüksek Olan Besinler
Elma (Malus domestica) meyvesini, belli bir yerinden balayp derinlemesine çevresini oymakta, azyla kopard parçalar da kabuundan arndrarak tüketmektedirler. Elmann çekirdeini de yemektedirler. ki birey iki gün içerisinde normal büyüklükteki bir elmay yiyebilmektedir. Bu meyve türünün Golden, Stargin ve Amasya gibi çeitlerini yemektedirler (ekil 4).
ekil 4: Microtus guentheri’ nin yedii elma ve halanm patates.
Kara hindibann (Taraxacum officinale) yaprak, kök ve çiçeklerini, Yer fstnn (Arachis hypogea) taze ve kavrulmu olan kabuklu ya da kabuksuz tohumlar verildiinde her iki kabuk tabakasn da dileriyle çkartarak tohumunu yemitir. Fst fndktan daha çok tercih ettii gözlenmitir. Tuzda kavrulmu kabuklu yer fstn
ise kabuundaki tuzundan dolay tüketmekte zorlanmlardr. Cevizin (Juglans regia) ve fndn (Corylus avellana) kurumu ve kabuklu olan meyvesinin odunsu d kabuunu dileriyle kemirip andramadklar için içerisindeki tohumu yiyememilerdir. Ancak, bu meyvelerin kabuu insan tarafndan parçalandnda tohumlarn tüketmilerdir. Kestanenin (Castanea sativa) d kabuunu dileriyle soyarak tohumunu yemektedirler. Ayçekirdeinin (Helianthus annuus) kavrulmu ve kavrulmam olan kuru meyvelerinin kabuklarn rahatlkla dileriyle açarak içindeki tohumlar yemektedirler. Kaban (Cucurbita pepo) kavrulmu
tohumlarnn kabuklarn soyarak içerisini tüketmektedirler. Muzun (Musa sapientum) d kabuu soyularak verildiinde meyvesini yemilerdir. Salataln (Cucumis sativus) meyveleri kafesin tellerine sürtüldüü zaman, bireylerin kafesin tellerini yaladklar, meyvesini de severek yedikleri gözlenmitir. Msrn (Zea mays) sv
yada tohumlar kavrulup patlatldktan sonra elde edilen msr tanelerini severek tüketmektedirler. Turp (Raphanus sativus) ve havucun (Daucus carota) köklerini, kaysnn (Prunus prostrata) taze meyvesini, marulun (Lactuca sativa ) yapraklarn, patatesin (Solanum tuberosum) hem piirilmemi, hem de su ile halanm olan gövdesini, karnbaharn (Brassica oleracea) çiçeklerini, gelinciin (Papaver rhoeas) yaprak, gövde, çiçek ve tohumlarn, domatesin (Lycopersicum esculentum), çilein (Fragaria), kirazn (Prunus avium) meyvesini ve yenidünyann (Eriobotrya japonica) meyvesini, yerelmasnn (Helianthus tuberosus) yumrularnn d kabuklarn dileriyle soyarak parça parça yemektedirler. Bezelyenin (Pisum sativum) taze meyvelerinin tohumlarn, buday unundan yaplm ekmek çeitlerini, un, süt, ekerden yaplm olan kuru pasta çeitlerini tüketmektedirler.
3.2 Tercih Derecesi Orta Olan Besinler
DPÜ Fen Bilimleri Enstitüsü Dergisi Tarla Faresi (Microtus Guentheri)’nin Laboratuvarda Beslenme Biyolojisi ve Say 26, Aralk 2011 Baz Habitat Özellikleri A.S. Özen, B. Karabulut, S. Koçyiit tohumlarnn ayrlm olan d kabuklarn açarak içerisindeki tohumlar tüketmektedirler (ekil 5). Ancak, eklem yerlerinden ayrlmam olan tohumlarn d kabuklarn dileriyle kemirip andramadklarndan dolay
içerisindeki tohumu yiyememitirler.
ekil 5: Microtus guentheri’nin yedii Antepfstna ait kabuk resmi.
Kivinin (Actinidia deliciosa) meyvesini, kuburnunun (Rosa canina) kuru meyvelerini, bademin (Amygdalus communis) kurutulmu tohum içini ve taze meyvelerini, maydanozun (Petraselinum hortense) gövde ve yapraklarn, biberin (Capsicum sp.) yeil meyvesini, kaban (Cucurbita pepo) meyvesini, üzümün (Vitis vinifera) taze ve kurutulmu meyvesi ile taze filizlerini, soann (Allium cepa) yeil yapraklarn, d kabuu soyulmu portakaln (Citrus sinensis) meyvesini, eriin (Prunus domestica) kurutulmu veya taze meyvelerinin etli ksmlarn, kaysnn (Prunus armeniaca) kurutulmu meyvesini, keçiboynuzunun (Ceratonia siliqua) kurutulmu meyvelerini, ate dikeninin (Pyracantha coccinea) meyvesini, da mumulasnn (Cotoneaster sp.) taze meyvesini, incirin (Ficus sp.) kuru meyvelerini, hahan (Papaver somniferum) ezilmi tohumlarn, hurmann (Phoenix dactylifera) meyvesini, labadann (Rumex sp.) yapraklarn, fasülyenin (Phaseolus vulgaris) taze meyvelerini ve köklerini, spanan (Spinacia oleracea) taze yapraklarn, farkl gramine türlerinin yaprak, gövde ve taze tohumlarn, halanm tavuk yumurtasn, nanenin (Mentha sp.) taze yapraklarn tüketmilerdir. Limonun (Citrus sp.) kabuu soyulmu etli meyvesini, salamura edilmi tuzlu inek peynirini tüketmilerdir.
3.3 Tercih Edilmeyen Besinler
Soann (Allium cepa), sarmsan (Allium sativum) yumrusunu, kültür mantarn ve baklann (Vicia faba) taze meyvelerini tercih etmemitir.
3.4 Habitat Özellikleri
Dumlupnar Üniversitesi Merkez Kampüs alannda iki habitat seçilmitir. Bu habitatlar, çayrlk alan üzerinde ve insan geçi yerlerine yakn mesafede dairesel bir alan üzerinde bulunmaktadrlar (ekil 6,7).
ekil 6: Habitat I
ekil 7: Habitat II
Habitatlarn insan geçi yerlerine yakn ve bitki örtüsü bakmndan gramine türleriyle baskn oluu dikkat çekici bir özelliktir. Habitatlarda bulunan deliklerin ortalama çap 4,8 cm’dir (ekil 8).
DPÜ Fen Bilimleri Enstitüsü Dergisi Tarla Faresi (Microtus Guentheri)’nin Laboratuvarda Beslenme Biyolojisi ve Say 26, Aralk 2011 Baz Habitat Özellikleri A.S. Özen, B. Karabulut, S. Koçyiit
Çizelge 1: Habitatlarn dier özellikleri.
Habitat I II
Delikler aras en yakn mesafe 11,66 cm 15,00 cm
Delikler aras en uzak mesafe 5,5 m 13,0 m
Habitatlarn alan 44,15 m² 153,86 m²
Habitatlarn yarçap 3,83 m 7,16 m
Habitatlardaki delik says 102 adet 131 adet
Aralk ve Ocak aynda arazide yaplan gözlemlerde her gün saat 1530-1700 arasnda hayvanlarn yuvalarndan çktklar, bir delikten dierine girdikleri, beslendikleri ve yuva delii açtklar tespit edilmitir. Farkl veya ayn
türden bireyler kafese brakldnda hemen aralarnda rekabetin balad tespit edilmitir. Microtus guentheri bireyleri insan tarafndan el ile yakalandklar zaman srma davran sergilemektedirler. Hayvanlarn kuyruklarndan elle tutulduu zaman, kuyruk derileri soyulmakta ve bu durumdan yararlanarak kaçabilmektedirler. Ba aa elle tutulduklar zaman farkl manevralar yaparak yer çekiminin zttna el üzerine çkma davran sergilemektedirler.
Habitatlardaki yuva deliklerinin kubak konumlanmas ekillerde sunulmutur (ekil 9, 10).
ekil 9: I. Habitatn yuva deliklerinin kubak görünümü ( Ölçek: 1/77 ).
ekil 10: II. Habitatn yuva deliklerinin kubak görünümü ( Ölçek: 1/150 ).
4. TARTIMA VE SONUÇ
Türkiye’de Muridae familyasnn Microtus cinsine bal türler daha çok gececil olup çok hzl hareket ettiklerinden ve insandan uzak durma davranlarndan dolay, bata beslenme ve dier davran motifleri bugüne kadar incelenmemitir.
Microtus cinsi türlerinin Türkiye populasyonu davran kalplar hakknda bilgiler çok snrldr. Microtus guentheri’ nin beslenme rejiminde yer alan 56 adet besin çeidi göz önüne alndnda, polifaj bir özellik göstermektedir. Bu durum, onun ekosistemdeki rolü bakmndan önem tamaktadr. Örnee ve gözleme dayal
olarak bu türün laboratuvarda beslenme rejimi hakkndaki bilgiler ilk kez bu çalmada kaydedilmitir. Bu bilgiler, hayvann doal yaam alanndaki besin türleri ve beslenme davran hakknda önemli ipuçlarn
vermesi bakmndan önem tamaktadr. Bu balamda, populasyon dinamiklerinin sal için insanlar tarafndan daraltlmam ve kirletilmemi bir orman ve bozkr (step) ekosisteminin sürdürülebilir kullanm büyük önem tamaktadr. Ayrca, her kemirici türünün özel olarak beslendii besin çeitlerini bilmek, bu besinlerle nasl beslendiinin türe özgü davran kalplarn çkarmak tarm zararllarnn kimliklerinin net olarak tespit edilmesine imkân tanr. Bu da, insann zaman, para ve salk konusundaki olas kayplarn en aza indirgenmesi bakmndan önem tar. Scakln art gibi istisna bir durum hariç aratrma süresince hayvanlarn salk durumlarnda herhangi bir olumsuzluk gözlenmemitir. Oda scaklnn üzerindeki deerlerde, bireyler yün yuvalarndan çkarak kafes içerisinde pasif olarak durduu, gözlerinin yer yer kapand ve insan kaynakl tehdit davranlarndan kaçmadklar gözlenmitir.
DPÜ Fen Bilimleri Enstitüsü Dergisi Tarla Faresi (Microtus Guentheri)’nin Laboratuvarda Beslenme Biyolojisi ve Say 26, Aralk 2011 Baz Habitat Özellikleri A.S. Özen, B. Karabulut, S. Koçyiit basksndan uzak tutulmas, yine insann kendi faydasna olacaktr. Etik kurallara uyularak, üzerinde aratrma yaplan alt adet birey aratrmann sonunda habitatlarna tekrar braklmtr.
KAYNAKÇA
[1] Yiit, N., Sözen, M., Çolak, E., Karata, A., 2006. Türkiye Kemiricileri (Edit; A. Demirsoy), Ankara.
[2] Özen, A., S., Korkmaz, Ö., 2006. Kütahya li Kemiricileri (Mammalia: Rodentia), Yüksek Lisans Tezi, DPÜ Fen Bilimleri Enstitüsü.
[3] Kvanç, E., 1978. Biometrische Untersuchunhen zum Baculum van Microtus socialis Pallas und Microtus guentheri Danford und Alston. Communications De la Faculte’des Sciences de I’universite’ d’ Ankara.
Serie C3: Zoologie, Tome: 22.
[4] Tunçdemir, Ü., 1987, Karadeniz Bölgesindeki Zararl Kemirici Türlerin Yayl Alanlarnn ve Zarar Yapt Bitkilerin Tespiti Üzerinde Aratrmalar, Bitki Koruma Bülteni Cilt: 27, No:1-2.
[5] Kefeliolu, H., 1995, Türkiye Microtus (Mammalia: Rodentia) Cinsinin Taksonomisi ve Yayl, Tr.J. of Zoology, 19, 35–63.
[6] Yüzba, M., Benli, O., 1995. Akdeniz Bölgesi Kemirgen (Rodentia) Faunas Üzerinde Çalmalar, Bitki Koruma Bülteni, Cilt:35, No: 1-2.
[7] Çolak, E., Sözen, M., Yiit, N., Özkurt, ., 1996. A Study on Ecology and Biology of Microtus guentheri Danford and Alston, 1880 (Mammalia: Rondentia) in Turkey, Tr. J. of Zoology, 22, 289-295 p.
[8] Sözen , M., Çolak, E., Yiit, N., Özkurt, ., 1999, Age Variations in Microtus guentheri Donford and Alston, 1880 (Mammalia: Rodentia) in Turkey, Tr. J. Of Zoology, 23, 145-155 p.
[9] Yiit, N., Çolak, E., 2002. On the Distribution and Taxanomic Status of Microtus guentheri (Danford an Alston 1880) and Microtus ,ydius Blackler, 1916 (Mammalia: Rodentia) in Turkey Türk. J. Zoology, 197- 204.
[10] Seçkin, S., Cokun, Y., 2006. Mammalian Remains in The Pellets of Long eared Owls (Asia otus) in Diyarbakr Province, Turk. J. Zoology, 30, 271-276.
[11] Yavuz, M., Öz, M., Albayrak, ., 2008, Six New Localites For Microtus guentheri (Danford und Alston, 1880), (Mammalia: Rodentia) Form Antalya Province in Turkey, Journal of Applied Biological Sciences 2(3): 21-24.
[12] Yavuz, M., Öz, M., Albayrak, ., 2008. Antalya linde Yayl Gösteren Tarla Farelerinin (Rodentia:
Microtus guentheri) Habitat Tercihleri ve Yuva Anatomisi, Tabiat ve nsan Dergisi, Yl: 42, Eylül 2008.
[13] Suata-Alparaslan, 2009, Cumhuriyet Üniversitesi Kampüs Alannda (Sivas) Pleyistosen’in Rodentia (Mammalia) Fosiller, C. Ü. Fen- Edebiyat Fakültesi Fen Bilimleri Dergisi (2009), Cilt: 30, Say 2.
