KÜRESEL ve BÖLGESEL ÖRGÜTLER
NELER ÖĞRENECEKSİNİZ
Bu bölümde dünyadaki küresel ve bölgesel örgütleri ve bu örgütlerin genel özelliklerini öğreneceksiniz.
Kazanım: 11.3.9. Bölgesel ve
küresel ölçekteki örgütleri etki
alanları açısından değerlendirir.
20. yüzyılda yaşanan I ve II. Dünya savaşlarında milyonlarca insan yaşamını yitirmiş, siyasi ve ekonomik alanlarda birçok sorun meydana gelmiştir. Bu siyasi, askerî ve ekonomik sorunların tekrar yaşanmaması için başta BM olmak üzere küresel ve bölgesel örgütler kurulmuştur.
BİRLEŞMİŞ MİLLETLER (BM)
İkinci Dünya Savaşı’nı kazanan devletlerin önderliğinde savaş sonrası çıkabilecek anlaşmazlıkları çözmek amacıyla 1945 yılında 51 ülkenin onayı ile kurulmuştur.
Türkiye BM’nin kurucu üyeleri arasında yer almaktadır.
BM’nin üye sayısı: 193
BM’nin Amacı: Barışı tehlikeye sokacak durumlara karşı önlem almak, ülkeler arasında dostça ilişkiler geliştirmek, uluslararası anlamda ekonomik ve sosyal iş birliğini sağlamaktır.
Güvenlik Konseyi
Ekonomik ve Sosyal Konsey
Uluslararası Adalet Divanı Genel Sekreterlik
Genel Kurul
BİRLEŞMİŞ
MİLLETLERİN TEŞKİLAT
YAPISI
BM Genel Kurul
Toplantılarını her yıl New York’ta yapan BM Genel Kurulu; yerel, bölgesel veya küresel sorunların görüşüldüğü örgütün ana istişare organıdır. Alınan bütün kararları ABD, Rusya, İngiltere, Fransa ve Çin Halk Cumhuriyeti’nden oluşan Güvenlik Konseyi’nin veto yetkisi vardır.
Dünya Bankası (WB)
Uluslararası Para Fonu (IMF)
Çocuklara Yardım Fonu (UNICEF)
Dünya Sağlık Örgütü (WHO)
Eğitim, Bilim ve Kültür Örgütü (UNESCO)
Dünya Ticaret Örgütü (WTO)
Uluslararası Çalışma Örgütü (ILO)
Gıda ve Tarım Örgütü (FAO)
Dünya Meteoroloji Örgütü (WMO)
Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı (IAEA)
BİRLEŞMİŞ MİLLETLERE BAĞLI KURULUŞLAR
İSLAM İŞBİRLİĞİ TEŞKİLATI (İİT)
1969 yılında İslam Konferansı Örgütü (İKÖ) adıyla İsrail’in işgali altındaki Mescidi Aksa’nın (Kudüs) yakılmasının İslam dünyasında uyandırdığı tepki üzerine kurulmuştur.
Örgütün ismi 2011 yılında İslam İşbirliği Teşkilatı (İİT) olarak değiştirilmiştir.
Üye sayısı: 57 İİT’nin Amacı: İslam dünyasının hak ve çıkarlarını korumak, üye
ülkeler arasındaki iş birliği ve dayanışmayı güçlendirmektir.
Teşkilatın kuruluşundan bu yana üyesi konumunda bulunan Türkiye, yürütülen faaliyetlere ciddi anlamda katkı sunmaktadır. Ayrıca ülkemiz, 2016-2019 yılları arasında ilgili teşkilatın dönem başkanlığını üstlenmiştir.
EKONOMİK İŞBİRLİĞİ ve
KALKINMA ÖRGÜTÜ (OECD)
30 Eylül 1961 tarihinde Avrupa Ekonomik İşbirliği Örgütü’nün (OEEC) yerine geçmiştir.
Türkiye OECD’nin kurucu üyeleri arasında yer almaktadır.
OECD’nin Başlıca Amaçları:
• Üye ülkelere kendi kendine yetecek ekonomik gelişme ve istihdamı sağlamak,
• Gelişmekte olan ülkelerin ekonomik kalkınmalarına katkı sağlamak,
• Uluslararası ticaretin yapılan taahhütlere bağlı kalınarak ve ayrımcılık uygulanmadan gelişmesini desteklemektir.
OECD’nin üye sayısı: 35
PETROL İHRAÇ EDEN ÜLKELER ÖRGÜTÜ (OPEC)
1960’da Bağdat Konferansı’nda kurulmuştur.
OPEC’in Amacı: Petrol fiyatlarının ve üretim miktarının belirlenmesi için kurulmuştur.
OPEC’e Üye Ülkeler
Irak
İran
Katar
Libya
Kuveyt
Cezayir
Gabon
Nijerya
Angola
Ekvador
Venezuela
Ekvator Ginesi
Suudi Arabistan
Birleşik Arap Emirlikleri
G-20 (Group of 20)
Dünyanın bazı bölgelerinde yaşanan finansal krizlere bağlı olarak 1999 yılında ABD ve Kanada Maliye bakanlarının öncülüğünde Washington’da kurulmuştur.
G-20’nin Amacı: Uluslararası ekonomik iş birliğini artırmayı hedeflemektedir.
Türkiye, gelişmiş ve gelişmekte olan ülkeleri kapsayan temsil niteliği yüksek yapısıyla G-20’nin çalışmalarına aktif katkı sağlamaktadır. Platformun kurucu üyelerinden olan Türkiye, 15 Kasım 2015’te yapılan küresel ekonomiye ve siyasete yön veren liderlerin bir araya geldiği 10. Zirve’ye ev sahipliği yapmıştır.
Üye ülkeler, dünyada üretilen bütün mal ve hizmetlerin parasal değerinin yaklaşık %85’ine, küresel ticaretin de %75’ine sahip durumdadır. Dünya nüfusunun yaklaşık üçte ikisi G-20 ülkelerinde yaşamaktadır.
GELİŞEN SEKİZ ÜLKE (D-8)
D-8, 15 Haziran 1997’de İstanbul’da kurulmuştur. D-8 üyesi ülkelerin aynı zamanda İİT’ye de üyeliği bulunmaktadır.
D-8’in Amacı: Üye ülkeler arasındaki ekonomik ve ticari iş birliğini ön planda tutarak gelişmekte olan ülkelerin dünya ekonomisindeki konumunu iyileştirmeyi amaçlar.
D-8 Ülkeleri
Türkiye
İran
Pakistan
Bangladeş
Malezya
Endonezya
Mısır
Nijerya
3 7
4 8
5 2
6
1
KUZEY ATLANTİK ANTLAŞMA ÖRGÜTÜ (NATO)
1949 yılında Sovyetler Birliği’ne karşı Avrupa’nın güvenliğini sağlamak için ABD öncülüğünde 12 devletin katılımıyla kurulan askerî bir örgüttür.
Merkezi Brüksel’de (Belçika) bulunan NATO, üye ülkelerden herhangi birine yapılan saldırıyı tüm üye ülkelere yapılmış
olarak kabul etmektedir. Üye sayısı: 28
Türkiye, Kore Savaşı’nda kazandığı başarılar sayesinde 1952
yılında NATO’ya üye olmuştur. Üyelik sürecinde NATO’nun
operasyonlarına askerî destek veren Türkiye’nin bazı
bölgelerinde NATO’ya ait üsler bulunmaktadır.
AVRUPA BİRLİĞİ (AB)
Temeli 1951 yılında Almanya, Belçika, Fransa, Hollanda, İtalya ve Lüksemburg tarafından imzalanan Paris Anlaşması’na dayanmaktadır. Bu anlaşma kapsamında Avrupa Kömür ve Çelik Topluluğu (AKÇT) kurularak kömür ve çelik üretimi ile ticaretin geliştirilmesi hedeflenmiştir.
1992 yılına Hollanda’nın Maastricht kentinde imzalanan Avrupa Birliği Antlaşması’yla örgüt günümüzdeki ismini almıştır.
1957 yılında bu ülkeler arasında Roma Antlaşması’yla Avrupa Ekonomik Topluluğu (AET) ve Avrupa Atom Enerjisi Topluluğu (EURATOM) kurulmuştur. 1965 yılında mevcut üç örgüt, Avrupa Toplulukları (AT) adıyla tek çatı altında birleştirilmiştir.
Üye sayısı: 27
BİLGİ NOTU
İngiltere, 47 yıl sonra AB üyeliğinden resmen ayrıldı
Birleşik Krallık, 1973'te katıldığı Avrupa
Birliği’nden 31 Ocak 2020 Cuma günü
23.00'te (Türkiye saati ile 02:00) resmen
ayrıldı. "Brexit günü" kapsamında hem
devlet kurumları hem de özel kuruluşlar
çeşitli kutlamalar yaptı.
Ülkelerin AB’ye katılım sürecinin
gösterildiği yandaki dilsiz
haritadan hareketle
tabloyu
doldurunuz.
Fransa, Almanya, İtalya, Belçika, Hollanda, Lüksemburg Birleşik Krallık, Danimarka, İrlandaYunanistan
İspanya, Portekiz
Avusturya, İsveç, Finlandiya
Güney Kıbrıs, Litvanya, Letonya, Slovenya, Slovakya, Macaristan, Malta, Polonya, Çek Cumhuriyeti
Bulgaristan, Romanya Hırvatistan
TÜRKİYE’NİN AB SÜRECİ
Türkiye, 31 Temmuz 1959’da Avrupa Ekonomik Topluluğu’na ortaklık başvurusunda bulunmuştur.
12 Eylül 1963 tarihinde imzalanan Ankara Anlaşması, 1 Aralık 1964 tarihinde yürürlüğe girmiştir.
Türkiye, 14 Nisan 1987 tarihinde tam üyelik başvurusunda bulunmuştur.
10-11 Aralık 1999 tarihinde yapılan Helsinki Zirvesi’nde Türkiye’nin adaylığı resmen onaylanmıştır.
2005 yılındaki Lüksemburg Konferans ile Türkiye resmen AB’ye katılım müzakerelerine başlamıştır.
KARADENİZ EKONOMİK İŞBİRLİĞİ TEŞKİLATI (KEİ)
1992’de Türkiye’nin öncülüğünde kurulan ekonomik ve bölgesel bir örgüttür. Merkezi: İstanbul
Üye ülkeler
Gözlemci ülkeler
KEİ’nin Amacı: Üye ülkelerin mevcut potansiyellerinin yanı sıra coğrafi yakınlık ve ekonomik anlamda birbirlerini tamamlayan özelliklerinden yararlanmaktır. Böylece üye ülkeler arasında ekonomik, teknolojik ve sosyal ilişkilerin geliştirilmesi sağlanacak ve Karadeniz Havzası bir barış, istikrar ve refah bölgesi hâline gelecektir..
BAĞIMSIZ DEVLETLER TOPLULUĞU (BDT)
8 Aralık 1991 tarihinde Rusya Federasyonu, Beyaz Rusya ve Ukrayna arasında yapılan anlaşma ile oluşturulmuş bölgesel bir örgüttür.
BDT’ye 21 Aralık 1991 tarihinde Azerbaycan, Kazakistan, Ermenistan, Kırgızistan, Moldova, Tacikistan, Türkmenistan ve Özbekistan; 1993’te Gürcistan katılmıştır. Ancak önce Türkmenistan’ın tam üyelikten çekilmesi daha sonra da Gürcistan (2009) ve Ukrayna’nın (2014) topluluktan ayrılmasıyla üye sayısı 9’a düşmüştür
Türkiye; BDT’ye üye olmamasına rağmen gerek üye ülkeler arasında Türk Cumhuriyetleri’nin yer alması, gerekse Rusya ile olan stratejik ortaklıktan dolayı toplulukla olumlu ilişkiler geliştirmiştir.
BDT’ye üye olan ülkeler
X Y 9
A) Almanya Fransa
B) Almanya Rusya Federasyonu C) Fransa Rusya Federasyonu D) Fransa Almanya
E) Rusya Federasyonu Fransa
2010-LYS3
Aşağıdaki tabloda iki Avrupa ülkesinin üye olduğu bazı uluslararası örgütler verilmiştir.
2011-LYS4
Karadeniz Ekonomik İşbirliği Teşkilatının amacı, üye ülkelerin potansiyellerinden, coğrafi yakınlıklarından, ekonomilerinin birbirlerini tamamlayıcı özelliklerinden yararlanarak, aralarında ikili ve çok taraflı ekonomik, teknolojik ve sosyal ilişkilerini çeşitlendirmek ve daha da geliştirmek, böylelikle Karadeniz Havzası’nın bir barış ve istikrar bölgesi olmasını sağlamaktır. Bu nedenle yalnızca Karadeniz’e kıyısı olan ülkeler değil, ekonomisinde Karadeniz’in etkili olduğu birçok ülke de Karadeniz Ekonomik İşbirliği Teşkilatının kurucu üyeleri arasında yer almaktadır.
Buna göre, aşağıdaki ülkelerden hangileri, Karadeniz’e kıyısı olmamasına karşın Karadeniz Ekonomik İşbirliği Teşkilatının kurucu üyelerindendir?
A) Arnavutluk – Ermenistan B) Romanya – Türkiye
C) Bulgaristan – Gürcistan
D) Rusya Federasyonu – Moldova E) Ukrayna – Yunanistan
Türkiye; göreceli konumunun sağladığı koşullarla bölgesel ve küresel ölçekte siyasi, askerî ve ekonomik bir etkiye sahiptir. Bir devletin dünya üzerindeki yeri; dış siyaseti ve ekonomik ilişkileri bu etkide önemli bir yere sahiptir.
Aşağıdakilerden hangisi, Türkiye’de bu durumun ortaya çıkardığı bir gelişme değildir?
A) Nüfusunun giderek artması B) Enerji koridoru olması
C) AB’ye üyelik başvurusu D) NATO’ya üye olması
E) Ulaşımın giderek gelişmesi
2015 – LYS3
2019-AYT
Aşağıda, bir küresel örgütün kuruluş amaçlarından bazıları verilmiştir.
• Üye ülkelere kendi kendine yetecek ekonomik gelişme ve istihdam sağlamak
• Gelişmekte olan ülkelerin ekonomik kalkınmalarına destek sağlamak
• Uluslararası ticaretin gelişmesini desteklemek
Amaçları belirtilen bu örgüt aşağıdakilerden hangisidir?
A) Birleşmiş Milletler (BM) B) İslam İşbirliği Teşkilatı (İİT)
C) Petrol İhraç Eden Ülkeler Örgütü (OPEC) D) Kuzey Atlantik Antlaşması Örgütü (NATO)
E) Ekonomik İşbirliği ve Kalkınma Örgütü (OECD)
Bazı ülkeler; siyasi, askerî ve ekonomik açıdan iş birliği yaparak kimi örgütlerin kurulmasını sağlamışlardır. Bu örgütlerin bir kısmının ortak amacı; üye ülkelerin ticari çıkarlarını korumak, ekonomik, bilimsel ve teknolojik iş birliği yapmaktır.
Bu amaçlar doğrultusunda 1992 yılında İstanbul’da kurulan örgüt aşağıdakilerden hangisidir?
A) İslam İşbirliği Teşkilatı (İİT) B) Gelişen Sekiz Ülke (D-8)
C) Ekonomik İşbirliği ve Kalkınma Örgütü (OECD) D) Karadeniz Ekonomik İşbirliği Teşkilatı (KEİ)
E) Uluslararası Çalışma Örgütü (ILO)
2020 – AYT
ÖLÇME ve DEĞERLENDİRME
Birleşmiş Milletler’de alınan bütün kararlara ABD, Rusya, İngiltere, ……… ve Çin Halk Cumhuriyeti’nden oluşan Güvenlik Konseyi’nin veto yetkisi vardır.
Türkiye, Kore Savaşı’nda kazandığı başarılar sayesinde………. yılında NATO’ya üye olmuştur.
……….1973'te katıldığı Avrupa Birliği’nden 31 Ocak 2020 Cuma günü 23.00'te (Türkiye saati ile 02:00) resmen ayrıldı.
……… petrol fiyatlarının ve üretim miktarının belirlenmesi için kurulmuştur.
………. 1949 yılında Sovyetler Birliği’ne karşı Avrupa’nın güvenliğini sağlamak için ABD öncülüğünde kurulan askerî bir örgüttür.
NATO
OPEC
Birleşik Krallık
1952
Fransa
BOŞLUK DOLDURMA
G-20’nin kurucu üyelerinden olan Türkiye, 2015’te yapılan küresel ekonomiye ve siyasete yön veren liderlerin bir araya geldiği 10. Zirve’ye ev sahipliği yapmıştır.
