XIX. ORTAÇAG VE.TÜRK ULUSLARARASI. DÖNEMİ KAZlLARI VE SANAT TARİHİ ARAŞTIRMALARI SEMPOZYUMU (Bildiriler) Ekim 2015

(1)

ATATÜRK KÜLTÜR, DİL VE TARİH YÜKSEK KURUMU TÜRK TARİH KURUMUYAYINLARI

VIII. Dizi - Sayı: ıra

ULUSLARARASI

· XIX. ORTAÇAG VE . TÜRK

DÖNEMİ KAZlLARI VE SANAT TARİHİ

ARAŞTIRMALARI

SEMPOZYUMU

. -1 -

21-24 Ekim 2015 (Bildiriler)

Yayına Hazırlayanlar

Ceren ÜNAL -Cengiz GÜRBIYIK

-· ~KJ\FU\,2019

(2)

Ahmet Ali BAYHAN"

Giriş

Sanat Tarihicaıniasında, Batı Karadeniz bölgesindeki bazı ahşap yığına

camileri inceleyerek "Candı Camiler" adıyla, ilk kez Ekrem Hakkı Ayverdi ta-

rafından gündeme getirilen¹Çantı Camiler, bütünüyle ahşap malzemeyle inşa edilmiş ve bu yönüyle Anadolu'da sıkça örneklerine rasdarulan ahşap aksamlı

camilerden farklı bir yapı grubu olarak son zamanlardaki çalışmalar neticesinde Türk İslam Sanatı araştırmalan kapsamında dikkat çekilen en önemli yapı tiplerinden birini oluşturur.

Tı.irk ve İslam cami mimarisinde ahşap malzemenin erken devirlerden beri kullanıldığını görüyoruz. İslam Sanatının en eski mabederinden biri olan Medine'deki Mescid-i Nebevi'nin ilk inşasında "zulla" olarak adlandırı

lan kapalı ~sım, çift sıralı hurma ağacının gövdeleri üzerine oturan hurma dal ve yapraklarırun toprakla kaplanması ile elde edilmişti.²Yazılı kaynaklara göre Gazneliler devrinde, Sultan Mahmut'un Gazne'de yaptırdığı muhteşem

Arusü'l-Felek Camii, Hindistan ormaDlarından getirilen ağaç direkler üzerine

çatı ile örtülüydü.³Ayrıca Serrierkantve Taşkent müzelerindeki zengin işlemeli ağaç başlıklar, Taşkent ve Pencikent müzelerindeki Oburdan ve Kurut Cami- lerinden kalma birer ağaç sütun ile Hive Mescid-i Cuması'ndan kalan 24 ağaç

• Bu çalışma, ODÜ BAP tarafindan YKD-272 no'lu proje kapsamında desteldenecek ger-

çekleştirilmiştir .

.. Prof. Dr., Ordu Üniversitesi, Fen-Edebiyat Fakültesi, Sanat Tarihi Bölümü, Öğretim Üyesi, Cumhuriyet Yerleşkesi, Altınordu/Ordu, e-mail: baylı[email protected]

1 E. H. Ayverdi, Osman!( Mimaririnin Ilk Devri, I, İstanbul1989, s.121.

2 N. Çam,blam'da SanatS-anatta İslam, Ankara 1997,s.165-166.

3 O. Aslana pa, Türk Sanatı, İstanbul 1984, s. 43.

(3)

150 AHMET ALİ BAYHAN

sütun,

x:-

^XII.^yüzyıl^ahşapcamilerinden gelen izler olarak değerlendirilir⁴ve

Karahanlı ustaların maharetini güzel bir biçimde ortaya koyan örneklerdir.

Orta Asya Türk mimarisinde görülebilen ahşap kullanımının daha sonra Anadolu mimarlığında da geleneksel olarak devam ettiği görülür.⁵Türkiye'de Akdeniz ve Karadeniz bölgelerindeki ormanlıklar, bu yörelerde ahşabın ana

yapı gereci olarak kullanılmasını sağlamıştır. Anadolu Selçuklu ve Osmanlı

dönernlerinde⁶ Anadolu'daki evlerin çoğu ahşap ve kerpiçten yapılmıştır. ⁷

Anadolu Türk mimarlığında, camllerin örtü sistemi büyük çoğunlukla tuğ

la tonoz ve kubbe ile oluşturulmuşsa da, Afyon Ulu Camii (p72), Sivrihisar Ulu Camü (1275), Ankara Arslanhane Camü (1289-1290) ve Beyşehir Eş

refoğlu Camü (1297) gibi kimi önemli yapılarda ahşap kirişlemeli düz tavan

kullanılmıştır. 1341'de onarılmış olanAfYon Ulu Camii, kıbleye dikey dokuz

',

4 O. Aslanapa, Tıirk Sanatı, İstanbul1984, s. 130-131.

5 Ekrem

Hakkı

Ayverdi, Karadeniz

Ereğiisi

^yalwundan

Ağva'ya,

cenubda da

Adapazarı'

arzına kadar sahadaki köylerde ro"evcut veya mevcudiyeti vesikalarla sabit ya da yılalıp yerine kfıgir yapılmış, 24 kadar cami ve bir türbe tespit etmiştir. Ayverdi'ye göre, ahşap camilecin bu- lunduğu bu bölge, Akçakoca ve Konur Alp tarafından fetbedilen bölgenin sırurlarını çizmek"tedir. Akçakoca'run kendi türbe ve camisini kütüklerle yaptırıiuş olmasını manidar bulan Ayverdi, belirttiği bölgede alışahın tercih edilmesini buralan fetbedenlecin meşreplerine, Orta Asya'dan gelen Tı.irklerin Şarki Tı.irkistan'da bu tarzda binalara alışrnış olup bir sevk-i tabi'i ve içtirna'ı ile burada da benzerlerini görmek istemelerine bağlamakta ve S. Hedin'in Taklamakan Çölü'nde böyle kocaman kütüklerden yapılmış 6-7 asırlık. bina bakiyelerine rastlandığına dikkat çek- mektedir. E. H. Ayverdi, Osman/i Mimarisinin İlk Dtvri, I, İstanbul, 1989, s. 120-122. Orta ve Doğu Karadeniz Bölgesi'nde alışahın mimaride bu kadar yaygın biçimde kullanılmasının bu yörede milattan önceki devirlerde gerçekleşen Tı.irk yerleşmeleriyle alakalı olduğu düşünülmek

tedir. Ksenophon'un verdiği bilgilere göre Mossynoikler'in ağaçların yatay olarak "üst üste yığıl

ması suretiyle inşa edilen evlerde oturdukları sanılmaktadır. Bunun da Güney Sibirya ve Uygur Tı.irklerinin mimarisine dayandığı ileri sürülmektedir. N. Demir, Orta ve Doğu Karadeniz Bölge- si'nin TarihiAlt Yapısı (Tarih-Etnik Yapı-Dil-Kıiltıir),Ankara,2005, s.173-174.

6 Celal Esad Arseven, Tı.irk Sanatı (1928) adlı kitabında Osmanlı döneminde yapıda

kullanılan kerestelerin türlerine göre biçilmeleri gereken boy, en ve kalınlıkların bir düzene bağlanmış olduğunu yazmaktadir. Bunların kullarulacakları yerler de saptanmıştı. Direklerde, kemer gergilerinde, temel kazıklarında ve çerçevelerde çıralı çam; kapı kanatlarında ceviz, şimşir ve m eşe kullarulırdı. D. Hasol, "Ahşap" Maddesi, Eczacıbap Sanat Ansiklopedisi, Cilt: 1, İstanbul

1997, s. 34, '

7 Konutların ahşap ağırlıklı malzeme ile yapılması Tı.irklerin farklı dünya görüşü ile de ilintilendirilir. Buna göre evler, Turklerde geçici olarak kabul edilen yapılirdandır. Bu sebeple ahşaptan yapılrnışlardır. D. Hasol, "Ahşap" Maddesi, Eczacıbaşı Sanat Ansiklopedisi, Cilt: 1, İs

tanbul1997, s. 34.

(4)

nef halinde sıralanmış ağaçtan oyma iri mukarnas başlıklı kırk ağaç direlde sükUnet veren rahat bir mekan etkisi uyand.ırır. Sivrihisar Ulu Camii, 67 ağaç

direk üzerine kıbleye paralel kirişlerle uzun ve yatık dikdörtgen biçiminde altı sahınlı bir yapıdır. Direklerden dördü orijinal olup, üst kısımları zengin oyma ve kabartmalar, yeşil ve siyah renkli kalem işleri ile süslenmişti!. Minberindeki kitabeye göre iki Ahi kardeşin yaptırdığı Ankara Arslanhane Camii'nde ağaç

direkler üzerinde antik başlıklar kullarulrruştır. Ahşap_ canıllerin en büyük ve orijinali, Beyşehir'de, Süleyman Bey'in Eşrefoğlu Camü, mukarnas başlıklı 48 ağaç direk üzerine m.ihraba dikey, yedi sahınlı bir yapı olup, diğerlerinden daha

geniş ve yüksek orta sahru, ayrıca mihrap önü kubbesi ve karlık işi gören orta bölümle, hem içten hem dıştan kuvvede bel.irti.lmj.ştir.⁸

Anadolu'nun kuzey kesimlerinde ahşap, yüzyıllardır başlıca yapı gereci

olmuştur. Bu bölgedeki bazı yapılarda temel, iskelet, döşeme, çatı, örtü, iskelet dolgusu ve hatta hamam, hela gibi suyla doğrudan ilişkili yerler bile ahşaptan yapıla gelmiştir. Buna paralel olarak Ordu'da da ahşaptan yapılmış çantı camiler, son zamanlarda yöredeki araştırma ve incelemeler neticesinde dikkate

şayan bir yapı grubunu oluşturmaktadır.⁹Bu çalışmada bu tip yapılara yeni örnekler kazandırılmış olacaktır.

Ordu'da Yeni Tespit Edilen Çantı Camiler 1. Akkuş 1 Damyeri Mahallesi Camii ·

Akkuş İlçesi'ne bağlı Damyeri Mahallesi' nde, mezarlığın hemen yakının

da yer alan caminin kim tarafindan ve ne zaman inşa edildiği bilinmemekle birlikte, mahalle sakinlerinin söylediğine göre yaklaşık 150-200 senelik bir bina olduğu bilgisinden harekede XIX. Yüzyıl eseri olmalıdır (Resim 1).

8 O. Aslanapa, Tıirk Sanatı, İstanbul ı984, s. 13ı-ı34.

9 Ordu yöresindeki ahşap çantı caın.ilerle ilgili bkz. A. A. Bayhan, "Ordu/İkizce'den Bir

Ahşap Cami: Laleli (Eski) Camii", Gıtzel Sanatlar Enstittisıl Derg~i, Sayı: .ı4, Erzurum 2005, s. ı-22; a.mlf., "Ordu'da Yeni Tespit Edilen Ahşap Camiler", Gıizel Sarıat/ar Enstitıitıi Dergisi, Sayı: ı6, Erzurum 2006, s.33--48; a.mlf., "Ordu'dan Bazı Tarihi Ahşap (Çantı) Caın.iler", 1he journal Of International Social Resem·ch 1 Uluslararası Sosyal Ara1tırmalar Dergisi, VOLUlviE: 2, ISSUE: 7, SPRING 2009, s. 55-84; a.mlf., "Ordu' nun İkiıce ve Çaybaşı İlçeterindeki Ahşap Caın.iler" X Ortaçağ - Tılrk Dönemi Kazı Sonuçlan Ve Sanat Tarihi Art1ftırmaları Sempozyumu (J-6 Mayıs 2006, Ankara) Bildirileri •ProfDr. H. Örcıin Barqta'ya Amzağan•, Ankara 2009, s.

59 - 90; a.mlf., "Ordu 1 PerşemBe'den İki Ahşap Çantı Cami Örneği", T073A-.KED (Tıirkiye Bilimler Akademİ$i Kıiltıir Envanteri Dergisi),12120ı4, Ankara 20ı5, s. 99-ı07.

(5)

152 ^AHMET^ALİ^BAYHAN

DoğU batı istikametinde eğimli bir arazide, taş duvarlar ve a.ılışap kirişler ile oluşturulmuş bir zernin üzerine oturan caminin kuzey, doğu ve batı cepheleri birbirine benzemek-tedir. Kuzey ve doğu cepheleri, altta içi boş bırakılmış

dolma tekniğinde, batı cephenin alt kısmı da basit tahta kaplamalıyken, her üç cephenin üst bölümleri köşelerde kurt boğazı tekniğinde birbirine tutturulmuş

0,06 m. kalınlığında ahşap perdelerden müteşekkildir. Doğu ve batı cephelerin üst kısımlarında birer pencereye yer verildiği görülmektedir.

Yatay bir kirişle iki katlı bir yapı sergileyen kıble duvarında, alt katın or-

tasında dışarıya yarım daire biçiminde taşırılnuş mihrap taş~ntısı ile hemen onun sağ tarafında kare şekilli bir, iki ahşap dikme ile üç parçaya bölünmüş

üst katta ise dikdörtgen şekilli iki pencereye yer verildiği görülmektedir. Ahşap duvarları nem ve rutubetten korumak amacıyla yaklaşık 0,70-0,80 m. civarın

da bir saçakla kuşatılmış olan cami, s ada kaplanmış dört omuzlıi ·bir çatı ile

kapatılmış vaziyettedir.

Kuzey cephenin ortasındaki tek ahşap kepenkli, 0,96 m. genişliğinde dik-' dörtgen şekilli kapıdatl: girildiğinde, caminin kuzey, doğu ve batı kenarlarını

üç yönden kuşatan, kuzey ve doğu kenarları eskiden, batı kenarı ise sonradan

kapatılmış olan 'U' biçiminde bir dış revalı sahip oldugu görülmektedir. Bu

revakın doğu yöndeki derinliği 1,02 m., batı taraftaki., derinliği 1,12 m., kuzey yöndeki derinliği ise 2,35 m.dir. Kuzey cep~ede an~·girişin hemen sol tara-

fında 0,91 m. genişliğinde bir tali ya da kadınlar kapısı daha bulunmaktadır.

•.

Kuzey revakın ortasından, üzeri üçer şeriili bir çapraz motifi ile süslenmiş

tek kepenkli ve 1,34 m. genişliğindeki bir kapı vasıtasıyla ulaşılan harim, kuzey ve güney kenarları 6,46 m., doğu ve batı ~enarları 6,14 m. ölçülerinde kare şekilli bir plan sergilemektedir (Çizim 1). İç mekanda, caminin kuzey, doğu ve

batı kenarlarını çevreleyen revakın üzerine denk gelecek şekilde 'U' biçiminde bir kadınlar mahfili yerleştirilmiştir. Kadınlar mahfilinin kuzey tarafı harim içerisine yerleştirilen iki ahşap direk yardımıyla iç mekana doğru uzatılmışj:JI.

Bu uzatmanın derinliği 1,30 m.dir. Caminin üzeri düz ahşap tavanla örtül-

müştür.

Mihrap, duvar dışarısına doğru taşınlıruş yuvarlak kemer li bir yarım daire

nişten ibarettir. Tamamen ahşap tahtalardan yapılmıştır.

(6)

Minberin .süpürgelik ve aynalık kısımları dikey tahtalar, korkuluğu ise çı

talar ile oluşturulmuş oldukça yalın bir yapı sergilerken, kapının üzerindeki

tepeliğin ay yıldız motifi ile bezendiği görülmektedir.

Ters çan biçimindeki vaaz kürsüsü, ahşaptan oldukça sade bir yapıdadır.

2. Fatsa 1 Kösebucağı Merkez Canili

Fatsa İlçesi'ne bağlı Kösebucağı Mahallesi'nde mezarlık içerisinde yer alan caminin kim tarafindan ve ne zaman inşa edildiği kesin olarak bilinmemekle birlikte, mahalle sakinlerinden alınan rivayerlere göre, yaklaşık 120 yıl

lık bir geçmişe sahip olduğu bilgisinden harekede XIX. Yüzyılın sonlarından

kalma bir eser olmalıdır. Orijinalde bugünkü konumuna göre mezarlığın daha

aşağısında tesis edildiği, daha sonra mezarların arasında kalmasından dolayı

mevcut yerine nakledildiği anlaşılmaktadır (Resim 2).

Köşelere yerleştirilmiş iri kayalar ile kenarlardaki taş duvarların üzerine

oturtulmuş ahşap kirişlerden müteşekkil bir zemin üzerinde yükselen cami, yörede geleneksel olarak yaşatıla gelen çantı camiler grubunun zamanırruza ulaşan son dönem Osmanlı eserlerinden birisi olarak dikkat çekmektedir.

Kuzey cephe, kalın bir kirişle yatay olarak iki katlı bir yapıya sahip olmak- la birlikte, her iki kat da ikişer dikme ile üç parçaya bölünmüş durumdadır. Alt katta ortada dikdörtgen şekilli tek kepenkli ana giriş kapısı ile onun iki tarafi- na yerleştirilmiş birer dikdörtgen pencere yer alırken, üst katta iki dikdörtgen pencere yüzeye hareket kazandırmaktadır.

Doğu ve batı cepheler üçer böl~ü iki katlı düzenleriyle simetrik bir yapı

sergilerken, pencere ve kapı gibi açıklıkıarın sayıları ve yerleştiriliş biçimleri

dolayısıyla asimetrik bir yapı ortaya koyarlar. Şöyle ki, batı cephe birisi alt katta ve ikisi üstte olmak üzere toplam üç dikdörtgen pencere ihtiva ederken, doğu cephe birisi alt katta, diğeri üst katta olmak üzere iki dikdörtgen pencere ile kuzeydoğu köşede dikdörtgen şekilli bir tali kapı içermektedir. Ancak kapı günümüzde kapatılmış vaziyettedir. Pencereler demir parmakııklı ve giyotin tiptedir.

Güney cephede, birisi doğu uçta, diğeri de milırabın üzerine denk gelecek şekilde yerleştirilmişkare şekilli iki küçük pencere açıldığı görülmektedir.

Bunlar orijinalde tahtaların kesilmesiyle oluşturulmuş açıklıklar olmalıdır.

(7)

Caınlnin beden duvarlan oldukça düzgün kesilmiş farklı genişliklerde

ki 0,08 m. kalınlığındaki tahtaların köşelerde kurt bağazı biçiminde birbirine

tutturulmasıyla meydana getirilmiştir. Ahşap perde duvarların nem ve rutubetten korunması için 0,50 m. genişliğinde bir saçağa yerverildiği gözlenmek- tedir. Öte yandan caminin üzeri de alaturka kiremiili dört omuz kırma bir çatı

ile kaplanmış durumdadır. ·

Kuzey cephenin ortasında, 1,66 m. genişliğindeki kapıdan ulaşılan son cemaat yeri, caminin kuzey kenarı boyunca uzanmaktadır ve batı ucuna yer-

leştirilen 'L' şekilli ve ll hasarnaklı bir ahşap merdiven ile de mahfile ulaşıla

bilmektedir.

Kuzey ve güney duvarları 8,02 m., doğu ve batı kenarları ise 6,87 m. öl- çülerinde hemen hemen kare planlı harim, doğu ve batı kenarlardaki birer pencere (genişlikleri 0,57 m.) ile aydınlatılmaktadır. Kıble duvarıri.da, üst orta

kısırnda yer alan pencere mihrap önüne, güneydoğu köşedeki ise vaaz kürsü- süne ışık temin etmektedir. Kare şekilli ^ikiahşap direğin desteklediği kadinıar mahfili, 'U' biçimindedir. Mahfil derinlikleri doğu yö~de 1,88 m., batı yönde ' 1,20 m. ve kuzey tarafta ise 3,20 m.dir (Çizim 2). Muhtel}f geometrik şekil

lerin içerisinin oyulmasıyla oluşturulmuş korkuluklar mahfi! cephelerini hare- ketlendirmektedir.

Ahşap minber, dışarıdan içeriye doğru beyaz, ma~, kırmızı ve yeşil ll kademe ile kademelendirilmiş dikdörtgen şekilli bir nişfen ibarettir. Nişin tepeli-

ği iki yandaki birer üçgenin arasına yerleştirilmiş bir ağaç motifi biçimindedir.

Ağacın en üst bölümüne de -ay yıldız motifine yer verilmiştir.

Ahşap minberin aynalık kısmı mavi, yeşil, kırmızı ve beyaz eşk~nar dört- gen ve sekizgenlerin kesişmesiyle meydana getirilmiş bir geometrik geçme kompozisyonu ile süslenmiştir. Korkuluk altı, yatay ova1 şekilleri ile hareket-

lendirilmiştir. Korkuluk ise V, damla motifi ve dairelerden oluşan geometrik

şekillerin oyulmasıyla meydana getirilmiş tezyinatla bezenmiştir. Kapının te-

peliği, ay yıldız ve ağaç motifinden müteşekkildir. ...

Güneydoğu köşede buluna~ vaaz kürsüsü, ahşaptan ve aşağıdan yukarıya doğru genişleyen vazo biçimindedir ve üst kısrnıni geometrik şekillerin oyul-.

masıyla meydana getirilmiş bir korkuluk çevrelemektedir. Bunun da üzerinde

yarım daire şekilli bir çıkıntı muhtemelen kitap ya da vaaz notlarıru koymak için yer almaktadır.

(8)

Ahşap tavanın 3,21 x 4,93 m. boyutlarındaki mihrapönü kısrrunda, kıble yönüne göre yatay olarak yerleştirilmiş iç içe çökertme dikdörtgenlerden meydana getirilen bir göbek dikkat çekmektedir.

3. Gölköy /Emirler Mahallesi Camii

Gölköy İlçesinin sırurları içerisinde bulunan Emirler Mahallesi'ne bağlı Dereçayır mevkiinde, eski mezarlık alaru içerisinde yer alan Emirler Mahallesi Camii, ilk kuruluşundan itibaren bir 'Cuma Camisi' olarak faaliyet gösteren bir mabettir. İçyaka (Gelingir), Özlü (Şıhman), Emirler, Hürriyet ile Çatak mahallelerinde yaşayan ahalinin ibadeti için malıailelerin birleştiği bir noktada

konumlandmlmıştır (Resim 3).

Caminin kim tarafindan ve ne zaman yaptırıldığı kesin olarak bilinmemekle birlikte, halk arasında söylenile gelen 'sekiz asırlık cami' rivayerinden yapının oldukça eski bir geleneğin devarnı niteliğinde olduğunu tahmin edi- yoruz. Halihazırda caminin kuzey tarafİndaki ana giriş kapısırun sağ yanın

da, üst seviyede ahşap duvar üzerine hak edilmiş vaziyetteki

""'vo

~sene 1275" ibaresi, yapırun tarihçesine ilişkin en eski ve somut delil durumundadır.

Buradan hareketle Gölköy/Emirler Mahallesi Camii, 1275 H. 1 1858-59 M.

tarihlidlr.

Kuzey-güney istikametinde, 0,10-0,80 m.lik eğimli bir arazi üzerine, kuzey tarafta doğrudan toprak zemine, güney yönde ise iri :ı;aşlara oturtulmuş durumdaki cami, yöredeki çantı tekniğinde inşa edilmiş geleneksel yapılardan birisi olarak dikkat çekmektedir.

Günümüzde caminin kuzeyinde kenarları sonradan tuğla duvarla örüle- rek kapat:ıln:uş bir son cemaat yeri mevcuttur. Halihazırda son cemaat mahalli- nin sol tarafı imam odası olarak düzenlenmiştir. Fakat orijinalde yapının kuzey cephesini bir revale teşkil ediyordu. 0,20 x 0,20 m. ebatlarında kare şekilli dört ahşap direkli revak, doğu ve batı kenarlarda 3,25 m., kuzey tarafta ise soldan

sağa sırasıyla 3,55 m., 0,85 m., 3,55 m.lik açıklıklarla üç gözlü bir yapı sergilemektedir. Yapının doğu ve batı cephelerinde, orta kısırndaki çatı desteği dışında başka bir mimari unsur dikkat çekrnemektedir. Çatı doğu batı yönlü iki yana eğimli ve saç kaplamalı bir yapıya sahiptir.

8,45 m. uzunluğundaki. kuzey duvarın ortasında üst kısmı hafif yuvarlak şekilli dikdörtgen biçiminde bir kapı açıklığı mevcuttur. 0,65 m. genişliğindeki

(9)

kapı iki ilişap kanatlıdır. Kapıdan girilince, güney kenan 8,47 m., kuzey kenan 8,45 m., doğu kenan 8,75 m. ve batı kenan 8,80 m. uzunluğunda hemen hemen kare şekilli asıl ibadet rnekanına ulaşılmaktadır. İbadet mekiruru.n kuzey duvarından itibaren yaklaşık 4,50 m.lik kısmın üzerinde, 0,10 x 0,20 m.

ölçülerinde iki ahşap direğin taşıdığı kadınlar mahfiline yer verilmiştir (Çizim 3). Mahfile ibadet mekanının kuzeydoğu köşesinde yer alan 0,80 m. genişli

ğinde beş hasarnaklı ahşap merdiven ile çıkılabilmektedir. Mahfilin güneybatı kısmında müezzin için küçük bir çıkınb. halinde 'müezzin mahfili' oluşturul

muştur.

Doğu ve batı duvarları sağır bırakılmış olan mekarun kıble duvarında, ortada tepesi ters 'V' şeklinde olmak ü~ere üç ahşap parçadan müteşekkil sivri kemer li mihrap yer almaktadır. Kemerin tepelik kısmı çeşitli geometrik şekiller

den oluşan bir süs unsuru ile harekedendirilrniştir. Milırabın iki yanında ikişer

'

adet 0,40 m. genişliğinde ve 0,10 m. yüksekliğinde pencereler açılmıştır. Kıble duvarında bunlardan başka, üst kısırnda farklı yüksekliklerde üç yatay dikdört- gen pencere ile milırabın üzerinde en üst noktada çeşitli geometrik şekillerde'

küçük açıklıklardan ol.uşan pencereler yer almaktadır. İbadet mekanının gü- neybab. köşesine 3,30 x 0,90 m. ölçülerinde, sonradan yerleştirilmiş ahşap bir minher yerleştirilmiştir. Orijinalde ahşap minberin milırabın hemen sağ ke-

narında olduğu izlerden anlaşılmaktadır. Ayrıca günVaıüze ulaşmarnış olmak- la birlikte güneydoğu köşede de ahşaptan bir vaaz kürsüsünün olduğu kalan izlerden tahmin edilebilmektedir. ·

Caminin üzerini

örten-ahşap çatı, ku~ey-güney

istikametinde uzanan

beş

kereste üzerine doğu-batı yönünde çakılan dilmeler ile onların üzerine tuttu-

rulan tahtalardan müteşekkildir.

Caminin duvarları 0,10 m. kalınlığında meşeden kesilmiş tahtaların kö-

şelerde 0,32 m.lik çıkıntılarla kurt bağazı olarak tabir edilen geçmelerle çivisiz olarak oluşturulmuştur. Tahtaların genişlikleri 0,19-0,46 m. ·arasında değiş

mektedir.

Son yıllarda çeşitli tadiladara maruz kalan yapı, büyük oranda orijinal do- kusunu bugün de yaşatmaya devam etmektedir.

4. Çatalpmar Mevlana Camii

Çatalpınar İlçesi'ne bağlı Akkaya Köyü'nün Tevek Mahallesi'nde 1303 H.

1 1885 M. tarihinde inşa edilen cami, 2009 yılında ilçe merkezindeki Otogarın

(10)

yakınına bir park içerisine taşıruruş ve 'Mevlana Carnü' adıyla ibadete açılmış

tır (Resim 4).

Beton bir zemin üzerine yerleştirilen cami, genel özellikleri itibariyle yö- rede geleneksel olarak yapılagelen ahşap çantı camiler grubunda değerlendi

rilmektedir.

Kuzey cephe, ortadaki yatay ahşap hatılla iki katlı bir düzenleme sergilemektedir. Bu ahşap hatılın altında ve üstünde tahtalm desteklemek amacıyla

ikişer ahşap dikme kullanılmıştır. Cephenin alt katında tam ortada, 0,90 m.

genişliğinde dikdörtgen şekilli bir kapı açıklığına yer verilmiştir. Kapı tek ka-

natlıdır ve tamamen yenilenmiştir.

Doğu ve batı cepheler aynı düzenlemeye sahiptir. Her ikisinde de iki katlı

bir yapı görülmektedir ve her iki katta üçer ahşap dikme kullanılmıştır. Aynı

zamanda iki katlı pencere düzenine sahiplerdir. Cephelerin alt ve üst kademe- lerinde açılan pencereler simetrik yapıda yerleştirilmişlerdir. Doğu cephenin kuzey ucunda sonradan kapatılmış bir tali giriş yer almaktadır.

Güney cephe ise iki katlı düzeni ve dikme sayısı bakımından kuzey cep-

lıeye benzer. Farklı olarak kuzey cephede ortada kapıya yer verilmesi, buna

~şılık güney cephenin doğu ucuna yakın olarak dikdörtgen bir pencerenin

açılmış olmasıdır. Pencerelerden alt kattakiler, dışarıdan ahşap çift kanatlı ke- penklerle kapatılmış durumdadır.

Caminin dış mimarisinde dikkat çeken nokta, eski yerindeki orijinal ahşap tahtaların aynen kullanılmasıdır. 0,07 m. kalınlığa sahip farklı genişliklerdeki tahtaların oldukça düzgün kesilclikleri gözlenebilmektedir. Tahtalar güneydo-

ğu ve güneybatı köşelerde zetninden tavana kadar, kuzeydoğu ve kuzeybatı köşelerde ise sadece ikinci kat seviyesinde kurt boğazı geçmelerle birbirine

tutturulmuşlarken, alt bölümlerde ise köşe dikmelerine sabitlendikleri gözlen- mektedir. Caminin cepheleri, yağış ve rutubetten korumak gayesiyle yaklaşık 0,50 m. genişliğinde saçaklada son bulmaktadır. Caminin üzeri alaturka kiremitlerle örtülü dört yöne kırma çatıyla kapatılmış tır.

Kuzey cephenin ortasındaki kapıdan ulaşılan iç mekan, kuzeyden başla

yarak kenar uzunlukları 6,92 x 7,33 x 6,88 x 7,33 m. olan hemen hemen kare

planlı bir yapı sergilemekteQ4- (Çizim 4). Doğu ve batı duvarlarda, üstte ve altta ikişerden dörder, güney duvarda ise milırabın sağ kanadında sadece bir adet

(11)

158 ^AHMET^ALl^BAYHAN

olmak üzere toplam dokuz dikdörtgen pencere ile aydınlatılan harim, doğu ve

batı kenarlarda birer, kuzey tarafta ise dört kare şekilli ahşap direğin (0,14 x 0,14 m.) desteklediği 'U' biçiminde bir kadınlar mahfiline sahiptir. Kuzeydoğu

köşedeki 0,80 m. genişliğinde ve 11 hasarnaklı bir ahşap rnerdivenle ulaşılan

kadınlar mahfilinin kuzey kanattaki derinliği 2,49 m., doğu ve batı kenarlardaki deririliği ise 1,19 rn.dir. İç rnekanın duvarları, direkleri ve tavanı larnbri, zemini ise vernikli ahşap kaplarnahdır. Kıble duvarının ortasındaki 0,74 m.

genişliğindeki rnihrap nişi de larnbri kaplamaya sahiptir. Aynı şekilde süpür- gelik ve yan aynahkları larnbri kaplam ah minberin diğer kısırnları, orijinal olup devrinin karakterini yansıtmaktadır. İki kaderneli korkuluğun alt kısmı iç içe

geçirilmiş yatay ovaller, üst bölüm~ ise ortadan tek boğumlu dikey dikmeler- den rnüteşekkildir. l\llinberin kapısının üzerinde, iki yandan kare şekilli birer

ahşap sütun ce ile sınırlandırılrnış ters yarım daire şekilli bir tepelik bulunmak-

tadır. Tepeliğjn

^orta

kısmı, altı yapraklı

gülbezeklerin

şebekeli olar~ işlendiği

görülmektedir. Minber, üç tarafa yuvarlak kernerle açılan bir köşk bölüinüyle nihayedenrnektedir.

5.

Ünye

1

Çatak Merkez (Balcılı) Camü

Ünye İlçesi'ne bağlı ÇatakMahallesi'nin merkezi konurnundaki Baleılı'da yer alan cami, mahallenin mezarlığının içerisindedir.ve inşa edildiği dönernde çevredeki 7-8 mahallenin 'Cuma Camii' olarak faaliyet göstermiştir. Mahal- le sakinlerinin verdiği bilgilere göre 1929 yılında inşa edilmiş olan cami, iri kayalar üzerine oturtulrnuş. ahşap kirişlerle yükseltilmiş bir zemine sahiptir.

Bu durum, yapının doğrudan toprak zemine oturmasını engelleyecek nem ve rutubetten korumaktadır (Resim 5).

İki katlı bir yapı sergileyen kuzey cephenin alt bölümü, altı ahşap direkli bir son cemaat yeri olarak düzenlenmiştir. Direkierin arası yarısına kadar tahtal.arla kapatılmış vaziyetteki son cemaat mahallinde, orijin3.lde iç rnekanın kuzeybatı köşesinde bulunan on hasarnaklı ahşap rnerdiven batı köşeye nalğe

dilmiştir ve caminin üst katındaki kadınlar mahfiline buradan ulaşılabilrnekte

dir. Bundan dolayı da son cemaat yerinin batı cephesi tahtalarla kapatılmıştır

ve rnerdiven boşluğunu aydınlatmak amacıyla kare şekilli bir pencereye yer

verilmiştir. Cephenin ikinci katında, tahtaları desteklemek amacıyla yerleştiri

len üç ahşap dikme yüzeyde dört bölürnlü bir görüntü meydana getirmektedir.

(12)

Doğu ve batı cepheler esas itibariyle birbirine benzer bir düzenlemeye sahiptir. İki katlı bir görünüme sahip olan bu cephelerde, orijinalde alt ve üst seviyelerde olmak üzere birer pencere ile tahtalan desteklemek gayesiyle alt katta birer, üst katta üçer ahşap dikroeye yer verildiği ve simetrik bir düzene sahip oldukları anlaşılmaktadır. Ancak doğu cephenin kuzey ucundaki son cemaat mahalline ait açıklığın simetrisinde bulunması gereken batı cephedeki

açıklık tahtalar la kapatılması, son cemaat yerinin batı ucup;ı. yerleştirilmiş olan imam oda~ırun aydınlatılması için kare şekilli bir pencereye yer verilmesi ve

batı cephenin alt kat penceresinin de sorıradan büyütülmesi neticesinde onu desteklemek amacıyla iki yanına birer ahşap dikm_enin yerleştirilmesi, bu cep- helerdeki simettinin bozulmasına sebep olmuştur.~

İki katlı bir düzene sahip güney cephede ise, altta iki. dikme ile üç, üstte üç dikme ile dört bölümlü bir yapı oluşturulmuştur. Cephenin alt katında batı

uçta büyük, doğu uçta ise küçük ölçekli birer kare şekilli pencere açılmışken,

üst katında orta kısma yakın bir yerde bir tane dikdörtgen şekilli pencereye yer

verildiği görülmektedir.

Caminin duvarlan, farklı genişliklerde ortalama 0,05 m. kalınlığında tahtaların köşelerde kurt bağazı biçiminde geç~elerle tu~asıyla ahşap yığına tekniğinde meydana getirilmiştir. Ayrıca duvarlan yağıştan korumak gayesiyle cephelerin üst kısmında yaklaşık 0,50 m. genişliğinde saçaklara yer

verilmiştir. Caminin üzeri, alaturka kiremiili ve dört yöne eğimli bir çatı ile

örtülmüştür.

Son cemaat yerinden yapının içeri~ine geçit veren tek giriş konumundaki 1,15 m. genişliğindeki dikdörtgen şekilli kapı, tek kanatlı bir ahşap kepenk ile kapatılrnıştır. Üçer şericle Çerçevelenmiş iki eşit parçaya ayrılmış kepenk yüzeyin her ikisinin ortasında eşkenar dörtgen biçiminde dolgular dikkat çek- mektedir.

Kenar uzunlukları, kuzey güney yönde 9,20, doğu ve batı.tarafta 6,70 m.

olan ve kareye yakın bir plan sergileyen iç mekanda, ikişerli iki ahşap direk

sırası ile taşınan 'U' biçiminde bir f!lahill yer almaktadır (Çizim 5). Mahfilin kuzeyyöndeki derinliği 4,09 m. doğu taraftaki derinliği 3,23 m. ve batı kenar- daki derinliği ise 2,00 m.?U.

(13)

Mihrap, basık kemerli olup tahtaların yarun yuvarlak şekilde düzenlen- mesiyle meydana getirilmiş bir nişten ibarettir. Milirabın tepeliği, bir daire ile onun üzerine yerleştirilmiş bir şua motifi içermektedir.

Min b er oldukça yalın bir yapıda ve ahşaptandir. Süpürgelik, yan aynalık ve korkuluk kısımları dikey tahta kaplamalada oluşturulmuştur ve herhangi bir süsleme barındırmamaktadır.

Kare prizmal gövdeli ahşap vaaz kürsüsü, güneydoğu köşede yer almak- tadır. İki ahşap direk ve ahşap duvarlara tutturulmuş üçer dikey tahta ile ka-

patılmış iki yüzeye sahip olan kürsünün iç kısmında ahşapt~ bir oturma yeri

bulunmaktadır. Bu özellikleriyle orijinal bir yapı sergilemektedir.

Meşe kerestelerinden kesilmiŞ tahtalarla meydana getirilmiş olan cami, yörede eskiden beri yapılagelen çantı camileriı:ı önemli temsilcilçrinden birisi

olarak değerlendirilmektedir. '·

6. Ünye /Yeniköy Merkez Camii

Ünye İlçesi'ne bağlı Yeniköy Mahallesi'nde, mezarlık alanının içerisinde yer alan cami, mahalle sakinlerinin verdiği bilgilere göre, patı-doğu istikametinde eğimli bir arazide, kuzey ve doğu cephelerde bir uçtan diğer uca, güney ve batı cephelerde ise belirli aralıklarla tuğla örgülere oturtulmuş ahşap ki- rişlerle elde edilmiş ahşap bir zemin üzerine XX. Yüzyılın ilk yarısında inşa edilmiştir (Resim 6).

Yapının kuzey cephes!. iki katlı bir ·düzenleme sergilemektedir. Cephe- nin alt katında, alt kısmı orijinalde dikey tahtalarla, üst bölümü ise sonradan

camekarıla kapatılmış durumda, altı ahşap direkli bir son cemaat mahalli bu- lunmaktadır. Cephenin üst tarafinda dört ahşap dikme ile beş bölüİnlü bir yü- zey oluşturulmuştur. Burada dikdörtgen şekilli dört pencere simetrik bir düzen çerçevesinde yerleştirilmiş vaziyettedir.

Caminin doğu ve batı cepheleri, sonradan eklenen minare dışında, simetrik bir düzenlemeye sahiptirler. Yatay olarak tam_ ortadaki bir kirişle iki .k2.tlı bir yapı sergileyen cepheler, hem altta hem de üstte dörder ahşap dikme ile beşer bölürnlü yüzeylerde altta üçer, üstte dörder-dikdörtgen pencereler ihtiva etmektedirler. Her iki cephenin kuzey alt köşeleri, son cemaat yerinin yari

açıklıkları olarak ele alınmış olup, günümüzde camekarıla lcipatılmış durum-

dadırlar.

(14)

Yatay bir kirişle iki katlı bir düzende ele alınan güney cephede, alt ve üst katta üçer ahşap dikme ile yüzeyler dörder eş parçaya bölünmüş ve üçer dik- dörtgen şekilli pencere ile hareketlendirilmiştir. Pencereler 0,74 m. genişliğin

dedi!.

Caminin beden duvarları meşe kütüklerinden, çok düzgün olması nede- niyle muhtemelen hızar yardımıyla kesilmiş 0,05 m. kalınlığında ve birbirleri- ne eşit genişlikte tahtaların köşelerde kurt bağazı biçiminde geçirilmesiyle ah-

şap yığına tekniğinde meydana getirilmiştir. Koruma amaçlı olarak sonradan

boyanmış olan duvarları, 0,80 m. genişliğindeki saçaklar ile saçaklar boyunca sonradan döşenen yağmur olukları nem ve rutubetten korumaktadır. Öte yandan caminin üzerirıirı modern kiremitlerle kapatılmış dört eğimli bir çatıyla örtüldüğü anlaşılmaktadır.

Son cemaat yerinirı ortasındaki iki kanatlı 1,50 m. genişliğindeki ahşap kapıdan ulaşılan iç mekan, kuzey ve güney kenarları 10,33 m., doğu ve batı kenarları ise 9,05 m. ölçülerinde hemen hemen kare şekilli bir plan sergilemektedir (Çizim 6). Harimde, kuzeyde üç, doğu ve batı kenarlarda birer ahşap

direk tarafindan desteklenen 'U' biçiminde bir kadınlar mahflli yer almaktadır.

Kuzeybatı köşedeki bir ahşap merdivenle çıkılabilen mahfilin kuzey taraftaki derinliği 3,70 m., doğu ve batı yönlerde ise 2,20-2,45 m.dir. ·

Caminin ahşap duvar ları, doğu ve batıda beşer, kuzey ve güneyde ise üçer

ahşap dikmeye tutturulmuş tahtalardan oluşturulurken, altta' üçer, üstte dörder penceresiyle doğu ve batı .kenar lar, altta ikişer, üstte de üçer penceresiyle kuzey ve güney kenarlar simetrik bir düzen ortaya koymaktadırlar. Ahşap yüzeyler beyaz ve mavi renkli boya ile boyanmış vaziyettedir.

5,35 x 5,65 m. boyutlarında kare şekilli milirabönü kısmındaki içe çökert- me tavan göbeği, içeriden dışarıya doğru köşeleri dışarıdakinın kenar ortaları

na gelecek şekilde yerl~ştirilmiş beş kare kademeden ibarettir. Bunun dışında malıili kısmında iki adet tavan göbeği daha vardır. Her ikisinde çi e yıldız çerçe- veli topuzların sarkitıldığı görülmektedir. Tavan göbeklerinde mor, mavi, yeşil

ve gri tonda renkler ile boya kull~ştır.

Caminin kuzeybatı köşesinde yakın tarihlerde bir minare edildiği görül- mektedir.

(15)

Değerlendirme ve Sonuç

Bugüne kadar gerçekleştirilen inceleme ve araştıtmalar göstermiştir ki, Ordu'da ahşaptan çantı tekniğinde inşa edilmiş camilerönemli bir yapı grubunu oluşturmaktadır. Akkuş ilçesindeki Damyeri Mahallesi Camii, Fatsa il- çesindeki Kösebucağı Merkez Camii, Gölköy ilçesindeh.Ernirler Mahallesi Camii, Çatalpınar ilçesindeki Mevlana Camii, Ü nye ilçesindeki Çatak Merkez (Balcılı) Camii ile Ünye ilçesindeki Yeniköy Merkez Camii, bu tip eserlerin yeni örnekleri olarak çantı camiler grubuna dahil edilmiş olmaktadır.

Yôredeki benzer camilecin büyük çoğunluğunda olduğu gibi yeni tespit edilen bu örneklerden Damyeri Mahallesi Camii, Kösebucağı Merkez Camii, Emirler Mahallesi C~, Çatak Merkez (Balcılı) Camii ile Yeniköy Merkez Camü mezarlık alanları içerisinde konumlancj.ırılmışken, orijinal yerinden ilçe merkezindeki park alaruna nakledilmiş durumdaki Mevlana Cariili bu niteli-

ğini günümüzde kaybetmiş durumdadır.

Plan bakımından ele aldığımızda; harim ve üç yönlü dış revak dahil ol::

mak üzere 8.28 x 8.81 m. uzunluklarındaki kenarları ile Damyeri Mahallesi Camii, 7.33 x 6.90 m. ölçülerinde, revaksız sadece hari.r:ıden ibaret olan Mev- lana Camii, harim ve tek yönlü revak (son cemaat mahalli) dahil olmak üzere 9.20 x 9.10 m. ölçüle~inde kenar uzunluklarıyla Çatak Merkez (Balcılı) Camii kare şekilli plan şemalarıyla, harim ve tek yönlü revak (son cema~t yeri) dahil olmak üzere 8.02 x 8.87 m. ölçülerind~ki kenarları ile Kösebucağı Merkez Camii, 8.45 x 11.95 m. boyutlarındaki kenar uzunluklarıyla Emirler Mahallesi Camii ve 10.33 x 11.05 m. ölçillerindeki kenarlarıyla Yeniköy Merkez Camii dikdörtgen biçirnli plan düzenleriyle Ordu'ya bağlı muhtelif yerlerdeki Laleli (Eski) Camii, Yeni Cuma Camii, Ça}'li Camii, Kargalı Camii, Eski Asak Camii, Şenyurt Köyü Camii, Kabadirek Camii ile benzerlik içerisinde olduk-

larını söylemek mümkündür. Ancak üç yönlü dış revak uygulamasıyla Damyeri Mahallesi Camii, Laleli (Eski), Şenyurt ve Kabadirek Camileriyle benz~rlik

gösterirken, kuzey taraflarında tek yönlü revaka (son cemaat yeri) sahip yapı

larıyla Kösebucağı Merkez Camii, Emirler Mahallesi Camii, Çatak Merkez (Balcılı) Camii ile Yeniköy Merkez Camii ise Kutlu ca, Afirlı, Aşağıyavaş Köyü ve Soğukpınar Köyü Hatipli Mahallesi Camileriyle yakın benzerlik içerisinde

(16)

olduklarını ifade etmek mümkündür.¹⁰Diğer taraftan bu çalışmada ele aldı

ğımız örnekler, iç melci.ndaki üç yönlü kadınlar mahflli bakırnından yukarıda adı zikredilen yakın çevre örnekleriyle benzerliğe sahip olmaları yönünden de oldukça ilginç yapılardır.

Tipolojik açıdan ahşap destekli camiler sınıfinda; duvarları da ahşaptan yapılan "çantı camiler" arasında değerlendiriler_ı bu düzenin benzer örneklerine, Ordu dışında yöreye en yakın yerleşimler olan Samsun, Trabzon, Rize, Artvin ve ilçeleri ile Batı Karadeniz Bölgesi'nde Düzce, İzmit, Adapazarı ve çevrele- rinde rastlarunaktadır. Doğu tarafında ye~ alan tek yönlü revaka sahip yapısıyla

Samsun'un Terme ilçesine bağlı Yeni Cami Mahallesi Camii (XV-XVIII. yüz- yıl), sadece kuzey kenarlarındaki tek yönlü revak düzenleriyle Kavak Çakallı Beldesi Camii (1879), Salıpazarı Gökçeli Camii (XIX. yüzyıl) ve Terme Aşağı Söğütlü Camii (XIX. yüzyıl), Kösebucağı Merkez Camii, Emirler Mahallesi Camii, Çatak Merkez (Balcılı) Camü ile Yeniköy Merkez Camü'nin yöredeki en yakın benzer örnekleridir.U Trabzon'dan Dernekpazarı Güneykondu Ma- hallesi Camii (1819) de batı tarafına yerleştirilen tek yönlü revakı ile farklı bir örnek durumundadır. u Buna karşılık Akkuş ilçesindeki Damyeri Mahallesi Camii, Fatsa ilçesindeki Kösebucağı Merkez Camii, Gölköy ilçesindeki Emir- ler Mahallesi Carnü, Çatalpınar ilçesindeki Mevlana· Camü, Ünye ilçesindeki Çatak Merkez (Balcılı) Camii ile Ünye ilçesindeki Yeniköy Merkez Camü,

Doğu Karadeniz Bölgesi'ndeki pek çok ahşap cami yapısı ile ahşap yığına tekniği bakımından benzeşirler.¹³

Ekrem Hakkı Ayverdi'nin "çantı .carniler" şeklinde nitelendirdiği Batı Ka- radeniz Bölgesi'nden Düzce-Akçakoca ·Mtun Dere Köyü'nde Orhan Camii, İzmit-Kandıra Büyük Kaynarca Köyü Carnü, Adapazan-Sapanca-Büyük Ter-

10 Giriş bölümünde zikredilen ve bibliyografik bilgileri verilen Ordu ve ilçelerindeki çantı camilere ilişkin literatüre bakılması tavsiye edilir.

11 M. S. Bayraktar, Samsun ve lifelerinde Türk Mimari Eserleri (Basılmarruş Doktora Tezi), Atarürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Erzurum, 2005, s. 54-57, 134-136, 158-163.

12 M. Yawz, Çaykara ve Denıekpazorı'ı!da Geleneksel Köy Cami/eri, Ankara,2009, s. 91-97.

13 Y. Can, Samsım Yöresinde BulımaııAhiaP Cami/er, İstanbul, 2004, s.15-68; M. S. Bayrak- tar, Samsım ve lifelerinde Türk Mimari Eserleri (Basılmarruş Doktora Tezi), Atarürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Erzurum, 2005, s. 23-163; H. Karpuz, Rize, Ankara, 1992, s. 50-52, 56, 59-64; Tıirkiye'de Vakıf Abidelerve Eski Eser/er, I, Ankara,1999, s. 766-767; O. Aytekin, Or-

lafağ'dan Osmanlı Dönemi Sonıma Kadar Artvin'deki Mimari Estr!er, Ankara, 1999, s. 160-169.

(17)

siye KöYü Orhan Gazi Camü, Kand.ıra-Emir Ali Köyü Orhan Gazi Camü,

Akçakoca-Geriş {Cuma Yanı) Köyü Sultan Orhan Camü, Kand.ıra-Küçük

Kaynarca Köyü Şeyh Muslihiddin Camü, Orhan Gazi devrinden benzer tipte

yapılar olarak dikkat çekmektedir. ¹⁴Bu yapıların da beden duvarlarının tamamen ahşaptan yapılması bakırnından Damyeri Mahallesi Camü, Kösebuca- ğı Merkez Camü, Mevlana Camü, Emirler Mahallesi Camü, Çatak Merkez (Balcılı) Camii. ile Yeniköy Merkez Camü ile benzeşti.kleri görülmektedir. Öte yandan Samsun ve Ordu yöresinde yakın dönemlerde de aynı tip cami gele-

neğinin hala yaşatılmaya çalışıldığına şahit oluyoruz.¹⁵Bununla birlikte ahşap

direk sayıları değişmekle birlikte, Çarşamba Ordu Köyü Camü {1420 civarı),

Kavak Bekdemir Köyü Camü {1595), Terme Pazar Camii {1840) ve Çarşam

ba Porsuk Köyü Camü {1859-60), ilişap direkiere oturan 'U' şeklindeki kadın

lar mahfili içeren harim düzenleri ile incelediğimiz camilere benzer örnekler

olarak dikkat çekerler. ¹⁶ ·-.

Sonuçta, Orta Asya'dan bir kültürel miras olarak Anadolu'ya taşıdığımız,

ve "Çantı. Camiler" şeklinde adlandırılan bir gruba dahil yeni örneklerin bel-

gelenınesi açısından, Ordu'nun Akkuş ilçesindeki Damye!i Mahallesi Camii, Fatsa ilçesindeki Kösebucağı Merkez Camii, Gölköy ilçesindeki Emirler Ma- hallesi Camii, Çatalpınar ilçesindeki Mevlana Camii, Ünye ilçesindeki Ça- tak Merkez {Balcılı) Camü ile Ünye ilçesindeki Yeniköy Merkez Camü, sahip

çıkılrnası ve gelecek kuşaklara aktarılması gereken kayda değer ö.neme sahip kültür varlığı niteliğindeki yapılardand.ır ...

14 E. H. Ayverd.i, Osmanlı Mimarisinin lik Devri, I, İstanbul, 1989, s. i20-122.

15 A. A. Bayhan, "Ordu'dan Bazı Tarihi Ahşap (Çarıo) Camiler", 7he]oumal OJ Inter- national Social &search 1 Uluslararası Soryal ArOflırmalar Dergisi, VOLUME: 2, ISSUE: 7, SPRING, 2009, s. 74; E. Nefes, Sami'Un Yöresindeki Son Dönem Ah1ap Cami/er, Samsun 2009, Muhtelif Sayfalar; S. Kurt, Ordı/nun .Akkı'§ Yöresinde Bulunan Ah1ap Cami/er, Atatürk Üniver- sitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Sanat Tarihi Bölümü Basılmamış Lisans Tezi, Erzurum 2008, s.

10-19.

16 Y. Can, Samsun Yöresinde BulunanAh/ap Cami/er, İstanbul,2004, s. 34-41; M. S. Bayrak- tar, Samsun ve İlfelerinde Türk Mimari Eserleri (Basılmaınış Doktora Tezi) Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Erzurum 2005, s. 38-42, 61-67, 121-122, 126-ı3ı.

(18)

KAYNAKÇA Aslanapa, Oktay, Türk Sanatı, İstanbul1984. ·

Aytekin, Osman, Ortaçağ'dan Osmanlı Dönem; Sonuna Kadar Artvin'deki Mi- mari Es erler, Ankara 1999.

Ayverdi, E. Hakkı, Osmanlı Mimarisinin İlk Devri, I, İstanbul1989.

Bayhan,A. Ali~ "Ordu 1 Perşembe'den İki Ahşap Çantı Carru Örneği", TüBA- KED (Türkiye Bilimler Akademisi Kültür Envanteri Dergisi), 12/2014, Ankara 2015, s.99-107.

Bayhan,A.Ali, "Ordu/İkizce'den Bir Ahşap C~: Laleli (Eski) Camü",Güzel Sanatlar Enstitüsü Dergisi, Sayı: 14, Erzurum 2005, s. 1-22.

Bayhan, A. Ali, "Ordu'da Yeni Tespit Edilen Ahşap Camiler",Güzel Sanatlar Enstitüsü Dergisi, Sayı: 16, Erzurum 2006, s.33-48.

Bayhan, A. Ali, "Ordu'nun İkizce ve Çaybaşı İlçelerincieki Ahşap Camiler"

X Ortaçağ - Türk Dönemi Kazı Sonuçları Ve Sanat Tarihi Araştırmala

rı Sempozyumu {3-6 Mayıs 2006, Ankara) Bildi1·ileri "ProfDr. H Örcün

Barı;ta'yaArmağan", Ankara 2009, s. 59- 90.

Bayhan, A. Ali, "Ordu'dan Bazı Tarihi Ahşap (Çantı) Camiler", Thejournal OJ International Social &search 1 Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, VOLUME: 2, ISSUE: 7, SPRING 2009, s. 55-84.

Bayraktar, M. Sami, Samsun ve İlçelerinde Türk Mimm·i Eserleri (Basılınamış Doktora Tezi), Atatürk Üniversites~ Sosyal Bilimler Enstitüsü, Erzurum 2005, s. 54-57, 134-136, 158-163.

Can, Yılmaz, Samsun Yaresinde BulunanAh;ap Cami/er, İstanbul2004.

Çam, Nusret, İslam'da Sanat Sanatta İslam, Ankara, 1997.

Demir, Necati, Orta ve Doğu Karadeniz Bölgesi'nin Tarihi Alt Yapısı (Tarih - Etnik Yapı-Dil- Kültür}, Ankara 2005.

Hasol, Doğan, ''Ahşap" Maddesi, Eczacıbaşı Sanat Ansiklopedisi, Cilt: 1, İstan

bul1997, s. 34.

Karpuz, Haşim, Rize, A.nk.ara 1992.

(19)

Kurt, S. Ordu'nun Akl<uş Yöresinde Bulunan Ahşap Cami/er, Atatürk Üniversite- si Fen-Edebiyat Fakültesi SanatTarihi Bölümü Basılmarruş Lisans T~zi,

Erzurum 2008.

Türkiye'de Vakıf Abide/er ve Eski Eser/er, I, Ankara 1999.

Yavuz, Mehmet, Çaykara ve Dernekpazarı'nda Geleneksel Köy Cami/eri, Ankara 2009, s. 91-97.

(20)

- - - -

i

ı

ı 1

^,

ı

-

ı 1

ı ı

Akkuş Damyeri Camii

Çizim-1: Akkuş 1 Damyeri·l\1ahallesi Camü'nin Planı

(21)

Köse Sucağı Camii

~o

¹ ² ^3m

Çizim-2: Fatsa 1 Kösebucağı Merkez Camü'nin Planı

- -

-

IIIIIIIIIH

·.

L - :

' !

L 1=

1=

t:::

- -

... \ ~

-

Çizim-3: Gölköy 1 Emirler Mahallesi Camii'nin Planı '·

(22)

• •

Çatalpınar Camii

Çizi.m-4: Çatalpınar Mevlana Camii'nin Planı

. . +

Çatak KöyO Meı1<ez Camii

1 •• O 2 3m

'lj

--==-·

Çizi.m-5: Ünye7 Çatak.Merkez (Balcılı) Camii'nin Planı

(23)

•

'

... . ...

r~·-·-~.~:ı

___________ l

YenlkOy KOyO Camii

ı ı

Çizim-6: Ünye 1 Yeniköy Merkez Camü'nin Planı

- .

Resim-1: Akkuş 1 Damyeri Mahallesi Carnii'nin Görünüşü

(24)

Resim-2: Fatsa/ Kösebucağı Merkez Camü'nin Görünüşü

Resirn-3: Gölköy 1 Emirler Mahallesi Camü'nin Görünüşü

(25)

1

^--~·--;;;; ^, ^. ^:,;. ^"\,;^- •.:O

_ ·

. .

1 - .

! ..

i 1

Resim-:4: Çatalpınar Mevlana Camii'nin Görünüşü

Resi.m-5: Ünye 1 Çatak Merkez (Balcılı) Camii'nin Görünüşü

(26)

Resim-6: Ünye /Yeniköy Merkez Camii'nin Görünüşü