88
Üretim Deseni Belirleme Kararlarını Etkileyen Faktörlerin Đncelenmesi: Tire Đlçesi Örneği
Görkem ÖZTÜRK1 Bülent MĐRAN2 Gökşin TEKĐNER3
ÖZET
Bu çalışmada üreticilerin üretim deseni belirleme davranışları ve bunu etkileyen faktörler incelenmiştir. Çalışmanın materyalini, Đzmir ili Tire ilçesinde faaliyet gösteren 61 üreticiyle ocak- şubat aylarında yüzyüze görüşme tekniği kullanılarak yapılan anket çalışmasından elde edilen veriler oluşturmaktadır. Çalışmada üreticilerin üretim deseni belirleme davranışlarını ve bunu etkileyen faktörleri belirlemek amacıyla bulanık eşli karşılaştırma yöntemi ve tobit analizi kullanılmıştır. Çalışma 2010 üretim dönemini kapsamaktadır. Anket sonuçlarına göre üreticiler hangi bitkisel ürünü yetiştireceklerine karar verirken öncelikle ürünün 5-10 yıldır iyi fiyat ediyor olmasına; bir bitkisel ürünü kaç dekar yetiştireceklerine karar verirken ise öncelikle arazi yapısının uygunluğuna dikkat etmektedir.
Anahtar Kelimeler: Üretim deseni, bulanık eşli karşılaştırma, tobit, üretici kararları
A Study On The Factors Influencing The Farmers’ Decisions Related With Determining The Cropping Pattern
ABSTRACT
In this study, cropping pattern behaviors of farmers and the factors influencing these were examined. The data were obtained from 61 farmers in Tire district. Fuzzy pair-wise comparison method and Tobit analysis were used. This study covers the production period of 2010. According to survey results, when farmers decide what to produce they take care 5-10 good priced years firstly. The producers consider the land specifications when they decide how much hectar to produce.
Key words: Cropping pattern, fuzzy pair-wise comparison, Tobit, farmers’ decision
1. GĐRĐŞ
Tarım işletmeciliği, tarım işletmelerinde kıt üretim faktörlerinin ne şekilde kullanılacağını, kaynakların nereden sağlanacağını ve bu kaynakların hangi üretim dallarına ne şekilde dağıtılacağını gösteren bir seçim ve karar alma bilimidir.
Bütün yönetsel fonksiyonların çekirdeği olan karar verme, hedeflere ve amaçlara ulaşmak için, alternatifler arasından bir seçim yapma sürecidir. Günlük hayatta karar verici, genellikle çok sayıda seçenek arasıdan hangisini seçmesi gerektiğine karar verir.
Bunun için belli kriterleri dikkate alır ve bu kriterlere en fazla uyan seçeneklerden birini tercih eder. (Günden ve Miran, 2008a). Çiftçilerin hangi ürünleri, hangi yöntemle, ne zaman ve ne miktarda üreteceklerine karar vermeleri gerekmektedir. Bu kararlar, işletmenin fiziki ve ekonomik kısıtlarına göre verilmektedir (Günden ve Miran, 2008b).Đşletmecilikte ana amaç en yüksek karı elde etmek olduğuna göre; karar alma sürecinde özellikle planlama aşaması en önemli aşama durumundadır. Bu aşamada hangi ürünlerin ne miktarlarda üretileceğine doğru karar verilmesi işletmenin başarısını da etkileyecektir (Işın, 2001a).
Đşletmelerde karar alma aşamasında doğal faktörler, biyolojik faktörler, ekonomik faktörler, sosyal ve hukuki faktörler yanında üreticilerin alışkanlıkları da etkin rol oynamaktadır.
Tarım diğer sektörlerden farklı olarak doğa koşullarına büyük ölçüde bağlıdır ve bu nedenle de risk ve belirsizlik fazladır. Dolayısıyla, üreticiler karar alma aşamasında önemli zorluklarla karşılaşmaktadır. Doğal koşullarda, pazarlama koşullarında, ürün ve girdi fiyatlarındaki belirsizlikler üreticilerin üretim kararlarını ve kararlardaki başarı şansını etkileyebilmektedir (Işın, 2001b).
1 Arş.Gör., Ege Üniversitesi Ziraat Fakültesi, Tarım Ekonomisi Bölümü, 35100 Đzmir
2 Prof. Dr., Ege Üniversitesi Ziraat Fakültesi, Tarım Ekonomisi Bölümü, 35100 Đzmir
3Zir.Müh., Ege Üniversitesi Ziraat Fakültesi, Tarım Ekonomisi Bölümü, 35100 Đzmir
89
Üretim deseni belirleme aşaması gerek üretici açısından gerekse ülke ekonomisi açısından son derece önemli bir aşamadır. Özellikle makro politikaların oluşturulması ve geliştirilmesi sürecinde politikacılara yön vermesi nedeniyle önem taşımaktadır.
Konu ile ilgili olarak yapılan çalışmalardan bazıları; Gupta ve ark., 2000; Işın, 2001a; Işın, 2001b; Kukiettisuk, 2007; Günden ve Miran, 2008b olarak belirtilebilir.
Bu çalışmada Đzmir ili Tire ilçesindeki üreticilerin üretim deseni belirleme davranışlarını ve bunu etkileyen faktörleri ortaya koymak amaçlanmıştır.
2. MATERYAL VE YÖNTEM 2.1. Materyal
Çalışmanın materyalini, Đzmir ili Tire ilçesinde faaliyet gösteren üreticilerden yüzyüze görüşme tekniği ile yapılan anket çalışmasından elde edilen veriler oluşturmaktadır.Bunun yanında konu ile ilgili daha önce yapılmış yayınlardan da yararlanılmıştır.
2.2. Yöntem
Çalışma yöresi belirlenirken, ürün deseni açısından polikültür tarım yapılmasına dikkat edilmiştir. Bu kapsamda; Đzmir Đli Tire Đlçesi çalışma yöresi olarak belirlenmiştir.
Đzmir Tarım Đl Müdürlüğü verilerinden yararlanılarak Tire’deki işletme sayıları belirlenip, çalışmanın örnek hacmi aşağıdaki formülle hesaplanmıştır:
Örnek hacmin belirlenmesinde hata payı %10 ve güven aralığı %90 olarak kabul edilmiştir (Miran,2002). Đlçeyi temsil eden bir belde ve dört adet köy belirlenmiştir.
Örnek hacim sayısı bir belde ve dört köyün işletme sayıları arasında oransal olarak dağıtılmıştır. Buna göre, Gökçen’de (Belde) 24, Peşrefli’de 11, Kireli’de 11,Işıklı’da 10, Boynuyoğun’da 5 üretici ile yüz yüze görüşülüp birincil veriler elde edilmiştir. Çalışmada toplam 61 üretici ile anket yapılmıştır.
Çalışmada ilk olarak, araştırma alanındaki üreticilerin yaş,eğitim düzeyi gibi demografik özellikleri ve işletmeler ile ilgili genel bilgilere ait bulgular ortaya konulmuştur. Daha sonra üreticilerin üretim deseni kararlarını belirlemede seçilen faktörlerin önceliği ve etkileyen faktörlerin belirlenmesi amacıyla bulanık eşli karşılaştırma yönteminden ve tobit analizinden yararlanılmıştır.
2.3. Bulanık Eşli Karşılaştırma
Bu yöntemde, bir faktörün diğerine göre tercih derecesi ortaya konulmakta ve ayrıca çiftçilerin iki amaç arasında kayıtsız kalmaları sağlanmaktadır. Bu yöntemde ayrıca sayısal büyüklük tahmin yönteminden farklı olarak, her faktörün sayısal değeri karşılaştırılan faktörler kümesine dayalıdır.
Yöntemde birinci aşama, veri toplamadır. Veri toplama aşamasında aşağıdaki diyagram kullanılmaktadır (Şekil 1).
0,5
A B
Şekil 1: A ve B Arasında Karşılaştırma Yapmak Amacıyla Kullanılan Bulanık Eşleme Yaklaşımı
A ve B amaçları, çizginin zıt taraftaki uçlarına yerleştirilmektedir. Çiftçilerden tercihini belirtmek üzere çizginin üzerine X işareti koyması istenmektedir. Faktörler karşılaştırılırken; hangi amaç x işaretine daha yakın mesafede ise, onun diğerine tercih
) 1 ( )
1 (
) 1 (
2
ˆ
p p
N
p n Np
px
+ −
−
= −
σ
90
edildiği söylenebilir. B’ye göre A’nın tercih derecesi, RAB, x işaretinden A’ya olan uzaklıkla ölçülür. A’dan B’ye toplam uzaklık 1 dir.
Eğer RAB<0,5 ise B>A Eğer RAB=0,5 ise A≈B
Eğer RAB>0,5 ise A>B, Kesin tercihler olması durumunda RAB=1 veya RAB=0 Amaçlara ait eşli karşılaştırmaların sayısı, K, aşağıdaki gibi belirlenmektedir.
K = n ∗(n −1)/ 2
Burada n, amaçların sayısını ifade etmektedir. Her bir eşli karşılaştırma için, Rij (i≠j) elde edilir. i' ye göre j'nin tercih derecesinin ölçümü de:
Rji=1-Rij şeklinde olacaktır.
Đkinci aşama, bulanık tercih matrisinin oluşturulmasıdır. Veriler toplanıp, yukarıda anlatılanlar doğrultusunda işlendikten sonra çiftçilerin bulanık tercih matrisi oluşturulabilir. Bunun için aşağıdaki ifadeden yararlanılır:
Rij
Yöntem ixj boyutlu bulanık tercih matrisi (R) ile açıklanabilir.
R =
Yöntemin üçüncü aşaması, bulanık ağırlıkların ölçülmesidir. Çiftçinin tercih matrisinden her faktöre ait tercihin ölçüsünü (i) hesaplamak mümkündür. Aşağıdaki formül her faktörün ayrı ayrı tercih yoğunluğunu ölçmede kullanılmaktadır.
Son aşama ise amaçların sıralanmasıdır. Ij değerleri 0 ile 1 arasında değişmektedir. Değer 1’e ne kadar yakınsa, söz konusu faktörün tercih yoğunluğu o kadar büyük olmaktadır. Ij’ler elde edildikten sonra faktörler en önemliden en az önemliye doğru sıralanır (Günden ve Miran, 2007).
3. ARAŞTIRMA BULGULARI
3.1. Đncelenen Đşletmelerin Genel Özellikleri
Yapılan anket çalışmasından elde edilen sonuçlar doğrultusunda belirlenen üreticilerin demografik özellikleri Çizelge 1'de görülmektedir.
Đncelenen işletmelerde üreticilerin yaş ortalamasının 44.26; eğitim düzeyleri ortalamasının 6.70; ailedeki ortalama birey sayısının 4.29; tarımsal deneyim ortalamasının 21.88 olduğu ve üreticilerin %63.93'ünün kooperatife ortak oldukları görülmektedir (Çizelge 1).
91
Çizelge 1.Üreticilerin Demografik Özellikleri
Yaş Aralıkları n %
1-30 6 9.84
31-60 52 85.24
61+ 3 4.92
Toplam 61 100
Ortalama 44.26
Eğitim durumu n %
Đlkokul 39 63.93
Ortaokul 11 18.03
Lise 10 16.40
Üniversite 1 1.64
Toplam 61 100
Ortalama 6.70
Ailedeki birey sayısı n=61 ortalama=4.29 min=2
Tarımsal deneyim n %
1-10 11 18.03
11-20 20 32.79
20+ 30 49.18
Toplam 61 100
Ortalama 21.88
Kooperatife Üyelik Durumu n %
Evet 39 63.93
Hayır 22 36.07
Toplam 61 100
Araştırma kapsamına alınan işletmelerde arazi dağılımı incelendiğinde işletmelerin %54.10'unun 1-50 daa aralığında olduğu görülmektedir.Đşletmelerin arazi tasarruf şekillerine göre dağılımı incelendiğinde ise 1 ile 50 dekar arası arazi büyüklüğünde işletmelerin %60,97’ sinin mülk arazi olduğu görülmektedir. Kiralanan arazinin ise % 63,16’sı yine 1 ile 50 dekar arasındadır. 100 dekarın üstünde kiralanan araziler ise, çok sayıda hayvan varlığına sahip işletmelerin yem bitkileri üretmek amacıyla kiralanmaktadır. Ortak işlenen araziler ise şeftali, zeytin gibi çok yıllık ürünleri kapsamaktadır. Đşletmelerin ortalama arazi genişliği ise 65.16 dekardır (Çizelge 2).
Çizelge 2. Arazi Dağılımı ile Arazi Tasarruf Şekillerine Göre Dağılımı
Arazi Dağılımı Mülk Arazi Kiralanan Arazi Ortak Đşlenen Arazi
n % n % n % n %
1-50 daa 33 54.10 25 60.97 24 63.16 2 40
51-100 daa 17 27.87 12 29.27 11 28.95 3 60
100+ daa 11 18.03 4 9.76 3 7.89 0 0
Toplam 61 100.00 41 100.00 38 100.00 5 100.00
Đşletmelerde tarımsal üretimden elde ettikleri gelirin dağılımı incelendiğinde elde ettiği gelirin %76 ila %100 ‘ünü bitkisel üretimden sağlayan üretici sayısı 17 (%27.87) iken, hayvansal üretimden sağlayan üretici sayısı ise 23 (% 36.07) ’tür. Araştırma yöresinde elde edilen tarımsal gelir genel olarak hayvancılıktan sağlanmaktadır (Çizelge 3).
Çizelge 3.Đncelenen Đşletmelerde Tarımsal Üretimden Elde Edilen Gelirin Dağılımı
Bitkisel Üretim Hayvansal Üretim
n % N %
0 - %25 23 37,70 16 26,23
%26 - %50 19 31,15 10 16,39
%51 - %75 2 3,28 13 21,31
%76 - %100 17 27,87 22 36,07
Toplam 61 100 61 100
Đncelenen işletmelerde ekiliş alanı içerisinde en fazla payı buğday, arpa, karpuz, silajlık mısırın aldığı görülmektedir. Đşletmelerde yer verilen diğer ürünler; börülce, fasulye, kabak, hıyar, taze soğan, patlıcan, şalgam, çavdar, dane mısır, fiğ şeklindedir.
92
Ayrıca işletmelerde zeytin, şeftali gibi çok yıllık ürünlere az da olsa yer verildiği görülmektedir. Genel olarak incelendiğinde küçük işletme arazisine sahip işletmelerin sebze üretimine ağırlık verdiği görülürken, arazi genişliği arttıkça yem bitkilerinin üretimine ağırlık verildiği görülmektedir (Çizelge 4).
Çizelge 4.Đşletmelerde Üretim Deseni
Ürünler n % Toplam %
Mısır silajlık* 27 11.74 1374 26.36
Buğday 36 15.65 856 16.42
Mısır silajlık 18 7.83 622 11.93
Arpa 21 9.13 595 11.41
Karpuz 35 15.22 466 8.94
Patates 7 3.04 359 6.89
Biber 16 6.96 150 2.88
Yonca 4 1.74 137 2.63
Yulaf 6 2.61 90 1.73
Domates 10 4.35 78 1.50
Dane mısır* 1 0.43 70 1.34
Kavun 9 3.91 69 1.32
Domates (salçalık) 2 0.87 58 1.11
Diğer Ürünler 38 16.52 289 5.54
Toplam 230 100.00 5213 100.00
*Đkinci Ürün
3.2. Đncelenen Đşletmelerde Üretim Deseni Belirleme Kararlarını Etkileyen Faktörler
Đncelenen işletmelerde üretim deseni belirleme kararlarını etkileyen faktörler bulanık eşli karşılaştırma yöntemi ve tobit analizinden yararlanılarak saptanmıştır. Buna göre üreticilerin hangi ürünü yetiştireceğine ve seçtiği ürünü kaç dekar alanda yetiştireceğine karar verirken dikkate aldığı faktörler incelenmiştir. Bulanık eşli karşılaştırma yöntemi ile elde edilen sonuçlara ilişkin bilgiler Çizelge 5 ve Çizelge 6'da verilmiştir.
Üreticilerin hangi ürünü yetiştireceklerine karar verirken; ürünün 5-10 yıldır iyi fiyat ettiğini, düşük maliyetli olmasını, önceki yıl iyi fiyat etmiş olmasını, geçmiş yıllarda yetiştirmiş olmasını, kolay pazarlanabilir olmasını ve diğer çiftçiler tarafından/çevrede yetiştiriliyor olmasını dikkate aldığı varsayılmıştır. Buna göre üreticiler sırasıyla; 5-10 yıldır iyi fiyat etmesine, düşük maliyetli olmasına, önceki yıl iyi fiyat etmiş olmasına, geçmiş yıllarda yetiştirmiş olmasını, kolay pazarlanabilir olmasına ve diğer çiftçiler tarafından/çevrede yetiştiriliyor olmasına dikkat etmektedirler. Friedman testine göre üreticilerin grupları ayırt ettikleri saptanmıştır. Kendall's W testine göre ise üreticilerin arasındaki uyumun zayıf olduğu belirlenmiştir (Çizelge 5).
Çizelge 5. Bulanık Eşli Karşılaştırma Yöntemiyle Elde Edilen Üreticilerin Yetiştirecekleri Bitkisel Ürün Seçiminde Dikkate Aldıkları Faktörlerin Ağırlıkları*
Faktörler Ağırlıklar St.sapma Min Max
Geçmiş yıllarda yetiştirmiş olması 0.4215 0.3118 0.0000 1.0000 Diğer çiftçiler tarafından/çevrede yetiştiriliyor olması 0.1612 0.1709 0.0000 0.5877
Geçen yıl iyi fiyat vermesi 0.4546 0.1809 0.0791 1.0000
5-10 yıldır iyi fiyat ediyor olması 0.5839 0.2202 0.1705 1.0000
Düşük maliyetli olması 0.4749 0.1747 0.0000 0.9106
Kolay pazarlanabilir olması 0.3740 0.1691 0.0879 1.0000
*Friedman testi p=0.00,X2=85.177 Kendall's W =0.279
Üreticiler bir bitkisel ürünü kaç dekar yetiştireceklerine karar verirken; ürünü daha önceki yıllarda kaç dekar alanda yetiştirdiğini, elindeki sermayeyi, pazarlamayı ve arazi yapısının uygunluğunu dikkate aldıkları varsayılmıştır. Buna göre sırasıyla; arazi yapısının uygunluğunu, elindeki sermayeyi, daha önceki yıllarda kaç dekar yetiştirdiğini,
93
pazarlama durumunu dikkate almaktadırlar. Friedman testine göre üreticilerin grupları ayırt ettikleri saptanmıştır. Kendall's W testine göre ise üreticilerin arasındaki uyumun zayıf olduğu belirlenmiştir (Çizelge 6).
Çizelge 6. Bulanık Eşli Karşılaştırma Yöntemiyle Elde Edilen Üreticilerin Bitkisel Ürünü Kaç Dekar Yetiştireceklerinin Seçiminde Dikkate Aldıkları Faktörlerin Ağırlıkları*
Faktörler Ağırlıklar St.sapma Min Max
Daha önceki yıllarda ne kadar alanda yetiştirdiğinize bakarsınız
0.2939 0.2224 0.0000 0.9184 Elinizdeki sermayeyi dikkate alırsınız 0.5052 0.2721 0.0000 1.0000 Pazarlayabileceğiniz kadar üretimi ne kadar alandan
elde edeceğinizi düşünürsünüz
0.2833 0.2144 0.0000 1.0000 Arazi yapısının uygunluğuna bakarsınız 0.6265 0.2623 0.1340 1.0000
*Friedman testi p=0.00,X2=44.824 Kendall's W =0.245
Üretim deseni kararlarını etkileyen faktörlerin saptanması için çalışmada kullanılan değişkenler ve açıklamaları Çizelge 7'de görülmektedir.
Çizelge 7.Değişken tanımlamaları Değişken adı Açıklama GECMĐS
DIGCIF GECYILF YIL510F DUSMAL PAZAR ONCYIL SERMAYE PZRLAMA ARAZĐ ARAZIB YAS EGITIM DENEYIM BIREY ATARBIR TDGELIR KOOP MESBIR GAZETE TV YAYIN BITURYUZ HAYURYUZ TTAHLIL GUBILKUL
Geçmiş yıllarda yetiştirmiş olması
Diğer çiftçiler tarafından/çevrede yetiştiriliyor olması Geçen yıl iyi fiyat vermesi
5-10 yıldır iyi fiyat ediyor olması Düşük maliyetli olması
Kolay pazarlanabilir olması
Daha önceki yıllarda ne kadar alanda yetiştirdiğinize bakarsınız Elinizdeki sermayeyi dikkate alırsınız
Pazarlayabileceğiniz kadar üretimi ne kadar alandan elde edeceği Arazi yapısının uygunluğu(büyüklük, parçalılık, toprak özellikleri, vb.) Arazi büyüklüğü(da)
Üreticinin yaşı
Üreticinin eğitim düzeyi Üreticinin tarımsal deneyimi Ailedeki birey sayısı
Ailede tarımda çalışan birey sayısı Tarım dışı geliriniz var mı?
Kooperatif faaliyetlerine aktif olarakkatılıyor musunuz?
Meslek birliğine kayıtlı mısınız?
Düzenli olarak gazete okur musunuz?
Düzenli olarak tarım ile ilgili TV programlarını izler misiniz?
Tarım ile ilgili basılı yayınları takip eder misiniz?
Tarımdan elde ettiği gelirin bitkisel üretim yüzdesi Tarımdan elde ettiği gelirin hayvansal üretim yüzdesi Toprak tahlili yaptırıyor musunuz?
Kimyasal gübre ve ilaç kullanıyor musunuz?
Tobit analizinden elde edilen tahmin sonuçları Çizelge 8 ve Çizelge 9'da yer almaktadır.
Üreticiler hangi bitkisel ürünü yetiştireceklerine karar verirken geçmiş yıllarda yetiştirmiş olma faktörüne; meslek birliğine kayıtlı olmayanlar, kimyasal gübre ve ilaç kullanmayanlar, tarımla ilgili basılı yayınları takip edenler daha çok dikkat etmektedir.
Ailedeki birey sayısı daha fazla olanlar, düzenli olarak gazete okuyanlar, diğer çiftçiler tarafından/çevrede yetiştiriliyor olmasına daha çok dikkat etmektedir. Meslek birliğine kayıtlı olanlar diğer çiftçiler tarafından/çevrede yetiştiriliyor olmasına daha az dikkat
94
etmektedir. Geçen yıl iyi fiyat vermiş olmasına ailedeki birey sayısı fazla olanlar daha çok, tarımla ilgili yayınları takip edenler daha az dikkat etmektedir. 5-10 yıldır iyi fiyat ediyor olmasına eğitim düzeyi daha yüksek olanlar, ailede tarımda çalışan birey sayısı fazla olanlar ile meslek birliğine kayıtlı olanların daha fazla; düzenli olarak gazete okuyanlar, tarımla ilgili basılı yayınları takip edenler ve toprak tahlili yaptıranlar daha az dikkat etmektedir. Meslek birliğine kayıtlı olanlar düşük maliyetli olmasına daha çok dikkat etmektedir. Düzenli olarak gazete okuyanlar ve toprak tahlili yaptıranlar kolay pazarlanabilir olmasına daha fazla, ailedeki birey sayısı fazla olanlar daha az dikkat etmektedir (Çizelge 8).
Çizelge 8. Üreticilerin Yetiştirecekleri Ürün Seçimine Đlişkin Tobit Analizi Sonuçları
Bağımlı Değişken:
GECMĐS
Bağımlı Değişken:
DIGCIF
Bağımlı Değişken:
GECYILF
Bağımlı Değişken:
YIL510F
Bağımlı Değişken:
DUSMAL
Bağımlı Değişken:
PAZAR Değişkenler
Katsayılar Katsayılar Katsayılar Katsayılar Katsayılar Katsayılar SABĐT .68116394 -.24621610 .36284541 .38015015 .37084058 .58370965 ARAZIB -.00037510 -.00020015 -.189523E-05 .00013412 .625531E-04 .994625E-04 YAS .00242991 .00525772 -.00255978 .00046117 .00055697 -.00230831 EGITIM .01898386 -.00569643 .02816094 .06392924* -.02623735 -.04829616 DENEYIM .00019234 .00092821 -.00120703 -.00402839 -.00083277 .00267435 BIREY -.04063139 .03906510* .03856480* .01120518 -.00894481 -
ATARBIR .02039261 .00061618 -.02303981 .04683996* .00644855 -.03026498 TDGELIR -.07589841 -.00626728 .07012398 .00082908 -.01680544 .05284513 KOOP -.05087610 -.01070016 .04790622 .01220108 -.01488048 -.03514623 MESBIR - -.10645388** -.02871013 .14995618*** .12702842** .06905213 GAZETE .01170655 .11083761** -.00082766 -.11638731* .03977569 .08388282*
TV .01306323 -.02379140 .08738089 .02328088 -.00430525 -.01818991 YAYIN .35694032*** .09226054 -.14317985** - -.08817253 .01797843 BITURYUZ -.850171E-04 -.692716E-04 -.451455E-04 .230647E-04 .372973E-04 -.306546E- HAYURYUZ -.718910E-04 -.287816E-04 .389188E-04 .441542E-04 .269792E-04 -.245204E- TTAHLIL -.16643154 -.03885299 -.05191640 -.19260848** .11247040 .13505077**
GUBILKUL -.17953815* -.04297854 .03933593 .08348175 .09481949 .02060076
* α=0.10 için önemli, ** α=0.05 için önemli, *** α=0.01 için önemli
Çizelge 9.Üreticilerin Bitkisel Ürünü Kaç Dekar Yetiştireceklerine Đlişkin Tobit Analizi Sonuçları
Bağımlı Değişken:
ONCYIL
Bağımlı Değişken:
SERMAYE
Bağımlı Değişken:
PZRLAMA
Bağımlı Değişken:
ARAZĐ Değişkenler
Katsayılar Katsayılar Katsayılar Katsayılar
SABĐT .12060522 1.04087237 .06645149 .62699091
ARAZIB -.341061E-04 .00034082 .00093729** -.00066625
YAS .00220240 -.00028139 .00472664 -.00735546
EGITIM .03312390 -.08138978 .00571434 .06620940
DENEYIM -.00353934 .00075617 -.00779036* 00949552
BIREY .00214097 .02912119 -.03962803* -.00404235
ATARBIR -.01300384 -.03959096 .03621648 .00026964
TDGELIR .03194411 -.06561162 .04660798 .05868276
KOOP .05604656 -.07047257 .03782335 -.06405885
MESBIR .03879297 -.11448614 .02968904 .08359440
GAZETE .09649088 -.09632112 .00830386 -.00841104
TV -.13503958** -.04144986 .05553814 .07800336
YAYIN -.02303052 .00223660 .07466337 -.07782499
BITURYUZ -.00019973*** .00019973** .00015085** -.943415E-04 HAYURYUZ .00019083*** .348126E-04 -.00011408* -.293288E-04
TTAHLIL .08792095 .00765947 -.03005168 -.05566541
GUBILKUL .04833601 -.20703657** .09462349 .01553717
* α=0.10 için önemli, ** α=0.05 için önemli, *** α=0.01 için önemli
Ankete katılan üreticiler bir bitkisel ürünü kaç dekar yetiştireceklerine karar verirken üreticilerden önceki yıl ne kadar alanda yetiştirdiğine; düzenli olarak tarımla ilgili tv programlarını izleyenler izlemeyenlere göre daha az, bitkisel üretimden elde ettiği gelir yüzdesi arttıkça daha az, hayvansal üretimden elde ettiği gelir yüzdesi arttıkça daha
95
çok dikkat etmektedir. Bitkisel üretimden elde ettiği gelir yüzdesi daha fazla olanlar elindeki sermayeye daha çok dikkat etmekte iken kimyasal gübre ve ilaç kullananlar kullanmayanlara göre daha az dikkat etmektedir. Arazi büyüklüğü ve bitkisel üretimden elde ettiği gelir yüzdesi fazla olanlar pazarlamaya daha çok dikkat etmektedir. Tarımsal deneyimi, ailedeki birey sayısı, hayvansal üretimden elde ettiği gelir yüzdesi fazla olanlar ve toprak tahlili yaptıranlar yaptırmayanlara göre pazarlama faktörünü daha az dikkate almaktadır. Ankete katılan üreticilerin hepsinin arazi yapısının uygunluğunu dikkate aldıkları gözlenmiştir (Çizelge 9).
4. SONUÇ
Genel olarak bulgular değerlendirildiğinde üreticilerin hangi bitkisel ürünü yetiştireceklerine bakarken dikkate aldıkları en önemli faktörün "5-10 yıldır iyi fiyat ediyor olması"; bir bitkisel ürünü kaç dekar yetiştireceklerine karar verirken ise dikkate aldıkları en önemli faktörün "Arazi yapısının uygunluğu" olduğu saptanmıştır. Buna göre, üreticiler ürün deseni belirlerken karar aşamasında ürünün orta vadedeki fiyat durumuna ve arazilerinin büyüklüğü, toprak yapısı, vb. gibi arazi yapısı ile ilgili faktörleri dikkate almaktadırlar."5-10 yıldır iyi fiyat ediyor olması" faktörünü daha fazla dikkate alan üreticilerin eğitim düzeyi daha yüksek olan, ailede tarımda çalışan birey sayısı daha fazla olan ve meslek birliğine kayıtlı olan üreticiler oldukları saptanmıştır."Arazi yapısının uygunluğu" faktörünü tüm üreticilerin aynı oranda dikkate aldıkları saptanmıştır.
Üretim planlamasına dönük tarım politikaları çerçevesinde çiftçilerin önerilen ürün desenini benimsemeleri, önemli ölçüde gelir kararlılığını hissetmelerine bağlı olacağı söylenebilir. Çiftçilerin arazi yapısına önem vermeleri, arazi toplulaştırma çalışmalarının ve buna bağlı olarak toprak verimliliğini artırma çabalarının bu tür tarım politikalarında daha fazla dikkate alınması gerektiğini göstermektedir.
KAYNAKÇA
Gupta, A.P., Harboe, R., ve Tabucanon, M.T. 2000. Fuzzy multiple-criteria decision making for crop area planning in Narmada river basin. Agricultural Systems, 63(2000):1-8.
Günden, C. ve Miran, B. 2007. Bulanık eşli karşılaştırma yöntemiyle çiftçilerin amaç hiyerarşisinin belirlenmesi üzerine bir araştırma. Akdeniz Üniversitesi Ziraat Fakültesi Dergisi, 20(2):183-191.
Günden, C. ve Miran, B. 2008a. Çiftçilerin temel işletmecilik kararlarının öncelik ve destek alma açısından analizi. Tekirdağ Ziraat Fakültesi Dergisi, 5(2):67-80.
Günden, C. ve Miran, B. 2008b. Bölge bazında uygulamaya elverişli esnek üretim planlarının bulanık doğrusal programlama yöntemiyle elde edilmesi üzerine bir araştırma. Ege Üniversitesi Ziraat Fakültesi Dergisi, 45(2):113-124.
Işın, Ş. 2001a. Ege Bölgesinde Seçilmiş Bir Yöredeki Karma Tarım Đşletmelerinde Üretim Dallarının Seçim Esasları Üzerine Bir Araştırma. TZOB, Yayın No:215, Ankara.
Işın, Ş. 2001b. Đzmir Đli Tire Đlçesinde Karpuz Üretimi ve Bu Üretim Dalının Tercih Edilmesi Đle Đlgili Karar Alma Sürecini Etkileyen Faktörler Üzerine Bir Araştırma. TZOB, Yayın No:216, Ankara.
Kukiettisuk, E. 2007. A study on multi-criteria cropping pattern planning using analytical hierachy process (AHP): A case study of thung ku la rong hai. The Degree of Master of Science Faculty of Graduate Studies, Mahidol University.
