MERİNOS KUZULARININ ERKEN SÜT KESİMİ (*)
Tercüme eden : Dr. Faruk İ M E R Y Ü Z
S üt kesim inde en iyi yaş şudur, diye tek b ir zam an bildirm ek m üm kün değildir. Bazı hallerde kuzunun b ir çok aylar annesiyle b erab e r kalm ası, bazı hallerde de erken sü t kesim i faydalar sağlar.
Bu çalışm ada ince yapağılı m erinoslarda m uhtelif yaşlard ak i süt kesim inin koyun ve kuzu verim leri üzerine olan etkileri incelen
m iştir.
K oyunların verim leri :
1 — Yapağı B üyüm esi : Gebeliğin ve laktasyonun yapağı b ü yüm esine olan tesirleri sırasıyla, doğum da kuzusu ölenler, kısırlar ve kuzulu koyunlarda hesap edilm iştir. Tek b aşına k ırk ım kayıtla
rı, gömlek ağırlığı üzerine laktasyon ve gebeliğin tesirini m üştere
ken b ildirm ek te olup alınan yem ile nasıl değiştiğini açıkça gös
term em ektedir.
Tirfil m erasında otlayan koyunlarda laktasyonun tesiri üzerin
de b ir çalışm a yapılm ıştır. Bu am açla kuzuları 14 h aftalık sütten kesilen koyunlarla, doğar doğmaz kuzuları ayrılan koyunların, ka
b u rg a beden nahiyesindeki yapağı büyüm esi karşılaştırılm ıştır.
Sağılan koyunların yem tü k etim leri hem en hem en iki m isli olm uş
tu r, b una karşılık k u ru koyunlar 14 h aftalık sürede % 84 fazla ya
pağı verm işlerdir. S üt kesim inden sonra ise ortalam a günlük yapa
ğı büyüm esi, kuzulam adan önce olduğu gibi, k u ru koyunlarla ayni seviyede olm u ştu r.'
( * ) J.Lı. C orbett (W ool tech n o lo g y and Sheep breeding V ol. X V . II. P p . 49 - 6 5 , D ec. 1968)
Bunu takiben yapılan b ir çalışm ada, alınan yem in kalite ve k an titesin de herhangi b ir değişiklik yapılm adığında gebe ve sağılan koyunlarda yapağı m ik tarın ın azaldığı gö rülm üştür. Denemenin başlangıcında 3 değişik seviyede (iyi - o rta - zayıf) yem lem e uygu
lanm ış ve devam ettirilm iştir. H erb ir g ru p ta 20 baş koyun bu lun
m u ştu r. B ütün koyunlar b ir önceki yıl kuzulam ış olup denem eden önce hepsi k ısırlaştırılm ış koçlarla b irleştirilm iştir. B ilahare h er g ru p ta 15 baş koyun norm al koçlarla çiftleştirilm iş, 5 başı da ya
pağı büyüm esini ko n trol için b ırak ılm ıştır. Yapağı büyüm esi, hiç sağılm ayan koyunlarla, 4 hafta, 8 h afta sağım yapılan ve gebe olan koyunlarda ko n tro l gru b u na göre nisbetleri b u lu n a ra k m ukayese edilm iştir.
Gebelik esnasında yapağı büyüm esindeki azalm a nisbeti h er üç beslem e grubunda da ayni olm uştur. B ü tü n koyunlardan alm an veriler birleştirilerek, kon tro l grubuna kıyasla elde edilen netice
ler 1 n um aralı tabloda gösterilm iştir.
Gebeliğin son ayı esnasında yapağı büyüm esi gebe olm ayan k o ntro l grubu koyı.mlarm % 40 ı k a d a r olm uştur. Sağım ın tesiri m eradan daha bü yü k tür. M erada bulunan ince y apaeıh m erinos kojrunların k u zu lan 3 ay yerine doğum dan b ir kaç h a fta so n ra süt-
T A B L O : 1
Gebe v e D oğu ran K oy u n la n n A yn i Y em le B eslen en K ısır K oyunlara göre O rtalam a G ünlük Y a p a ğ ı B ü y ü m e N isb etleri
K uzulam adan son rak i h a fta la r G ebelik h a fta la r ı
3-10 10-16 16- k u zu
la m a 0 - 4 4 - 8 8 - 1 2 12 - 16 1 6 - 2 2
Hiç sağrılmayan 86.0 87.2 100.5 100.4 94.9
4 h a fta sa ğ ıla n 38.2 ^ 2 9 49 3 9 g
8 h a fta sa ğ ıla n 5O.5 90.8 102.3 103.9
ten kesilirlerse, 12 aylık kirli gömlek ağırlığı % 5 k ad ar artabil- m ektedir.
2 — Fazla Kuzu V erim i : N orm al olarak b ir koyun senenin 8 - 9 ayı sıfat işleri ve kuzu yetiştirm ek için m eşgul olur. Eğer er
ken süt kesim i yapılırsa yalnız 6 ay meşgul olabilir. Böylece ayni sene içinde diğer b ir kuzu üretim i sağlayabilir. B ir denemede, eşit 46
sayıda kuzular 4 - 6 ve 11 h afta lard a sütten kesilm işlerdir. 4 h afta
lık süt kesim i uygulanan koyunlar 1964 kasım ayı o rtası ile aralık ayı sonu arasın da koçlarla birleştirilm iştir. Aralığın sonunda koç
la r geri çekileceği zam anda koyunlarm % 60 ı (144 başın 89 u ) to- hum lanm ışlardır. Bu nisbet 6 h aftalık sü tten kesilen ve k u ru tu lan koyunlardan önem li orand a fazladır. Keza 6 h aftalık sü tten kesi
lenlerin nisbeti de 11 h aftalık lard an yüksektir. 29 baş koyun ayni yıl içinde te k ra r kuzulam ış olup, b u n ların 14 başı 4 h aftalık sütten kesilenlerdendir. Bu m ik ta r toplam çiftleşenlerin 1/3 ü dür. N or
m al mevsim olan kasım 1965 de koyunlar te k ra r sıfata verilm iş
lerdir. Sağım gebe kalm a kabiliyeini azaltm aktadır. Y eterli yemle
me ve erken süt kesm e ile yavru alım ı artabilm ek tedir, ancak sevk-i idared e m eydana gelecek problem lerin çözüm lenm esi gereklidir.
3 — S ü t V erim i : Tek kuzulayan ve m e r a yem lem esinde bu lu nan 44 baş m erinos koyunun süt verim i ve terk ib i tayin edilm iş
tir. Günlük o rtalam a süt verim leri 2 num aralı tablodadır.
T A B L O : 2
K a liteli M erada O tlayan M erinosların G ünlük S ü t V erim leri (g r .) S a ğ ı m h a f t a l a r ı
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14
Yıl K oyun adedi
1963 28 1307 1364 1349 1285 1190 1079 965 857 760 701 604 540 500 462 1964 16 1350 1576 1603 1505 1341 1159 994 869 795 768
O rtalam a süt verim i h erb ir koyun için 84 - 93 kg. olup, yağ protein ve laktoz m ik tarları sırasıyla % 8.3 - 5.2 ve 5.5 olarak he
sap edilm iştir.
Süt verim i üzerine koyunun yaşının u fak b ir etkisi bulunm uş
tur, Üçüncü laktasyondaki koyunlarm süt verim i daha genç ve da
h a yaşlı olanlardan % 5 -10 fazla olm uştur, tkiz doğuranların süt verim leri de tek doğuranlara nisbetle % 10 fazla b u lu nm uştur. Ge
nellikle ikiz doğuranlarda fazlalığın o rtalam a % 30 olduğu bildi
rilm ekte (Alexander, Davies 1959) ise de fertler arasında değişkilik görülm ektedir. İkiz doğuran 6 baş koyundan en düşük olanı 63 kg.
en fazla olan 170 kg. süt verm iştir.
Elverişli m er a şartların d a yapılan b u a raştırm ad a kuzulam a
dan son ra ilk 2 ve 3. cü h afta süresinde süt verim i yükselm iş son
ra azalm ıştır. 5. ci h a fta nihayetinde yarıya inm iştir. Yem kıtlığı süt verim ini büyük ölçüde azaltm aktadır. D urum ları b irb irin e ben
zeyen koyunlardan iyi m erada b u lu n an lar 90 kg, süt v erirk en fena m erad a b u lu n an lar 45 kg. süt verm işlerdir.
Kuzuların Verimleri ;
New - S outh W ales'in kuzey bölgelerinde kuzulam a ekseriya ilk b ah ard a olur. Tabiî m eraların gelişmesi geç olup ekim aym a k ad ar m eralandırm a başlam ayabilir. Bu b akım dan sevk-i id are k o laylığı nedeniyle, b u çalışm ada ekili m era lar kullanılm ıştır. Kuzu
lam alar eylül ayının ilk h aftasın d a b aşlam ıştır. Glebeliğin son dev
relerinde koyunlara verilen yem m ik ta rları artırılm ıştır. İlk b ah ar m erasının gelişmesi, kuzulam adan sonra sağım başladığı zam an
lard a koyunlarm fazlalaşan ihtiyaçlarını karşılayacak zam ana te
sadüf etm iştir. M aam afih süt kesim inde yeter derecede iyi kalite yemle beslenen k u zu lan n yeşil yem eleri, erginleşm e çağlarında b ir avantaj tem in etm em ektedir.
Bu araştırm ad a kuzular sü t kesim ine kadar, ilâve yem veril
m eden, taze tirfil m erasında b u lu n d u ru lm u ştu r. K oyunlar 3 fark lı kesafette g ruplandırılm ışlardır. I. ci g ru p ta b eh er acre'ye (1 acre
— 4047 m^) 4 baş koyun, II. ci g ru p ta 8 baş koyun, III. cü grup ta da 12 baş koyun düşm üştür- S üt kesim i yaşm a ait denem eler 2 p a r
sel m erada yapılm ış, h er denem ede 16 koyun olm ak üzere beher parselde 8 baş koyun bu lun m u ştur.
T A B L O : 3
C anh a ğ ırlık v e y a p a ğ ı verim i
S ü t k e s i m i y a ş ı 4 h a fta 6 h a fta 1 1 h a fta
O rtalam a canlı 4 cü ay 36.3 39.4 44.0
a ğ ır lık (Ib.) 13 cü ay 59.4 60.9 63.4
30 cu ay 82.2 81.5 85.4
O rtalam a göm lek 14 cü ay 4.22 4.64 4.84
ağ. (Ib.) 26 Ol ay 7.25 7.37 7.27
38 ci ay 7.21 7.59 7.43
1 — Gelişme ve Verimleri : 1964 yılında 4-6 ve 11 h aftalık iken sü tten kesilen kuzuların canlı ağırlık ve yapağı verim leri 3 numa-
ralı tabloda gösterilm iştir. K uraklık sebebiyle 6 aylıktan 18. ayb- ğa k ad ar tane yem verilm iştir.
G ruplarda ölüm az olm uş, m o rtalite nisbeti farklılık gö ster
m em iştir. Canlı ağırlık bakım ından g ru p lar arasınd a 4 ve 13. cü aylarda görülen ufak fa rk la r sonradan kaybolm uştur. Gömlek ağır
lığı bakım ından önem li farklılık ilk k ırkım da bulunm uş olup 2 ve 3. cü kırk ım larda bulunm am ıştır.
1965 yılında m erada 3 farklı kesafette b u lunan koyunların 3-6 ve 12 h aftalık iken sü tten kesilen kuzularının verim leri aşağıda 4 num aralı tabloda gösterilm iştir.
T A B L O : 4
M erada bulunm a k e s a fe ti ; 4047 de 4 ba.ş 4047 :8 b a ş 4047 m2 d e 12 baş
S ü t k esim i y a şı (h a fta ) : 3 6 1 2 3 6 1 2 3 6 1 2
O rtalam a canlı D oğum da 7.1 7.2 6.4
a ğ ırlık (Ib.) 3 h a fta lık 18.0 15.6 11.4
9 h a fta lık 27.5 35.6 35.6 24.Ö 29.7 24.6 23.5 20.9 15.8
1 2 h a fta lık 32.1 40.5 40.3 29.5 32.6 24.4 27.9 22.7 18.0
(ilk s ıfa t 19 a y lık 76.7 80.9 80.6 72.5 73.0 74.9 73.8 69.4
llksıfatSO aylık 80.7 83.8 84.6 82.4 87.3 80.4 79.3 79.0
G öm lek ağ. 1. k ırkım 14 ay 6.26 6.34 7.37 6 .0 1 5,80 5.98 5.70 5.80 (Ib.) ağ. 2 k ırkım 26 ay 7.59 7.84 8.13 7.02 7.49 8 .1 0 6 1 0 8 .0 0
D oğan kuzu adedi 15 15 14 14 1 2 14 15 1 2 1 0
Y eni D o ğ m u ş kuzu ölüm ad. 1 4 1 4 1 2 9 7 2
Y a şa y a n kuzu ad. 1 2 h a fta lık 1 2 11 1 2 9 1 1 1 0 2 3 1
6 a ylık 1 2 1 1 1 2 9 1 1 4 2 1 1
14 aylık 9 8 9 9 1 1 4 2 0 1
H er b ir deneme g ru bunda 16 baş koyun b u lu n d u ru lm u ştu r.
4047 m^ de 12 baş k030in bu lunan g ru p ta doğum dan sonra 3 gün içerisinde doğan kuzuların yarısı ölm üştür. Bu g ru p ta 6.4 Ib. olan doğum ağırlığı, diğer yem leme g ru plarından önem li n isbette dü
şük bu lun m uştur. Meme faaliyetleri de çok zayıf olup çoğunluğu süt verm em iştir. K uzuların yaşam ası için bu koyunlara seyrek ola
rak yeşillik verilm iştir. Böylece 6-9 h a fta k a d a r az m ik tard a olsa süt verim leri tem in edilm iştir. Netice olarak 12 h aftalık iken sü t
ten kesilen grupta, bu zam anda yaşayan 1 baş kuzu kalm ış olup canlı ağırlığı 18 Ib. b u lu n m u ştu r. Bu g ru p tak i diğer 7 baş kuzu 4- 11 haftalık arasın d a ölm üşlerdir. F arklı süt kesim i gruplarında 12. ci h aftad a h ay atta kalan kuzulardan erken sütten kesilenler
daha iyi b ulun m uştu r. B unlardaki ekseri ölüm lerin sebebi koksi- diosis olm uştur, K uzularm annelerinden erken ayrılıp kendilerine tahsis edilen m eraya erken sokulm alarıyla büyüm e nisbeti yüksel
tilm iştir. N itekim , en erken sü tten kesilen ilk g ru p ta 12. ci h afta canlı ağırlık diğerlerinden fazla olup 27.9 Ib. olarak tesb it edilm iş
tir.
4047 m^ de 8 baş bulunan g ru p ta birçok kuzu süt kesim inde zayıf bulunm uş olup kısa zam an sonra ölm üşlerdir. Özellikle 6 h aftalık sütten kesilen kuzularm p erfo rm an sları bu zam anda ye
terli m ik ta r süt elde edilm esi sebebiyle daha iyi gelişm iştir.
4047 m ‘ de 4 baş koyun bulunan g ru p ta 6 - 1 2 h aftalık sütten kesilen g ru p lara da yeterli süt ve m era devam etm iş olup, kuzular diğer deneme g ru p larınd an daha ağır bu lunm uşlardır.
K uraklık sebebiyle sü tten kesilenlere 4 - 1 0 aylık arasın da ta ne yem verilm iştir. M erada bulunm a kesafate dikkate alınm adığın
da ilk kırkım da gömlek ağırlığı 3 - 6 ve 12 h aftalık sü tten kesilen
lerde sırasiyle ortalam a 6.09 - 6.03 ve 6-86 Ib. bu lu n m u ştur. Erken ve geç sütten kesilen g ru p lar arasındaki farklılık 1964 yılına ben
zem ektedir. Gömlek ağırlıkları arasındaki farklılık süt kesim i za
m anı ve m erada bulunm a kesafeti ile ilgili olup ista tistik î olarak önem li değildir.
1966 eylül ayında doğan kuzularm gelişme d u ru m ları aşağıda 5 n um aralı tabloda gösterilm iştir. Ayrıca 14 aylık ilk kırkım göm
lek ağırlıkları da tesbit edilm iştir.
T A B L O : 5
M erada bulunm a k e sa fe ti : 4017 .le 12 ba« «047 m -g e 8 b a ş 4047 m- <le 4 baş S ü t k esim i y a şı (h a fta lık ) 3 6 12 3 Q 12 3 6______12
O rtalam a can lı D oğu m d a 8 . 6 8.0 7.6
ağırlık (Ib) 3 h a fta lık 17.8 16.4 14.1
9 h a fta lık 25.2 29.9 35.6 23.0 25.3 31.2 21.2 20.0 27.7 12 h a fta lık 28.4 31.8 42.1 26.8 27.9 38.8 26.4 23.1 32.9 (ilk sıfa t) 19 a y lık 72.7 65.6 6 6 .6 63.7 62.8 6 8 .6 61.0 60.6 65.2 G öm lek ağ. 1. k ırkım 14
a y lık (Ib.) 5.20 5.16 5.98 5.21 5.10 5.52 5.40 5.35 6.13
Doğumdan sonra 6 cı haftaya k ad a r süt verim i ve yeşillik du
ru m u iyi olm uştur. 4047 m- ye 12 baş koyun düşen g ru p ta 6 hafta-
İlk yerine 3 h aftalık iken sütten kesilen kuzular dah a çabuk geliş
m işlerdir. E kim yağm urlarının m eraya ve süte olan etkisiyle 12 haftalık sü tten kesilenler en iyi ağırlık kazancı gösterm işlerdir.
4047 m^ de 4 ve 8 baş koyun bulunan g ru p lard a süt kesim i yaşı a rttık ça 12 h aftalık canlı ağırlık da a rtm ak tad ır. B ü tü n gruplarda
12 haftalık iken sü tten kesilenlerde ilk kırkım gömlek ağırlığı en yüksek b u lun m u ştu r. F akat diğer iki g rupla araların d a olan fark kü
çüktür.
1967 de doğan kuzuların du ru m ları da aşağıda 7 num aralı tabloda gösterilm iştir.
T A B L O ; 7 M erada b ulunm a k e
s a fe ti 4047 de 4 b a ş 4047 m2 de 8 b a ş 4047 d e 12 b aş S ü t k esim i y a ş ı (h a f
ta lık ) 3 6 12 3 6 12 3 6 _____12^
O rtalam a canlı D o ğ u m
da 7.7 7.9 8.2
ağrırlık (Ib.) 3 h a fta lık 19.2 19.0 18.5
9 h a fth k 21.6 33.1 36.6 22.5 32.8 36.8 22.3 29.5 33.5 12 h a fta h k 2 8 .4 37.0 47.4 27.6 36.4 46.3 28.9 32.2 40.3 6 a y lık 37.9 40.1 48.3 36.1 39.2 48.3 36.6 35.7 43.4
D o ğ a n kuzu adedi 16 16 18 18 17 14 15 16 16
6 aylığ-a kad ar y a ş a
yan kuzu adedi 9 16 17 14 16 13 12 15 16
H erb ir denem e g rab u n d a 16 baş koyun b u lu n m u ştu r. Tabloda göm ldüğü gibi, gru p lard a 12 h aftalık canlı ağırlık süt kesim i za
m anı geciktikçe artış gösterm ektedir. 4047 m- de 4 baş koyun b u
lunan grup ile ayni birim de 3 m isli yani 12 b aş b u lunan grup ara
sında 3 haftalık ağırlık bakım ından fark bulunm am ış olup m era
da bu lunm a kesafeti 3 h a fta lık ta sü tten kesilenlerin çeşitli dönem lerdeki canlı ağırlıklarına da etkim em iştir.
2 — Sağlık Ehırumları : İç parazitlere karşı hassasiyet d urum ların ın aydınlanm ası am acıyla 1964-65 yıllarında kuzuların ileri yaşlarına k ad ar antihelm entik ilâçlar kullanılm am ıştır. 1964 de 12 h aftalık sü tten kesijen kuzularda başlangıçta ostertagia ve hae- m onchus con tortu s kıl k u rd ları görülm üş olup süt kesim inden 1 ay sonra en fazla m ik tard a b u lu n m u ştu r. Benzer d u ru m 4 ve 6 h af
talık sü tten kesilenlerde 2 ay daha geç görülm üştür. B unlarda şe
killenm esi de m uhtem elen 12 haftalık larla ayni m erad a otlamala- rm d an ileri gelm iştir.
E rken sü t kesim i ile k ılk u rd u enfeksiyonlarm m az olm asınm sebebi bulaşık yeşil o tları yeme şansının düşük olm asından ileri geldiği 1965 de doğan kuzuların neticelerinden anlaşılm aktadır, (S o u th co tt ve Corbett, 1966). Bu yılda süt kesim i zam anı farklı olan g ru p lar m erada ayrı o tlatılm ıştır. îlk 8 aylık sürede nemato- dirus h ariç k ılkurdu y u m u rtaları sayılmış olup 3 ve 6 h aftad a süt
ten kesilen gru p lard a beher gr. gaitada hiçbir zam an 100 den fazla y u m u rta tesb it edilm em iştir. 12 h aftalık sü tten kesilen g rup ta ise 3000 den fazla y u m u rta kaydedilm iştir. K urak şartların hüküm sür
düğü zam anda 12 haftalık grup ta nem atodirus enfeksiyonları en fazla şekillenm iş olup 4-5 aylık kuzularda 1 gr. gaitada 1200 adet yum u rta sayılm ıştır. B una karşılık 3 ve 6 h aftad a sü tten kesilen g ru p lard a en çok 60 adet sayılm ıştır.
Koksidial enfeksiyonlar b ü tü n süt kesim i g ru p larınd a görül
m üş olup ölüm e de yol açm ıştır. K uzuları erken sü tten kesilen ko- y unlarda meme enfeksiyonları dahil herhangi b ir problem şekillen
mem iştir.
