DiLi VEE

FEN-EDEBiY

TURK DiLi VEE

YAKIN DOGU UNiVERSiTESi

FEN-EDEBiYAT FAKULTESi

TURK

ntr.t

VE EDEBiYATI BOLUMU

E~KAL-i ZAMAN ROMANININ iNCELENMESi

MEZUNiYET (;ALISMASI

iPEKATiK

950065

4-C

MEZUNiYET (:ALI~MASI DANI~MANI:

Do~. Dr. BULENT YORULMAZ

Haziran/1999

Lefkosa - Kibrrs

TURK KLASIKLERI.

E~KAL-i ZAMAN

•

I. II. Onsoz Giri~

1

2

III. Y azarm Hayati: Ahmet Rasim 3

IV. K1hk Kiyafet ile ilgili Unsurlar ve Manalan 9

V. indeks

VI. Kaynakca

22

28

Bu mezuniyet cahsmasi Yakm Dogu Universitesi, Fen-Edebiyat Fakilltesi, Turk Dili ve Edebiyati Bolumu, Yeni Turk Edebiyati kapsarru dahilinde yapilnustir.

Cahsmada Ahmet Rasim'in Eskal-i Zaman adli romam aynntih olarak incelenmistir. Bu kapsam icerisinde bilinmeyen kelimeler derinlemesine incelenmis, anlamlan verilmis ve bu kelimeler indekslenmistir.

Bu cahsmada beni yonlendiren, her turlu yardimi ve elestiriyi

esirgemeyen mezuniyet cahsmasi damsmamm Saym Do9. Dr. Bulent

GiRiS

ogunlukla istanbul hayatim anlatan Ahmet rasim, Eskal-i kitabm'da her biri ikiser, ucer sayfahk, daha 90k sohbet

kaleme almrms, deneme, musahabe ve fikra diye

·· ecegimiz 66 yazidan meydana gelmistir, Bashklanyle birlikte uyuk bir bolumu istanbul hayatiyla ilgili gunluk olaylardan wvrmi}tir. Okuyucuyu kendine ceken uslup, yerinde kullamlan argo

Ye deneyimler eseri cekici kilmaktadir. Y azar 90k yakmdan

Istanbul hayatma dair devrin unlu capkmlarmdan, namh csrai:~lere, tulumbacilardan hovarda gemicilere kadar bir suru insari'r

Eskal-i Zaman'a Kapahcarsi'dan Direklerarasi'na,

~- •.. lu'ndan Turbe'ye, Uskudar'a kadar tekkeleri, tiyatrolan,

b &1•baue. eglence yerleri, meyhane ve icindeki insanlarla, butun

..Dii4LJc.<uJ:. gecesi, gunduzuyle, ramazanlan, bayramlanyla girmistir.

~iik siyaseti ve Batt dunyasiru yakmdan takibettigi halde sarkli

blrnay1 tercih eden Ahmet Rasim' in Eskal-i Zaman' daki yazilannda irlturunu gormek mumkundur.

Jadets"teki sayfa numaralan Eskal-i Zaman, istanbul/1992 tarihli

AHMET RASiM (1865 - 1932)

65'te istanbul'un Fatih-Sanguzel (Sangez) mahallesinde

gelir. Babasi Bahaeddin Efendi anasi Nevber Hanimdir. Hchaeddin Efendi Kibnshdrr. Kibnsta Posta ve Telgraf memurlugunda

lwkmm.

Bahaeddin Efendi, Nevber Hamm'm ikinci esidir. Nevber

Hamo

ilk esinden aynhr, istanbul'a gelen Bahaeddin Efendi ile evlenir. -: bu evlilik uzun surmez. Bahaeddin Efendi capkin yaradihsh

'*'"2u

icin, Ahmet Rasim henuz dogmadan aynhrlar, Nevber Hamm,

ir kadmdir. Buna ragmen, Ahmet Rasim'i sicak bir yurekle

('

Ahmet Rasim ogrenimine Sofular' daki Mahalle Mektebinde baslar, ~- ••. ~~~eye tasmmca, Tezgahcilar Mahalle Mektebi 'ne gecer, Bir

-'="'

nedeniyle Haydar Mahallesine gecerler, Bu arada Cukurcesme Mcktebi·ne devam eder. Akrabalanndan (enistesi) Miralay Mehmet

destegiyle Sangiizel'e yerlesirler, Fatih'teki Hafiz Pasa

.Mektebi"ne baslar. Miralay Mehmet Bey'in konagmda Yakup Hoca'dan arak yazi ve Arapca dersleri ahr. Mektepteki falaka uygulamasi iyle buradan aynhr. Bu sirada Miralay Mehmet Bey olur.

Rasim, Darussafaka'nm yetimler icin aynlan kismma yazdmhr - . Burasmi baslangicta sikici bulur, zamanla sevmeye baslar, Buradaki ogrencilik yillan hareketli ve renkli gecer. Bu tath yillanru am ·· yelerinde anlatir. Darussafaka'da dini bilgiler yanmda, miispet

·e

hayatla ilgili bilgiler edinir. Matematik, kozmografya, fizik,

iyoloji, jeoloji, topografya ve belagat dersleri okur. Tarih ve

~fya gibi sosyal bilimlere iliskin bilgiler edinememekten rahatsizhk

.-n."2T". Bu alanlarda kendini yetistirmeye caba gosterir. Okulda siki bir

~e karsilasmasina ragmen, bu devrede edebiyata karsi ilgi duyar.

·. Nef' i, Nabi,

Baki

ve Nedim gibi Divan sairlerini okur. Okula

...,..;"e sokulan "Canta" dergisi ile "Tercumam Hakikat" teki yazilar izler.

'rede Namik Kemal' e karsi hayranhk besler. Tanzimat doneminin Te sanatcilanndan Sinasi, Ziya Pasa ve Ahmet Mithat gibi

qn;n~llari okuyarak tammaya baslar. Boylece fikir ve edebiyat dunyasma

a;dm.a imkaru bulur. Divan tarzmda siir denemeleri yapar. Gazel, kaside, iistezad, serbest kafiyeli ve sone seklinde siirler yazar. ilk BIDZUIIleleri "Sebat" dergisinde cikar.

_-\.. Rasim, Darussafaka' da kendi cabasiyla ceviri yapabilecek

iikiide Fransizca ogrenir. Racine (Rasin), Corneille (Korney), Moliere

. La Fontaire (La fonten), Alexandre Dumas Pere (Aleksandr

-.u..ua Per'in Monte Cristo'sunu), Alexandre Dumas Fils (La Dame aux

~tias. Kamelyah Kadm'rm) gibi sanatcilan okumaya ve sevmeye

Bunun yanmda Recaizade Mahmut Ekrem'in "Talim-i

Ye Telgraf Nezareti Fen Kalemi'nde katiplige atamr. yatma pek ahsamaz, Bu yuzden, asil istedigi yazi hayatma ~ yazisi (Yolcu) "Tercuman-I Hakikat" te yayimlamr.

· · ygulan saglam olan A. Rasim, hayata atihnca, yavas yavas tammaya ve eglence hayatma katilmaya baslar. i9ki icer. emlerine katihr. Mesirelerde ve mehtap sefalannda gonmur.

a iyice girince, istanbul 'un degisik semtlerinde bulur

h E

..:m_

Boylece basm dunyasmi ve istanbul 'un ic yuzunu yasayarak Rasim'in "Tercuman-i Hakikat" te fenni konularda yazdigi edebi cevirileri yayimlamr, Basm dunyasinda tanmmaya 'de "Ceride-i Havadis" in yazi kuruluna tercuman olarak izca ceviriler yapar. Huseyin Rahmi ile cahsir. Bu sirada, _ surdurdugu memurluk gorevinden aynhr, gazetecilikte karar

- r ercuman-i Hakikat" in yazi ailesine katihr ( 1885). ilk eserini

~ar1, bu devrede yayimlar (1885). Muallim Naci'nin "Tercuman-i

D I ila,-ten

aynlmasi uzerine, Ahmet Rasim cahsmalanm yogun bir

-.,rode

surdurur. Muallim Naci'nin tesvikiyle "Edebiyat-1 Garbiyeden - · ,ze .. adi altmda topladigi cevirilerini kitap halinde bastmr. Bu

wada A. Rasim'in Edebi zevki bakimmdan kendisini Muallim Naci'ye ldugunu belirtelim. Recaizade Ekrem'i sevmekle birlikte

E*biyat-1 Cedide Hareketinin dismda kahr. Alrrtet Rasim, ogretmenlik gorevinde bulunur.

Her gecen gun gazeteci oldugunu kamtlayan A. Rasim yazrlan 6 yillan arasmda "Gunes, Safak, Gulsen, Say, Se bat, Hamiyet" gilerde cikar. Yazarhk anlayisi bakirmndan Ahmet Mithat'm

nt,p;isidir.

1888-1891 yillan arasmda ogretici kitaplar yazar. 1891 'de

~-~-i Fiinun'da Leyal-i · Izdirap, Messakk-i Hayat, Afife" adh

w+caolan tefrika edilir. Resimli gazete (1891), Maarif (1891), Hazine-i

(1897), Musavver Fen ve Edeb (1899) gibi dergilerde edebi

---ttiterin yanmda siir, mensur siir, hikaye ve fikra ti.irlerinde yazilar

Jr+

me alum. 1884'ten sonra Ikdam (1884), Malumat (1895) ve irtika

gazetelerinin yazarlan arasmda yer ahr.

85)'te "Musavver Malumat" dergisinde mektuplanm

-..-..hnnat-1 Usbuiyye" adi altmda yaymlar. "Kitabe-i Garn" adh eserinde

ask mektuplan da bu dergide cikar. "Muhakemat-i Edebiyye" yazilanyla Edebiyat-1 Cedide'nin sanat, dil, edebiyat ve zevk

-1ay1~nn elestirir, "Musavver Malumat"m "K1sm-1 Nisa'' (Hammlar

sayfalannda "Hammlara Mahsus Malumat" bolumunde "Leyla

~~ takma adiyla yazilar ve sarkilar yazar. Bu arada "Baba Yaver,

"Sehir Mektuplan"m yayimlar, sonra bunlan dort cilt

hir Mektuplan"

adr

altmda bastinr. 1896'da Resimli

97-1898 "Mecmua-i Ebiizziya" da cesitli konularda yazilar "da "Irtika" ile Fen ve Edeb dergilerinde dil, edebiyat iddi ve mizahi yazilarla hikaye, roman ve mektuplar kaleme

~t'' dergisi kapatihnca "Sabah" gazetesinde cahsmaya baslar. civad"a yazilar verir.

im, yukandaki dergi ve gazetelerin dismda, 1908 yilma -ar-i Zeka" ve "Pul" dergileriyle "Basiret" ve "Saadet"

z •,

rinde de yazilar yazar. 1908'de Huseyin Rahmi Gurpmar'Ia

ile "Gullabi" adh bir mizah gazetesi cikanr, 1908 'den sonra

~-~ gazetesiyle birlikte haftahk "Surayi Ummet, Donanma, Resimli

Musavver Muhit, Turk Yurdu, Yeni Mecmua, Milli Mecmua"

• giloiode yazilan gorulur.

'lerde "Tasvir-i Efkar"; 1918'lerde "Yeni Gun, Eski Gun,

·-v

akit" gazetelerinde calisir. 1923 'ten sonra "ileri, Aksam,

C !wwiyef"

gazetelerinde yazar.

Rasim, II. Abdiilhamid doneminde "Malfimat" dergisi yazan an Imparatoru Wilhelm' in Suriye gezisine katihr. 1908 'den fya'ya gider. 1914'ten sonra Suriye ve Romanya'da kahr emiyle sagladigr icin, zaman zaman maddi sikmtilar ceker. Ataturk'un destegiyle istanbul'dan 3. Ve 4. Milletvekili secilir

_). 21 Eyliil 1932'de olur; Heybeliada'daki Abbas Pasa

gomulur,

cevrelerin belirttiklerine gore, rind mesrep, hayata bagh, sevilen bir insandir. Olculu istanbul Efendisidir. Samimidir. kendini kaybetmez. 0 bir meclis ve sohbet adanudir.

P 1ea•ik mizaclidir. Miizikten hoslarur, sesi guzeldir, giizel okur.

Rasim limit ve iman adarmdir. Mutevazi ve ahlakh bir kisilige

· tamm ve milletini sever. Insanlan simf, cins, irk ve renk farki

z-

lldeden kucaklar. Hurriyetin din kadar kutsal olduguna inamr. Renkli

ir hayat yasadigi soylenir. Capkmdir. Vefa'da oturan gene; ve ·gilisi vardir. Onun icin yamp tutusur, Duygu coskusunun

N • • » inden biri de bu gene; ve giizel sevgilidir.

·i;eyi iyi bilir. A. Rasim iyi bir hoca, fikir adarru, miizisyen,

~fto.-i. gazeteci, edib ve mizah ustasidir,

=-~

yazar olarak Tanzimat, Serveti Funun, Fecri Ati ve Milli

isinda kahr. Herhangi bir akima bagh kalmaz. Mizahi . azilar yazmak bakimmdan Huseyin Rahmi ile benzerlik

.- r,u~

~e var ki H. Rahmi romana, A. Rasim hikayeyc yonelir, Onun ygun olan tur mizahtir. 0 da H. Rahmi gibi popiiler bir edip ve ir, 0, ders kitaplan ve tarih yazar. Batr'dan Fen ve Edebiyatla ceviriler yapar. Ahmet Mithat'm populist (halkci) anlayismi

'.

· Mektuplan, Muharrir Bu Ya, Falaka, Eskal-i Zaman,

Gulup Agladiklanm, Gecelerim, Fuhs-i Atik" gibi

bul' daki hayat tarzmi sergilemeye cahsir. Y

azdiklannda

~

oobas1. hayatm kendisi olarak gorulur. Halkm ve hayatm icinden

ogrendiklerini ve bunlara dayah olarak dusunduklerini

yanm ve duygulanm sarki ve mensur siirleriyle disa yansitir.

·· ve miizikle de ugrasrr. Sarki sozleri yazar. Siirlerinin

Leyla Feride" takma adiyla yaymlar. Bazi sarkilan,

-[)iik bir siikse yapar. Altmisa yakm sarkisi vardir. Bu

em giiftesi, hem de bestesi kendisine aittir. Sarkilannda

...,_,,,cat ~~

nihavend, beyati, isfahan ve hicaz" gibi yirmiye yakm

arur. Genel olarak beste ve sarkilannda aski dile getirir.

_...,.,,,. Darussafaka'da ogrenci iken Zekai Dede'den ders ahr. Bir sure

··

eye devam eder. Tiirk musikisi 'nden baska, halk tiirkiileri,

ar, konusmalar ve divanlarla da ilgilenir.

Rasim, edebiyat ve sanat alanmdaki yeniliklere acik bir

!1111-.;1:wd::farr.

Dilin imkanlanm zorlamaz. Servet-i Fiinun'cularm ve Mehmet

· · anlayrslanru benimsemez. Halkm yasama tarzim dikkate

4 :al;;

vazar, Edebi zevkte ve dilde orta bir yol cizer, Edebi eserlerde

ygusunun islenmesini ister. Bati edebiyatmdan yararlanmayi

. ancak calma ve taklit etmeyi onaylamaz.

im · in yazdiklan, devrin sosyal durumunu yansitan beige

. 0. yasadigi hayatm icinde yogrulmus bir insandir. Girip

c41t£s ~-aieri

iyi gozleyen ve gozlemlerini o cevrenin diliyle ustaca veren

...-;xfrr. Cevreden topladigi bilgileri, yazilannda basanh

bir

liic

f

\:nllanrnasllll bilir.

Aolanounda

halk hikayesi geleneginden yararlamr. istanbul

•.

ullandigi dili, yazi diline aktanr. Bu bakimdan, onun

yann canhligi ve sicakligi sezilir; roportajci dikkati ve tavn

alrr. Yazilannda mahalle mektebleri, istanbul 'un cesitli

yhaneler, camiler, randevu evleri, mesire alemleri, basm

5 _ a ~~ pazar ve sokaklar biiyiik yer tutar. Amlan, bu cevrelerin

ize ulasir,

tasvirlerinde aynntiyi iyi secer, Bazi yazilan

yaklasir ozellik gosterir, Kelimeleriyle resim yapma

· · . Guzel resimler cizer ve tablolar sergiler. Mizaha yonelir,

_ oniiyle hissettirir, Tasvirci anlatimma bagh olarak sifatlan

___ ••• _ Tasvirlerindeki canhhk gozleme ve dil ustahgina dayamr.

·· e ifadeleri arasmda siki bir iliski gozlenir. Okuyucuyla

iii,;

-f

lmmasmdaki en biiyiik basansi, kendi "ben"iyle okuyucuyu

I 3 5 I piooi5

olmasidir. Gozu ve kulagiyla halkm arasindadir. Halkta

Ye oyle anlatir, Bir bakima kalemi, halkm nabziru

· leri cogu kez subjektif bir nitelik tasir. Psikolojik

cozumlere yer vermedigi gorulur, Dikkat ve hafizasi guclu olan A. Rasim'in sorusturma ve arastirma yetenegi, Yazarhhgirun ana kaynagmi olusturur.

A. Rasim, yazilanna konusrna dilinden sozcukler tasir, Argo ve deyimleri yerinde ve guzel kullamr. Cumleleri canh ve kisadir. Nesrimizin gelismesinde buyuk katkisi vardir. Sade anlatimmm yamnda Osmanhca yuklu agir ifadelere de yer verdigi gorulur. Genelde orta seviyenin insanlannm anlayacaklan acik secik bir anlatim yolunu secer. Makul ve dusundurucu olmaya ozen gosterir. Istanbul Turkcesini butun incelikleriyle kullamr. Yazi diliyle konusma dilini biitiinlestirmeye cahsir,

A. Rasim,

hikaye

ve romanlannda romantik ask hikayelerine ve

basit aile facialanna yer verir. Batt romamm iyice taruyamadigi icin, A. Mithat ve N. Kemal'in Hikaye ve romanlarmdan etkilenir. Bu yuzden acih serilvenleri konu edinir. Hayat tecrubesi olmayan gencleri kotii kadmlarm bastan cikarmalan temasim isler, Eserlerinde Istanbul'un dogal ve sosyal ozelliklcrine karsi icten bir sevgi ve baghhk gozlenir.

Y asantismda gelenekci olmasma karsm sanat anlayisi ve dusunce bakimmdan yenilikcidir. Edebiyatumzda Y ahya Kemal ne kadar Istanbul Sairi olarak tamnrmssa, A. Rasim de bir o kadar Istanbul a~1g1 bir yazar olarak isim yapmis bir sanatcurnzdir,

ESERLERi:

A. Rasim, hikaye ve kisa romanlar yazmakla birlikte, bu alanda dil ve anlatrm bakimmdan basanh gortllmemektedir. Onun kahci olan yazilan fikra ve amlaridir. Siir, hikaye, roman, hatira, makale ve diger alanlarda ogretici nitelikte eserler vermistir.

HiKAYE VE ROMANLARI:

ilk Sevgi, Bir Sefilenin Evrak-i Metrukesi, Endise-i Hayat, Guzel Eleni, Leyal-i Izdirap, Tecarib-i Hayat, Meyli Dil, Afife, Mektep Arkadasim, Numune-i Hayal, Tecrubesiz Ask, Bicare Gene, Gam-i Hicran, Sevda-i Sermedi, Askeroglu, Nakam, Ulfet, Hayati Hakikiye Sahnelerinden: Belki Ben Aldamyorum, Bedia, iki Guzel Gunahkar, iki Gunahsiz Sevda. MENSURELERi:

0 Cehre, Kitabe-i Garn. ANILARI:

Gecelerim, Eski Maceralardan: Fuhs-i Atik, Fuhs-i Cedid, Matbuat

FIKRA VE MAKALELERi:

Kulliyat-i Sa'y ti Tahrir; Makalat ve Musahabat, Kulliyat-i Sa'y ti Tahrir; Menakib-i Islam,

~EHiR MEKTUPLARI:

Tarih ve Muharrir, Eskali Zaman, Muharrir Bu Ya, Gulup Agladiklanm,

SOHBETLERi:

Ramazan sohbetleri (1913, ramazana ait sohbetleri icerir ve iki ayn kitapta toplanrmstir).

GEZi YAZILARI:

Romanya Mektuplan.

MONOGRAFYA:

Matbuat Tarihine Medhal. ilk Buyuk Muharrirlerden Sinasi (1927).

TARiHLE

n.otr.t

KiTAPLARI:

Araplarm Terakkiyat-1 Medeniyesi (2 cilt), Eski Romanlar (2 cilt), Tahih-i Muhtasar-1 Beser, Terakkiyat-1 Ilmiyye ve Medeniyye, Kiicuk Tarih-i Islam, Kucuk Tarih-i Osmani, Osmanh Tarihi, Tarih-i Ticaret, Resimli ve Haritah Osmanh Tarihi ( 4 cilt), iki Hatirat, Uc; Sahsiyet, istibdattan Hakimiyyet-i Milliye'ye,

<;EViRiLERi:

Edebiyat-i Garbiyeden Bir Nebze, Cumel-i Hikemiyye-i Ecnebiyye, Cizvit Tarihi (Leo Taksil'den), Ezhan Tarihiyye (Pierre Larousse'tan), Urani (Camille Flamarion'dan), iki Damla Gozyasi, Mathilde Laroche, La Dame aux Calelias, Karpat Daglari'nda (Carmen Sylva'ndan), Mizikaci Yanko ve Kamyenka (Henryk Sienkiewiez), Naside-i Ruh, Ohlan Kansi (Jean Richpin'den), Kaptan Jipson (Jules Veme'den),

Madam Hardiber (Daniel Lesuer'den), Asya Kumsallarmda (Swen Medin'den).

DiGER ESERLERi:

Bedayi-i Kesfiyat ve Ihtiraat-i Beseriyeden Fonograf, Elektrikiyyet-i Sakine, Elektrik, Tesekkul-i Cihan Hakkmda Fikr-i Icmali, Cumel-i Hikemiyye-i Osmaniyye, Garaib-i Adat-1 Akvam, Hazine-i Mekatip yahut Mukemmel Munseat, Omr-i Edebi, Hamm, Borjiyalar.

KILIK - KIY AFET iLE

h.on.t

UNSURLAR VE MANALARI

A.

Abani Sank

Abani: Zemini beyaz, dallan safran renginde, kasnak islemeli bir cesit ipek kumasm adi, ki esnaf basina bu kumastan sank sarardi. Sank: Kavuk, bork, fes kulah serpus v.b. bashklar i.izerine sanlan tulbent

agbam veya sala verilen ad.

A91k yesil bir yemeni

Akca boyah, i.izerine renkli cicek resimleri basilmis ince bez ve yazma cember olup kadmlar baslanna orter.

Alamaroken

"A'lamarocaine", Fashlar gibi, basa sank biciminde bir ortu dolayarak yapilan bas tuvaleti.

Altm cerceveli gozluk Armudi iki karts fes

Armu&: Armut seklinde olan.

B.

Bal-rengi, kohne bir ceket Kohne: Eskimis, yipranmis. Basik, limon-kabugu fes

Basik: Basilrms, bastinlrms, yassi.

Limon kabugu: Limon gibi, san, cok san, limon kabugu gibi. Tekiz: Cok kucuk sapka.

Baston Bez

Bez: Pamuk veya ketenden yaprlmis bir cins dokuma araya Ipek de Kanstmlabilir,

Bez atki

Atki: Omuza (bastan basa) alman bir cesit kumastan yapilabilen (Ipek,

dantel, yun, kurk)

ortu,

Bez pantolon Bezi al Bohca

Bohca: Icine camasir, elbise v.b. konularak baglanan dort kose kumas. Boyun baglan

Buzme gomleginin tas dugmesine

C. Cep

Cep: Ustte tasmabilecek seylerin konulabilmesi icin elbiseye dikilen kucuk kese

Ceket

Ceket: Kollu, onden ilikli, bedeni kalcaya kadar orten, gomlek, kazak veya yelek ustune giyilen elbise. (Genellikle erkekler giyer). Cubbe

Ctibbe: Y enleri genis, uzun ve bol bedenli dugmcsiz, elbise. Cuzdan

c;.

Can ta Carsaf

Carsaf Eskiden kadmlarm giydigi uzun sokak kiyafeti. Cekme potin

Cekrne potin: Koncu ayagm topuklarmdan yukanya kadar gelen ve iki yam lastikli bir cesit ayakkabi, potin. Bu lastiklerin

esnekligi dolayisiyla giyip cikarmasi kolay olurdu. Cikm

Cikm: Bag, bohca. Dort ucu bir yere gelmis ve dugumlenmis ufak bohca, Cizgili pantolon

Cizme Coraplar

D.

Dal bir pardesu Dal: Duz, sade.

Pardesu: Serin havalarda obur elbiselerin ustune giyilen ustluk, Dantelalar

Dantela ( dantel): Elbise, camasir, ortu v.b. esyalara siis olarak dikilen ve cesitli Ipeklerle degisik bicimde ortulen seyrek dokuma. Devrik kolah yaka

Kola: Camasmn sert ve parlak olmasi icin, titti sirasmda kullamlan suda erir bir cins nisasta.

Dik, apartman yaka

Dik, apartman yaka: Dik ve yiiksek, uclan ucgen biciminde kivrik tek yaka. Dikliginden ve yiiksekliginden dolayi bu cesit yakalara halkm taktigi ad.

Diz-ustu

Dolak

Dolak: Ayaga tozluktozluk yerine doladiklan cuha kenan; askerlerin ayak bileginden dizlerine kadar sardiklan ensiz ve uzun kumas parcasi. Donu

Duble-yaka

Duble-yaka (cift yaka). Duz yaka

E.

Eflatun Oya

Eflatun: Leylak ile erguvan arasi bir renk.

Oya: Igne, firkete, t1g veya mekikle yapilan, malzeme olarak genellikle Ipek ibrisim kullamlan ince orgu,

Elbise

Elbisesinin potlanm

Pot: F ena kesim, yanhs dikis veya kotu prova yiizunden dikisli bir kumasta meydana gelen uygunsuz buziilme veya kivnm, Eldiven

Eldiven:

Cesitli dis etkilerden korunmak icin ellere takilan deri, kumas, orgu v.b. malzemeden yapilmis giyecek.

Elma kurk

Elma kurk: Tilkinin yanak derisinden yapilan kurk. Etek

F. Fanila

Fanila: Pamuk ipligi veya yunden orulmus ic gomlegi (i<; fanilasi da denir).

Fantazi yelek

Fes

Fes: Kirnuzi cuhadan yapilrrns, tepesinin ortasmdan puskul sarkan bashk. F esinde abani

F esinde abani: Zemini beyaz, dallan safran renginde, kasnak islemeli bir cesit Ipek kumasm adi, ki esnaf basma bu kumastan sank sarardi.

Firdolayi Fis tan

Fistan: Yunan ordusunda bir siruf ozel asker olan "efzun"lann giydikleri kabank etekli fistanlara isaret.

Fistanikisu

Fistanikisu (fistam). Frenge sapka

G.

Gogus tarafi tenekeden yapilmis nisan taklitleri ile si.isli.i uzun bir setre. Setre: Ust giyecegi, bildigimiz alafranga cuha giyecek.

Ti.irklerine "Istanbulin" denir. Gomlek

Gozluk

Gi.ivezi pantolonu

Gi.ivezi (Koyu parlak kirrmzi renk) H.

Hotoz

Hotoz: Kadmlarm, kendi saclanndan veya yemeni ve baska seylerle yaptiklan bas si.isi.i ve kisvesi. Hotozun fes biciminde olam

bulundugu gibi, kayik ve ki.ip kapagi biciminde olanlan da vardir. Bashca cesitleri: sarayh hotozu, cimdik hotozu, ki.irdi hotozu, felek tabancasi hotozu, zeyrek-yokusu hotozu, dut burnu hotozu, gelin sorguclu hotoz.

i.

Ikinci moskof lastigi

Ikinci moskof Iastigi: Rusyada yapilmis olan, mes veya potin denilen konclu ayakkabmm altma giyilen lastigin ikinci kalitesi. Bu lastikler, o zamanlar, "moskof lastigi" adiyla 90k ragbetteydi,

ince, havai fular

Havai: A91k mavi renkte, yahut tuy gibi hafif.

Fular: Esarp, kadm boyun atkisi ve entari yapimmda kullamlan ipek veya yan Ipek kumas.

Ipek eflatun kenarh mendil

Ipek: Dut yapraklanyla beslenen bir cesit bocegin ordi.igi.i kozadan elde edilen ve kumas yapimmda kullamlan ince parlak tel.

Eflatun: Leylak ile erguvan arasi renk.

Mendil: Burun silmek, yuz kurulamak v.b. islerde kullamlan, kenarlan cekilmis veya islenmis, kucuk ve kure biciminde dokuma. iri boyah mendil

iskarpin

iskarpin: Topuklu ve koncsuz ayakkabi. Islemeli kanavice bir terlik

-: Islemeli Kanavice: Seyrek telli bez (Kanava) uzerine igne ile renkli ipliklerle islenen isleme cesidi. Bu usulde yastik ve terlik gibi seyler islenir,

K.

Kabalaki

Kabalaki: Turk askerlerinin Birinci Cihan Savasmda giydikleri bir cesit sipersiz bashk,

Kahverengi pardesu

Pardesi.i: Serin havalarda obur elbiselerin ustune giyilen i.istli.ik. Kahverengi triko atki

Kahp: Hamur, sivi ve ergimis halde bulunan bir maddeye belirli bir ~ vermek icin, o maddenin, icine dokuldugt; oyuk nesne.

Kehri.iba imameli bir kisa cubuk

Kehri.iba: Keh saman ve ri.iba-kapan' dan

Imame: Imame, tesbih, boncuk ve cubuk gibi seyleerin bas tarafma konan, uzun parca,

Kese

Kese: Altm ve gumus paralarm saklanmasi icin kullamlan torba.

Kilaptan Ipek bornusu

Kilaptan: Pirinc, bakir, kalay gibi madenlerden cekilerek gumus ve altm yaldiz vurulmus, sac; kadar ince madeni iplikler. (Kilaptan isi, havlu ve keten i.izerine kilaptanla yapilan isleme ).

Bornus: Onden acik kollu, havludan yapilrrns, banyodan sonra kurulanmak icin giyilen ustluk.

Kiravat

K1rm1z1 fes

K1rm1z1 sul u bir takke

Su: Ince, uzun serit biciminde bezeme. Bir seyin kenarmda boydan boya devam eden cicek ve baska motiflerden ibaret bezemeler.

Takke: Ince kumastan ve cogunlukla yanm kure biciminde yapilan baslik.

Kmruzimsi fes

Kolah gomlek

Kola: Camasinn sert ve parlak olmasi icin, i.iti.i sirasinda kullamlan suda erir bir cins nisasta,

Kordela

Kordela: Giyecekleri si.islemek veya bir seyi baglamakta kullamlan kumas serit,

Kundura

Kusak

Kusak: Kadmlarm ve erkeklerin bellerine bagladigi her turlu ensiz dokuma veya orgu.

Kulah

Kulah: Eskiden erkeklerin giydigi, keceden yapilma ucu sivri bashk,

L.

Lacivert ceket

Lahuraki kumlu yelek

Lahuraki kumlu yelek: Bugun Pakistan'da, Lahur sehrinde dokunan

degerli sahn taklidi olan bir saldan yapilrms ve rengi kum bir yelek.

Lastik yaka

Lastik yaka: Kolalanmak icin sefelon ve benzeri maddelerden yapilmis yaka, ki kafuri koko kumastan yapilma degildir.

M.

Mansonda

Mansonda: Iki elin sokulabilecegi kadar kucuk el kurku, Manto

Manto: Obur elbiselerin uzerine giyilen, ceketten uzun, cesitli bicimde kadm elbisesi.

Matinelik

Matinelik: Sabahhk. Mendil

Mese baston

Mese: Dayamkh, uzun omurlii, uzun boylu orman agaci.

Baston: Yururken dayanmaya yarayan uzeri az veya 90k islenmis degnek. Min tan

Musambah

Musambah: Musarnba ile kaplanmis, musamba ile ortulmus.

N. Nalmlar

Nalm: Hamam v.b. gibi zemini islak yerlerde giyilen, ustu tasmah ve yuksekce tahta ayakkabi,

0.

Ombrelez

Ombrelez: italyanca "Ombrella" semsiye. Oya

Oya: Igne, firkete, tlg veya mekikle yapilan, malzeme olarak genellikle Ipek ibrisim kullamlan ince orgu,

Oyalan kirmizi Oyah yemeni

Yemeni: Alaca boyah, uzerine renkli cicek resimleri basilmis, ince bez ve yazma cember olup kadmlar baslanna orter.

b.

Okce

Okce: Ayakkabmm yere degen ve arka kisrmrn yiikselten kan ve cikmti parcasi.

Onlug

Onlug: i~ yaparken elbisenin uzerine baglanan kusakli ortu.

P. Pabuc

Palto Pantolon Pardesi.i

Pardesi.i: Serin havalarda obur elbiselerin ustune giyilen ustluk. Patates kusagi

Pa ti ska

Patiska: Genellikle pamuktan sik bir sekilde dokunmus duzgun bez. Pece

Pestemal

Pestemal: Hamamda ortunmek ve kurulanmak icin kullamlan ince dokuma.

Pipo

Pipo: Ucundaki lule icine tiitun konulan ve yakilarak dumam cekilen cubuk bicimindeki tutun icme araci,

Postal

Postal: Derisive tabam kahn, bir cesit kaba ve saglam asker pabucu. Po tin

Potikare eski bir pantolon

Potikare: Kucuk kareli (kumas) bu kumastan yapilmis potikare pantolonlar.

Prostelasi

Prostela: Onluk.

Puskulu rmsri-vari yana getirilmis tablah az koyuca fes

Misri-vari: Misirhlar gibi. Misirhlar feslerinin puskullerini yana getirerek giyer

Tablah: Tepesi genis fes, daha cok yash esnafm giydikleri bu fesi vaktiyle sarayh kadmlar da giyerlerdi.

R.

Redingot

Redingot: Arkasi yirtmach, etekleri uzun cift srra dugmeli ceket. Resmi Ceket

s.

Satranc yunlu takke

Satranc (Damah kumastan).

Takke: Ince kumastan ve cogunlukla yanm kure biciminde yapilan bashk. Serhadlik

Serhadlik: Yandan kopcah, uzun konclu bir cesit lapcin (ayakkabi). Sikkeli

Sikkeli: Tarikat seyhlerinin ve dervislerinin, ozellikle mevlevilerin, baslanna giydikleri kavuk ve uzun kiilah. Alu genis olup tepeye dogru daralmaktadir.

Sivrikoz

Sivrikoz: Hacivad'm kulahi gibi, sivri kiilah. Sivrikoz kulah

Siyah fiyonga kiravat

Fiyonga: Kurdele veya

serit

halinde

kumasm

kelebek

biciminde

baglanmis sekli,

Siyaha bakan piiskiilleri kalm, sivri bir fes Soluk benekli mendil

Soluk kahverengi ceketinin etekleri Soluk lacivert ceket

s.

Sal

Sal: Daha 90k Hindistan'da dokunan ozel motifleri olan ve boyun atkisi, hirka, ortii v.b.

Salvar

Salvar: Don, yiin kumastan don; tuman uzerine giyilecek cuha ve saldan don; bol list donu; Turklere mahsus 90k bol bir cesit pantolon.

Sapka Semsiye T. Terlik

D.

D

skudar alacasi

Alaca: Fes rengi ve lacivert zemin uzerine san cubuklu bir nevi pamuklu kumasm adidrr. Bunun Uskudar'da dokunan cinsine "Uskiidar alacasi" denir.

Y. Yaka Yakahg

Yakasi koyu mor kadife tuylu palto

Kadife: Belirli bir uzunlukta birakilan hammadde liflerinin, dokuma sathim kaplayarak ona tuylu bir gorunus verdigi yumusak kumas, Yeldirme

Yeldirme: Eskiden kadmlar tarafmdan kirlarda gezinirken bas ortusuyle birlikte giyilerek carsaf yerine kullamlan ince kumastan yapilrms hafif giyecek.

Yelek Yemeni

Yemeni: Akca boyah, uzcrine renkli cicek resimleri basilrms ince bez ve yazma cember olup kadmlar baslanna orter.

Yemenileri

Yemenileri: Uzeri acik, okceli ayakkabi, Yemen' de giyilen ince kenarh ve ucu sivri pabuc; eskiden tulumbacilar ve esnaf takmu giyerdi. Yumusak deriden yapildigi icin, gerekince okcesine basilabilirdi,

Y esil mantolarla Y esil yemeni

Z. Zembil

Zembil: Icine ote-beri koyup tasimaga mahsus, sazdan ortulmus ve list tarafmda yine sazdan kulplan olan agz; genis bir torba gibi kap.

iNDEKS

A.

A.bani

Sankh

A91k yesil bir yemeni Alamaroken

Altm cerceveli gozluk Armudi iki kans fes

B.

Bal-rengi, kohne bir ceket Basik, limon-kabugu fes Baston Bez Bez atki Bez pantolan Bezi al Bohca Boyun baglan

Buzme gomleginin tas dugmesine

C. Cep Ceket Cubbe Cuzdan

<;.

Canta Carsaf Cekme potin Cikm Cizgili pantolon Cizme Coraplar 67 - 89 - 16 89 89 60 137 140 179 95 132 64 140 90 36 - 134 142 58 15 - 56 - 61 - 71- 77 - 85 - 86 - 87 - 88-115 -136 155 - 179-190. 9 - 18 - 70 - 88 - 177 - 179 - 180 128 29 - 86 - 87 - 134 - 193 68 - 134 188 70 6 70 162 58

23

D.

Dal bir pardesii Dantelalar

Devrik kolah yaka Dik, apartman yaka Diz ustu Dolak Don Duble-yaka Duz yaka 56 80 27 127 106 13 64 95 70 E. Eflatun Oya Elbise Elbisesinin potlanm Eldiven Elma kiirk Etek 88 4 13 61 - 96 84- 92 37 F. Fanila Fantazi yelek Fes 179 61 12 - 23 - 27 - 36 - 56 - 57 - 64 - 66 - 69 71 - 77 - 85 - 109 - 140 - 168 -177 - 193 26 25 159 79 17 F esinde a bani Firdolayi Fis tan Fistanikisu Frenge sapka G.

Gogiis tarafiteneked yapilmis nisan taklitle

ile suslu uzun bir setre 13 7

Gomlek 64

Gozluk 10 - 11 - 12 - 140 - 193

H.

Hotoz

i.

91

ikinci moskof lastigi 70

ince, ha van fuler

3 7

Ipek eflatun kenarh mendil 61

iri boyah mendil 77

iskarpin 61

Islemeli kanavice bir terlik 92

K.

Kabalaki

Kahverengi pardesu Kahverengi triko atki Kahn baston

Kahph fes

Kehruba imameli bir kisa cubuk Kese

Kilaptan ipek barnusu Kiravat

K1rm1z1 fes

K1rm1z1 sulu bir takke Kirrmzimsi fes Kolah gornlek Kordela Kundura Kusak Kill ah L. Lacivert ceket

Lahuraki kumlu yelek Lastik yaka 13 10 70 141 95 92 89 - 135 38 9 11 - 12 - 127 92 9 9 142 137 128 - 187 45 61 70 66

M. Mansonda Manto Matinelik Mendil · Mese baston Min tan Musambah 90 89 89 21 - 36 - 86 - 143 - 144 - 1 79 140 10 - 27 67 N. Nalmlar 138 0. Ombrelez Oya Oyalan kirrruzi Oyah yemeni 87 89 90 89

6.

Okce

Onlug 18 - 78 - 167 10 P. Pabuc Palto Pantolon Pardesu Patates kusagi Pa ti ska Pece Pestemal Pipo Postal Po tin 36 77 - 89 - 113 9 - 56 - 61- 64 - 66 - 78 - 80- 177- 179 26 - 89 58 25 37 - 188 65 177 13 56 - 57 - 61- 66 - 132 - 177

Potikare eski bir pantolon Prostelasi

Piiskiilii rmsri-veri yana getirilmis tablah az koyuca fes

179 56 - 57 - 160 60 R. Redingot Resmi Ceket 177 66

s.

Satranc

yiinlii takke 84

Serhadlik 83

Sikkeli 77

Sivrikoz 1 77

Sivrikoz kulah 138

Siyah fiyonga kiravat 70

Siyaha bakan piiskiilleri kalm,

sivri bir fes 22

Soluk benekli mendil 193

Soluk kahverengi ceketinin etekleri 58

Soluk lacivert ceket 56

Sal Sal var Sapka Semsiye 84 26 91 - 160 36-57-97-114-143 T. Terlik 25 - 84 - 13 2 - 1 79 - 186

D.

D

ski.idar alacasi 84

Y. Yaka Yakalig

Yakasi koyu mor kadife tuylu palto Yeldirme Yelek Yemeni Yemenileri Y esil mantolarla Ye~il yemeni

77 - 96 - 108 - 1 70

56 - 143

70

25 58 89 58 - 59 153 88 Z. Zembil 6

1. Meydan Larousse. 2. Buyuk Larousse.

3. Ahmet Rasim: E~kal-i Zam 4. Yrd. Doc, Dr. Huseyin Tuncer. _

Akademi Kitabevi, Izmir

5. Turk Dili ve Edebiyati Ans3k!'~ (Eserle ilgili bilgi).

_...,,. , Ill",& Rasim, sayfa 73-81 ).