.. '. Hacali NECEFOGLU. Anahtar ~elimeler: İsmail Gaspıralı, Şefika Yusufbeyli (Gaspıralı), Nesip Bey Yusufbey li, Türk Dünyası Kültür Hayatı.

Türk Dili ve Edebiyatı Araştı.nnaları Dergisi

Sayı 1 Number: 23 s. 13-43

İSMAİL GASPIRALI'NIN NEŞREDİLMEMİŞ BAZI MEKTUPLARı•

Öz

Rıdvan ÇİTİL • Hacali NECEFOGLU•

İnsanlar arasında iletişimi sağlayan mektup her ne kadar günümüzde etkisini yitirse de önceki yüzyıllarda çok önemli bir yeri vardı. Söz konusu İsmail Gaspıralı olunca mektupların önemi bir kat daha artmah.1adır. İşbu çalışmada İsmail Gaspırah'nın kızı Şefika Yusufbeyli (üç mektup) ve Azerbaycanlı damadı Nesip Yusufbeyli'ye (iki mektup) yazdığı Rusça mektuplar ve Zühre Akçurina ile evlenınesini gösteren yine Rusça nikah akdi

araştırma konusu olmuştur.

Anahtar ~elimeler: İsmail Gaspıralı, Şefika Yusufbeyli (Gaspıralı),

Nesip Bey Yusufbey li, Türk Dünyası Kültür Hayatı.

SOME UNPUBLISHED LETTERS OF İSMAİL GASPIRALI Abstract

· .. ^•' .

Today, although letter is loosing the effect of providing communication between people also had an important place in the preceding centuries. When these mentioned İsmail Gasprinskii a greater importance is increasing. In the present study has been the subject of research Isınail Gasprinskii's Jetters written in Russian to daughter Shefika Yusufbeyli (three letters) and Azerbaijani son in-law Nasib Yusufbeyli (two-Ietter) and the mariage contract written in Russian which shows that he married to Zelıra Akçurina.

Key Words: İsmail Gasprinskii, Shefıka Yusufbeyli (Gaiprinskii), Nesip Bey Yusufbeyli, Turcic World Culture Life.

Yazıları ve yaptığı hizmetlerle Türk dünyasında çok büyük tesirler bırakan İsmail Gaspıralı'yı daha yakından tanımanın yollarından birisi de

şüphesiz elde edilebilirse yazdığı ve ona yazılan mektupları incelemektir.

• Mektuplar Hacali NECEFOÖLU tarafından Rusçadan çevrilmiştir.

• Dr. Mehmet Akif.~rsoy Üniversitesi, Türk Dili Okutmanı. [email protected].İ!"

• Prof. Dr. Kafkas Universitesi, Fen-Edebiyat Fakültesi, Kimya Bölümü.

Çünkü bu gibi mek.1uplar günü gününe olan biten hadiseleri, yazanın o anki ruh halini, çevresine karşı ilgisini vb. aksettiren önemli belge niteliğindedir. ·

Bildiğimiz kadarıyla İsmail Gaspıralı'nın bazı mektupları belirlenebilmiştir veya bazı mek.1uplan yeni yeni açığa çıkmaktadır. Bu mektuplar İsmail Gaspıra lı 'nın hayatının bazı safhalarını ve ayrıntılarını belirlemeye, düşünce dünyasını daha iyi anlamamıza yardım etmeh.1:edir.

Yayımladığımız mek.1upların fotokopilerini, İstanbul Üniversitesi Türk Dili okutınanı Halil Açıkgöz, zamanında İstanbul'da Şefıka Gaspıralı'nın kızı

Zühre Gökgöl Hanımefendi'den temin etmiştir.³ Halil Açıkgöz, aradan yıllar geçtikten sonra bu mektupları yayımlaması için.~ocam Yavuz Akpınar'a vermiş 0 da bunların tercüme edilmesini Kars Kafkas Vniversitesi öğretim üyelerinden Prof. Dr. Hacali Necefoğlu'ndan rica etmiştir. Hacali Bey'in tercüme ettiği bu mektuplar, İsmail Gaspıralı hakkında Ege Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Araştırmaları Dergisi'nde çıkartılması düşünülen özel sayı

için bekletilmiştir.

Bu arada anlaşılan Halil Açıkgöz bu mektuplara bir önsöz yazarak Rusya'da yayımlaması için Gülnara Zamaldınova'ya vermiş ve o da bunları

Kazan'da çıkan Gasırlar Avazı dergisinde (facbıpnap aBa3bı-3xo aeKOB, 1999, .N"!! J-2. "flp.sıMo cnısnıo aonpoc- 'ITO .ıı.anbwe, KaK 6htTb?) "Direk soruyorum:

devamı nasıl, ne yapalım?" başlığıyla yayımlamıştır:

http://www.archive.gov.tatarstan.ru/magazine/go/anonymous/main/?path=mg:/n umbers/1999 _1_2/1 0/1 0_1/) (17.07.2014)

. ·-. Gaspıralı'nın Ali Merrlan Topçubaşı'na yazdığı mektuplar üzerinde

çalışan Salavat İshakov,⁴ İzmir'de Yavuz Akpınar'la görü~tüğünde, bu

mektupları ondan almış ve başka belgelerle birlikte yayımlamıştır.

Ayrıca Salavat İshakov, Gasırlar Avazı'nda yayımlanan mektuplardaki

bazı eksiklik ve yanlışlıkları fark etmiş ve kitabında bunları gidererek yayımlamıştır: C. M. 11cxaKoB, A. M. Ton~ı-ı6awH . .z:ı:oıcyMeHTbi ^H3 .rİwıiHbiX apXHBOB. 1903-1934, MocKBa, 2012 (S. M. Ishakov, A. M. Topçubaşı. Şahsi Arşivinden Belgeler 1903-1 934, Moskova, 20 12).

3 Halil Açıkgöz'ün temin ettiği oelgeler arasında İsmail Gaspıralı'nın Azerbaycanlı ünlü siyasetçi ve gazeteci Ali Merdan Topçubaşı'na yazdığı ı ı Aprel 1908 tarihli bir mektup da bulunm!iktadır. Bu mektubu aynca yayımlamayı düşünüyoruz.

4 Salavat Midhatoğlu lshakov (d. 1959): Tarihçi, Rusya Bilimler Akademisi'nin Rusya Tarihi Enstitüsü'nün Kıdemli Araştırmacısı, Rusya Bilimler Akademisi'nin Sosyal Reform, Hareketler ve İhtilaller Tarihi Bilim Konseyi'nin Akademik Sekreteri.

s

s.

Topçubaşı'na yşzdığı bir mektubu yayımlamıştır. Nesip Bey Yusufbeyli'ye yazılan

mektuplan ve nikah akit senedini yayırnlamamıştır.

İsmail Gaspıra/ı 'mn Neşredilmemiş Bazı Mektupları

Hocam Yavuz Akpınar, benden bu mek.'tupları gözden geçirerek Türkiye' de yayma hazırlamamı istediğinde ben de Salavat Midhatoğlu İshakov'la temasa geçerek, bazı konularda onunla yardımiaşarak bu mek.'tupları

neşre hazırladım.

Mek.'tupların el yazılı orijinal metinlerin kopyasını, Rusça matbu harfli metinleriyle ve tercümeleriyle birlik'te yayımlıyoruz. Ayrıca bu mektupların Gasırlar Avazı dergisinde yanlış okunmuş kelimelerinin do·ğru biçimlerini ve orada hangi sebepleyse atianmış veya eksik bırakılmış b~ı yerleri Salavat İshakov'un eserinden yararlanarak veriyoruz.

Makaledeki tarihler Rus Ortodoks takvimine göredir. Bunları miladi takvime çevinnek için söz konusu tarihlere 13 gün eklenmelidir.

Halil Açıkgöz mek.'tupların Zühre Hanım'dan alınmasını söyle açıklar:

"Hanımefendi elindeki mek.'tupları gösterirken bir vesika dikkatimizi çekti,

şimdi onun üzerinde dunnak istiyorum. Kınmit Cafer Seydahmet "Gaspıralı İsmail Bey (Dilde, Fikirde, İşte Birlik)" adlı kitabında İsmail Gaspıralı'nın Zühre Hanım' ı 1 881 senesinin sonlarında kaçırdığından bahsetmek'tedir

(Kırımer 1934: 24). Zühre Gökgöl'ün ifadesine göre ise büyük babası ninesini kaçınnamış, Simbir'e gittiğinde İsfendiyar Bey'in kızı Zühre Hanım'dan bir vekalet alarak yakın köylerden birinde imam nikahı kıydınnış ve buna dayanarak da resmi nikah yaptınnış, İsfendiyar Bey kızını her ne kadar İsmail Gaspıralı 'ya vennek istememişse de resmi nikah senedini gördükten sonra bu evliliğe razı olmuştur. İşte Zühre Gökgöl Hanımefendi'de rastladığımız senet bu Evlilik Mukavelesi idi.⁶ İşte bu senet.

Belge 1 - Nilcih Akdi Senedi'nin ön kısmı: ⁷

6 Halil Açıkgöz'ün yayımladığımız mektuplam yazdığı gayri IJlatbu önsözden.

7 Bu evrakı el yazısından deşifre ederek bize gönderen S. M. lshakov'a muteşekkiriz.

Tbıcsıtıa socel\lbCOT soceMb.UecsıT nepsoro ro.ua -rpımuaToro ceHTsı6p$1!, sı, ıı.sopsıHııH 6axıuıcapaı1cımil ropo.ucKoil ronosa HcMaım 6ei1 CbiH Mycnı<pbı 6esı

racnpUHCKııil, npıı 6paKOCOtıeTaHnıl 1\IOeM c .uesHueil 6e6H-3erpa AKtıypHHOH o6sıJancsı JannaniTh ei! no ycnosHsıM Hawero cssıToro wapHaTa .use TbıcS~tıH

py6. cep[e6pOM) Merpa (KanbıMa), KaKOBbıe )l.eHbfli ^SI ei1, 3erpa, )l.On)!(eH,

notıeMy ıı naıo erı HacTOsımui1 seKcenb o6ecnetıeHIDı.

3 oı-.ısı6psı 1881 r. ~sopsıHHH Hct.ıaHn 6ei1 racnpHHCKHi1.

Nikah Akdi Senedi'nin ön kısmının tercümesi:

Bin sekiz yüz seksen bir yılının otuz Sentyabr'ında, ben, asilzade Bahçesaray Belediye Başkanı, Mustafa Bey oğlu İsmail Bey Gasprinskiy,

Hanım Bibi-Zehra Akçurina ile nikahlanırken mukaddes şeriatımızın kuralları gereği ona mihr (kalım⁸) olarak iki bin ruble l!üm[üş para) ödemeği taahhüt ettim. Ben ona, Zehra'ya, bu kadar para borçluyum ve bu nedenle işbu senedi ona veriyorum.

3 Ok.1yabr 1881. Asilzade İsmail Bey Gasprinskiy.

Belge 1 -Nilclh Akdi Senedi'nin arka kısmı:⁹

!

Bu evrakı el yazısından deşifre ederek bize gönderen S. M. Ishakov'a müteşekkiriz.

İsmail Gaspıra/ı 'mn Neşredilmemiş Bazı Mektupları

Tio CeMy 3aeMHOMY BCne,uCTBHe ,UaHHOH 3arp0!{} XaHbiM OTCpO'lJKH 06R3Y!{}Cb ynnaTHTb ei1 Merpa 1995 py6. ı RHBapR 1892 ro,na.

3 OKTR6p.ıı 1891 r . .ı:ı;aopRHHH H. racnpHHCKHH

Nikah Akdi Senedi'nin arka kısmının tercümesi:

Zehra Hanım'ın ertelemesi üzere 1995 ruhielik mihri ı Yanvar 1892 · tarihinde ödemeyi taahhüt ediyorum.

3 Oktyabr 1891. Asilzade İ. Gasprinskiy.

Yukarıdaki örneklerde gördüğümüz Zühre Gökgöl Hanımefendi'deki bu belge,· nikah akdi senedi, "mihr" senedidir. T500'den 2000 ruhieye kadar bir

~eblağ yerine ,geçen bu resmi senedin üzerinde de yine ilk basıldığı tarihte ! nible· 70 kap ik lik, daha sonra 1879' da yeni verilen fıyat la 2 ruble 1 O ka piklik bir değeri olan senettir. İsmail Gaspıralı kendi el yazısıyla 3 Ok'tyabr 1881 yılında Rusça tanzim ettiği bu nikah senedinde Akçuralı Bibi-Zehra Hanım'a başlık parası/mihr olarak 2000 ruble vermeyi taahhüt etmiştir. Senedin arka yüzünde ise Zehra Hanım'ın ertelemesi uzerine 3 Ekim 188ı yılında 1995 ruhielik başlık parasını .İsmail Bey 1 Ocak 1892 yılında ödemeyi taahhüt etmiştir.. ,

Görüldüğü gibi İsmail Bey aradan tam tarnma on yıl geçmesine rağmen başlık parasını verme taahhüdünden vazgeçmemiştir. Burada matbaasını

kurarken ve Tercüman'ı yayımladığı ilk yıllarda eşinin ve annesinin İsmail Bey'e maddi yardımda bulunduklarını hatırlatmak gerekir.

Belge 2:

UYII rOlı. ·. . i

,

J

. ·

~'J-~c.~ J~ - -. . - ... ^{1 -• -} -~ -- • . . - . - -

ı· F. i\ A "~ lll l' A :J J.: •r lı\ . .. • . ·. . . _ . , ,

,.~E~~tiHJIMAff'Il'.~

~- · .__:_. ~ :-

:_ . ~_

_.

r c. .. 1 'i ll c .. ı· • n.

\ ı

İsmail Gaspıra/ı 'mn Neşredilmemiş Bazı Mektuplan

·b~~#Ue ~~~~~t~~~ ­

?~-t ~ .tYU41~./(,u ^.u ~~e9~4J-'~

tl Lw/;Jf -2,~k ;rJa-.J<~*-;

~ f2:e-_ J<~~t-~.}._ w~«~~L ^..

~/·'Jt(;(1a? ~ /!Adu~.UP ~

tıcfv~J"Utt-10 ^4AA ~~~­

p-~4~1..~~~

;t;iu~ ~~~~~/ ~~

~.2 vL;;

tt~ pt~~/

t2<

~ - /:z

ffe-w~~-~ rı;,~ #-i

17< '!. . /_

_ · ~Çf·:h

0/(}t~ cf~ f!_.t

# ~- -.

,:U~"""--4/- ~~ J'ij~fo?~

d~~~~~~~

Jl)r-e,lrı-- /! h~/~~---r M~LH.:.

. ~- /

. e-ctt._t-:. . t?~-We~ ·,~ "t?r»~-

'r.;v<

,/1 t;~?zP ./t*r " L. ~~- .

"tf i~'A v~~(}C, u."" u~

.-< ·

e1fi e,/.~

^vf!?--

~(f; .

{' t!(j

r

tf'.A!~tAytPt. ~ ..

~: ~ .

') ~ ~. A--·.J;fr · ~~

l ..ıtew&...ı ^{• ?rvU< U} ~h.ıja'?f«-.-

/-fl ~efa«~ ~,aes.a'~ ~

~ ~- ,/~,z.v-- ~k"~~~­

?"3-'1

~_:ı:- ~

-c-~ ~ ~ ~ .

#i)--

#L-r~ ~ ~~ ~~J-.?:;;~~7"'"

~ ~,C!:(-.~~·_..f .-

~Cj{~ -~~~~~

~~~.~~-

~ ~ ^{. .}

~--:_?

·-

flHCbMO 11. racnpHHCKOro lll.IOcy$6efuJHıo

ll Map-ra 1909 r.

Eax•mcapaii

JJ:oporası JJ.OııypKa, nHCbMO TBoe OT 4 MapTa cero.ı:vuı nony•um. Mhı see 3JJ.Op0.1lbl, .ll HIDiilln 5 Q>yHTOB secaıı H 6011.p0 pa6oTaıo. 11pHe3,D. sanı B EaxtJHcapaii HaxO)J{j' sechMa pe30HHhiM. Bce .nen-1 :noMy oııeHh o6pa.nosaırHCh.

Haxo)J{j' Hey.no6HbtM pasnyııeHue TBoe H HacH6a c MaJib'IHKOMı², nyqıne exaTb BCeM, TeM 6onee, 'ITO MHe 6y,neT npHHTHO 003HaKOMHTbCH C 3THM MaKe.D.OHCKHM repoeM. HHr.ııpı³ TaK passonHosanacb, 'ITO cero.nHH >ı<e xoTena O'IHCTHTb TBOIO COaJlbHIO H nepe6paTbC.II B Hapy>KHhiH Ka6HHeT; HO SI ee ycnOKOHn o6ell\aHHeM yczynHTh MOfi Ka6HHeT H nepe6paTbC.II Ha CBOIO cTopoHy. Pe<PaT nocne nacxu TO>ı<e ye3)!<aeT s KasaHh, Tor.na >ı<e Aiiweı⁴

1

°

MocKBa 2012." c. l 15. .

ll 3TO CJJOBO rıponymeHO np H . ny6JJJ{J(aUHH 3TOfO nHCbMa B Ka3aHCKOM )f()'J>HaJie

«faCbıpnap aB33bl - 3XO BeKOB» B C'IaTbe «fipHMO C'IaBJJIO BOnpoc: 'ITO >Ke ,!laJlbWe, KaK 6htTh?» 1999. NQ 1-2. C. 206. [Bu kelime Kazan'da yayımlanan Gasırlar Avazı

dergisindeki yazıda yoktur.]

12 MMeeTC$1 B BH.Izy Cb!H lll racnpHHCKOH HHH3H.

13 0wH6oqHo: Mımrp (TaM >Ke c. ·206). HHr$1p-.!l0% 11. racnpHHCKOfO. [A.g.e.

yanlışlıkla Migar yazılmış.]

14 11cxaKoBa Aihne (1888-noCJJe 1941): KpbJMCKası TaTapKa, ne.!larQr, o6mecTBeHHbJH )leRTeJlb, aKTHBHas! ytıaCTHIU(a KpbiMCKOTaTapCKOfO JlBH>KeHWt B 1917-1920 rr.

lsmail Gaspıra/ı 'mn Neşredilmemiş Bazı Mektupları

yxoJJ.HTıs JaMy)f(, a sı B lleTep6ypr no .ıı.emıM KpbıMcKHx pyw.ıı.ı1eı⁶•

Myxıu.ıeJl.)KaH 3aBTpa yeJ)!(aeT B Poccıno, yBoneHHhıi:f MHOH. Te6.ıı: B Eax•mcapae o)l(}f.[J.aer e)!(eHe.ıı.enbHası 3Kcne.ıı.HUH.ıı: "llepeBOJJ.'IHKa" .ıı.o

B03BpaıueHIDI PeıpaTa. Ha JJ.H.!IX sı nepeBe.zı.y Te6e¹⁷ Ha .ıı.opory; H3-3a npHeJ,naıs MaMKH noKHJJ.aTb rocno.ıı.HHa HIDI3Hı⁹ 6esı HeJJb3sı. EcnH Bbi Bbıe,nHTe 1-2 anpelUI, ycneeM noBH,naTbcsı .ıı.o Moero BbıeJ.ıı.a B llHTep H nocneeM²⁰ Ha Be'iepHHKY Ai:fwe.

lloro.zı.a y_ HaC TO)I<e Tennası, 'iaCTO sıCHaSI, BeCeHH.ıı:sı. llepe.zı.ai:f llOKJlOH BCeM H AseHıu.t²ı.

Jlıo6sıııı.Hi1 11cMaHn²²

Belge 2'nin tercümesi:

Gaspırah'nın kızı Şefika Hanım'a yazdığı mektup

ll Mart 1909 Bahçesaray Sevgili Kızım, 4 Mart tarihli mektubunu bugün aldım. Hepimiz sağ­

salimiz, 5 funr³ [iki buçuk] kadar kilo aldım ve şevkle çalışıyorum. Sizin Bahçesaray'a geli~inizi doğru btıluyorum. Çocukların hepsi buna çok sevindiler.

Seninle Nesib'in ⁴ oğlandan²⁵ ayrılınanızı uygun bulmuyorum ve en iyisi hepinizin gelmesidir. Hem ben bu Makeqonyalı kahramaola ·tanışmaktan

memn!Jll olurum. Nig~⁶ öyle heyecaniandı ki, hemen bugün senin yatak odanı temizlemek ve dış çalışma odasına taşınmak istedi; ama ben kendi çalışma odaını ona bırakıp ken·di tarafıma geçmeyi vaat ederek onu sakinleştirdim.

ıs 0mH6oııHo: BbiXO.llHT (TaM >Ice C. 206). [A.g.e. yanlışlıkla vıhodit yazılmış.]

16 0mH6oııHo: pym.nHeB (TaM >Ice C. 207). Pyın.nHe-y'IHJJHUJ.e. [A.g.e. yanlışlıkla

ruşdiyev yazılmış.]

17 0ınH6o•mo: Te6R (TaM )!(e). [A.g.e. yanlışlıkla tebya yazılmış.]

18 0ınH6o•mo: nepeeJ.na (TaM )!(e) [A.g.e. yanlışlıkla pereyeıda yazılmış.]

19 0IDH6o•mo: llıuıJa (TaM )!(e). IOcy$6eHım (B Typwm Kıop,ne!'.mp) llıuı3H (1908-

1964}---i:hıH lll. racnpHHCKOH. [A.g.e_ yaiılışlıkla Niyaza yazılmış.]

20 OınHfioqHo: nocneTb (TaM )!(e.). [A.g.e. yanlışlıkla pospet' yazılmış.]

21 <l>aMHJJIDI onyı:neHa (TaM )!(e.). [A.g.e. soyadı yazılmamış.]

22 06a cnoBa onymeHI>ı (TaM )!(e). [A.g.e. iki kelime de yazılmamış.]

23 Funt=0,45359237 kilo

24 Nesip Bey Yusufbeyli (1880-1920): Azerbaycanlı devlet adamı, gazeteci ve İsmail

Gaspırah'nın damadı.

25 ~urada Şefika Gaspıralı'nın oğlu Niyazi kastedilmektedir.

26 I. Gaspıralı'nın kızı.

Paskalyadan sonra Rıfat da Kazan'a gidecek; o sırada Ayşe²⁷ de evlenecek; ben ise Kırım Rüştiyelerinin işi için Petersburg'a gideceğim. işten çıkardığım Muhammedcan²⁸ da yarın Rusya'ya gidiyor. Rıfat dönünceye kadar seni Bahçesaray'da "Tercüman"ın ekspedisyonu bekliyor. Yakın günlerde yol için sana havale gönderirim; annenin gelmesinden dolayı Nidazi²⁹ beyi bırakmak olmaz. 1-2 Nisan'da yola çıkarsanız ben Piter'e³ gitmeden

görüşebiliriz ve siz Ayşe'nin düğününe de yetişirsiniz. Burada da hava sıcak.~ır,

çoğu zaman açıh.'tır, bahar havasıdır. Herkese ve Avena[rius]lara³ı selamlarımı il et.

Seni seven İsmail

İsmail Gaspıralı, Azerbaycan Türkü Nesip Bey Yusufbeyli ile evli kızı Şefika Hanım'a gönderdiği 11 Mart 1909 tarihli bu mektupta Gaspıralı'nın aile fertleri hakkında bilgi ediniyoruz ve Tercüman gazetesinin yayımianınasında

aile fertlerinin rolünün de olduğunu anlıyoruz. Bilindiği gibi Şefıka Hanım,

1906-1912 yılları arasında haftalık Alem-i Nisvan adlı dergiyi çıkarmıştır. Aynı zamanda bir baba olan Gaspıralı 'nın burada aile mensupianna karşı müşfik tavrı

dikkati çekmeh.'tedir. Ayrıca dikkatimizi çeken bir husus da muhtemelen Resneli Niyazi Bey³² isminden esinlenerek Şefika Hanım'ın oğluna Niyazi ismini verilmiş olma ihtimali de akla gelmek-tedir. Çünkü

i.

yakın ilişkisi vardır.

27 Ayşe İshakova (1 888-1941 'den sonra): Kırım Tatarı, eğitimci, tanınmış kişi, 1917- 1920 yıllan arasındaki Kırım Tatar hareketinin ak-tif katıhmcısı.

28 Gaspıralı'nın kayınbiraderi. "BecTHHK qemı6HHCKoro rocy.napcTaettHoro

ymmepcı-ıTern" 2009. .Mı . 37 (175). McTopmı. Bbın. 36. C. 59-64.) http:/lww\.v.lib.csu.ru/vch/175/007 .pdf (17 .07 .20 14) (Bu makale tarafımızdan

Rusça'dan tercUme edilip yayımlanacaktır. R. Ç.)

29 Niyazi Yusufbeyli (Türkiye'de Kürdemir) (1908-1964): Şefika Hanım'ın oğlu.

30 Petersburg'a. .

31 Avenarius: Ufa Gubemiyası'nda· bir doktor. http://orenlit.ru/tvorchestvo/v-zerkale-

• istoriilkumvisnviv-krav.htınl (17 .07:20 14) .

~ı Resneli Niyazi Bey veya Ahmet Niyazi Bey (1873-1913): Ittihat ve Terakki'nin önde gelen isimlerinden. 1897'deki Türk-Yunan Savaşı'ndaki başanlarında dolayı ün

yaptı. II. Meşrutiyet'in ilılnına yol açan ayaklanmanın lideri.

i smail Gaspıra/ı 'mn Neşredilmemiş Bazı Mektupları

Belge 3:

..., XX.Ylll

c .:ı~}~ ~~.?. :;b\

. ...;\ .r oJ.~ .. -+=-

• : ı•ıq~A ~ l~l ~1 r ^{Aa E'!' hl}

.

'\') - fJI.

· . r. :S..:.:q:zcapa.ü,

(TI\11(1. l")"6.)

. ; / :_.//' .. . - 19/t)l.

1!!/!l!~/f-:··:·: •. .

' · · iJJ::~ h~h,~~ · ·

. - -ir . .

·- ~t{(· ·uet · l~rdru:th ~~k~

ke~f:t~#l!,b~. u~~-·4;/.,d ^_,..

• • . .V • J / . '/rr~~

~..:· ~ ~d~

fi.eu.~.

~~~~r--

. -1\!_,~. ~~

~~ ;;f~'}-

..c__~ -t~ ^tu ,r 9i.&..,Ut Jf!~M~~'..e_

.: :_ ~~~eAJ'~~~~/U~ .

: ..

!~ . q~ : ~~ - k<~~~ -~::: .

· (/z-~. 1~~

P~L- Petfi~ ~

.1-r vf.~ uP- : lt/ , ^{tv :Ct!t ?P} ~ ^• -~~ ^·

. . .· if.ı ~M-- ~'k< ~~n;,U"r/2.,

··,.-:_··c~ if;!AıM ep~~ - #~?~ -

. ·

·c_4f}~_.~{ _,t(A/ 12t-· ~ . ~~~-~ .

.: .. ^:

'?l~jP ~w ~L1!"- e/;.,_;p~~ u~

~c~/t:d' ·/~J~uia/~~ . ,

- ~ ⁽

. / --

~ı-ttj .ıSLn u~P-~,.~~ ~.:4ft:~- .

!~- ~ ^. 1/R~ -L~R "#U~.l2.- ,dld--f:ı­

a / 'h~~e~:JA-~ p~ c4~z_

., ~~A t

U'!4~(}''~~~ J~~.r: ~~./}-

::_

f -€t.-,4.2-.

.16 . •

~ ~ -4? ! [,/~-r Ut -

~<::,

9-:

:'k-lU 14

ıa ^;;.__ k-! ;;; ,_;,.;.- . -

~U-tl~ ~4!~L--uc.o~

~ -~~

J~-c

ı ~f..---v J~u.fi; b; .. . . · .

_:!tt k - l~_~eı.t< -t- ^v- ~;b!4tt;t:~L

--~A'r1- 't . A-~uA(;.~ Ç~vf' U2~

,-- ..

.

~ ^{;Cb-6 • .} f

4.'~?<

~

~....__,

J:i-:1'~/ ~ _ . ,-o t.fd o A~/-;i._!f ~#-tt:< ,r · / · '

? L.t:,f.--tt.-}

L ~)/ u :tr/ s?-~ 11'-1 d~

~ !'-!~ .,',~ ;-·2-~-. ~~fl-?ap-z_- .

;( a · ) · :

1~-U,.f ~

k~(

ı ~~;}i~ ~t. !-: ~ ua;-jU' '

u ~~..vf.

j- ~~.;.::·:~ . . . . . . .

-

~

41...~1'1~--:;::..::ı-:--

İsmail Gaspıra/r 'nın Neşredilmemiş Bazı Mektupları

flHCbMO H. racnpHHCKoro HacH6y JOcyc}J6eHım³³

14 a.srycTa 191 Or.

Eaxtmcapaii

,ı:ı:oporoii Hac116, TBOH Tenerpaı.tMbt Hac otteHb BCTpeBO)!(MJlli.

CottyBCTBY~ TBOeMy ropıo, KOTOpoe O,UHHaKOBO Haıııe, MO)f(HO npe,nnO>I<liTb noKa npe6btBaHHe B EaxttHcapae. 3HattHT, lllec}JH He HacTonbKO OKperına,

ttTo6bt neper.ıe~Tb KnHMaT. KaK TOnbKO BpattH no3BOn~T, oTnpaab ceMblO B EaxttHcapaii, .ııyMaıo, nyttwe napoxo.noM. Mmı<eT 6bırı., y.nacrc~ yc-rpOHTb ı1x

Ha 3HMY r.ne-nH6o OKono AnynKH. Ey.ner eme nyttwe, tteM B EaxttHcapae. Tbı

caM, Bepo~THO, 6y.newb cBıı3aH .nenaMH B EnHcaBernone.

KaK 6bı TaM HH 6bıno, eii Ha,no noMOll.lb³⁴ H cepbe3HO yKpenHTb³⁵•

Tbı nHwewb o )l(eHCKOM Bpaqe. He 3Haıo, .ı:uı~ ttero oH. llıuım nottame o xo.ne 6one3HH lllec}JH, ttT06bı ey .UHTb o BpeMeHH ee npHe3.na. lloKnoH OT .neTeii.

MM He roBopHnH o 6one3HH cec-rpbt.

ITpe,naHHDıii JicMaHJJ³⁶•

P.S. Ca.npH MaKcy.noB Ha Bo.nax. Ey.neT B³⁷ EaKy, THc}lnHce H, Bepo~THO, EnHcaBernone. 5I n11can eMy 3aexaTı.³~ ry.na.

Belge 3'ün tercümesi:

Gaspırah'nın damadı Nesil? Bey Yusutbeyli'ye yazdığı mektup 14 Avgust 1910

Bahçesaray Sevgili Nesip, senin telgraflann bizi çok endişelendirdi. Bizim de derdimiz olan derdini paylaşarak, şimdilik Bahçesaray'da kalmanızı teklif ediyorum. Demek Şefı³⁹ iklimi değiştirecek kadar iyileşmemiş. Hekimler izin

verdiği an aiteni Bahçesaray'a gönder, en iyisi de vapurla. Belki, kışın onları

Alupka⁴⁰ yakınlarında bir yere yerleştirmek mümkün olur. Bu, Bahçesaray'dan

33 Bu meh."tlıbu el yazısından deşifre ederek bize gönderen S. M. İshakov'a müteşekkiriz.

34 0mH6oqao: noMO'Ib. CM. «racLıpnaı>-aaa.Jbi-3xo seKOB» s eTaThe «llpm10 CTa.BJDO sonpoc: 'ITO )l(e .ıı.anı.me, KaK 6bıTL?» 1999. N~ 1-2. C. 208. [Bu kelime Kazan'da

yayımlanan Gasırlar Avazı dergisinde yanlışlıkla pomoç' yazılmış.]

35 0mH60'IHO: nHTb. (TaM )l(e). [A.g.e. yanlışlıkla pit' yazılmış.]

36 06a CJJOBa OTCYTCTByiOT. (TaM )l(e). (A.g.e. iki kelime eksik.]

37 3nı cnosa He pa3o6paHbı. (TaM )l(e). [A.g.e. bu kelimeler okunamamış.]

38 3ro cnoso He pa3p6paHo. (TaM )l(e). [A.g.e. bu kelime okunamamış.]

39 Şefika Gaspıralı. ısmail Bey kızına "Şefi" olarak hitap ediyor.

40 Otonom Kırım Curiınuriyeti'nin sahil kasabası.

daha iyi gelir. Sen, muhtemelen, Yelisavetpol [Gence]'daki işlerle meşgul olacaksın.

Ne olursa olsun ona yardım etmek ve onu cidde~ güçlendirmek lazımdır.

Kadın hekimi hakkında yazıyorsun. O neye lazım, bilemiyorum. Şefi'nin hastalığı ile ilgili sık sık yaz ki onun geleceği zaman hakkında muhakeme yürütebilelim. Çocukların selamı var. Onlara bacılarının hastalığı hakkında bir

şey söylemedik.

Vefalı İsmail.

P. S. Sadri Maksudov⁴¹ yollardadır. Baku, Tiflis ve muhtemelen Yelisavetpol'dedir. Oraya uğraması için yazmıştım.

i.

gönderdiği 14 A vgust 191 O tarihli mektupta kızının rahatsızlandığı ve Gaspıralı diğer çocuklarına abialarının rahatsızlığından bahsetmediği görülmektedir.

Hatta kızının iyileşmesi için Kara Deniz kenarında dinlenmeyi önermektedir.

Aşağıda kızına yazılan mektuplardan da öğrendiğimize göre· Şefika Hanım' ın, Ufa civarındaki kırsal kesime "kımız" tedavisine gönderildiği görülmektedir.

Ayrıca Gaspıralı kızına kısaca Şefi olarak hitap ediyor. Bu da baba ile kız arasındaki samimiyeti ve sevgiyi göstermektedir.

41 Sadri Maksudi Arsal (1879-1957): Türk-Tatar devlet adamı, hukukçu, akademisyen,

dUşunur ve siyasetçi.

/smail Gaspıra/ı 'mn Neşredilmemiş Bazı Mektupları

Belge 4:

~

. l <

: > · '· .

~~~··F ¹ ~ ^... A·~ ^{(, .}

V

~ XliXn~ \~V) ~

. c.)~

j

.

1 • \, •

• ı.S·.r-~ . ..ı•- )1 E Jl..A J(,

H

r

'l'EP rr.iR,HMA H 'b·'

.,, Ll,

.;.. :E.e..:ıc:-ır=co.pa:l:, / .A'

(TG!!!!:..!!.6.) ~ p 4--d?..f ·~

. • ,,,., ı· / ./.,

.-··. ~ -- ~

~r" a.r~JU~

1

~~fi ~~- ~~~d'

~ Jıu r~ -~ ~

.

t,~ ~

Y.~ (l~-~·r •'·ı:?jt.r ~

~--1.~-P !..f4,~~a,-~I/'C):--­

... . .

~ ~ ~

~

e:~r'4J4~1~~

~~/ ~!}~·~ k~ · ~:;rp ,

" • / • V

~~.· c/:i-~~~ x ..e ~~_,.,.IU';;j

~-< 7' ~-?Pt k ~ ~. ftu -u- ~" /?t;-

.,_ tUY

w- .J?r

n~~

?~ ~9-

^.,c',. -<~y

ffi~,e.~:j' ~ ~..2.. [>Ut'9~-'-~,?CR~/-I/::'

_ o .u.u.tf~/

ır~ - /A.~-

~.'~11/. i-U--. ',#;.~ /~ ,/.~.q

~<:-

?t( JU· rf~~jfh . ~~~ ^{.. - , _.,} /-t~J> ~

~- : .k~;t<~ ~Ç7-~­

JLt? ~r..Pz. . ^{• ·} ~S

~ _;..., ~ ,.? ^.R

w~~~

r~JM

fi)--IG- ~~

'fjt4P ^ad(

~ ~A.ev--· ··~r1iii7, ~n:v/2

t<

~ ^{a!f- ftMCtJr t?Ut ?R 4tl ..tt e , :Jt?r a; J?:l}

~~ ~.(..~M-Lu-- .

~$~:- ^rf'VU< ~~tL~­

UH'f.eu- ç ^{~t-{ ~} .e;/;f ~--ıu

~,ıJA_ ~~M; ~2_ ^.

~tt<. ~ ^ek(! t. ^{jtl41L~- ..}

1), "" .... ~ ^/",

·11(~ ^A. ~ ıt<.ll ~~~'-r,q~

·-lA

Ru <t-~~ · Sw'~ -· ~ ^#hf9'

·: fii-/fl;P4f ^vW. . t<fı. ~k (Id/~

~ff~'e- ;?/(~k ~~~

~ ~ r~f7-tl<~6 ;If

· J,t.<F#'/'...<-u--~ ;-~.J #?.,--

~

bd-#tf:~t. ~}/U/

~Ur p.e~~~/Ü k

. .i~vtJ?.)n~t.:-/ U-~ d~

~ uvı ;.;;,.

, , ^~ · ^.~J

^.J;'Jj)~~

İsmail Gasptrafı 'mn Neşredilmemiş Bazt Mektuplan

k

~(?•;2'-<V,' ~~?/~-tk~ -

9/u .t?#~~?tJ:., H-tPPA"'lu·~-/./-/ ­

~~~e_/. ~~~..L C.0'.z_ ~ _ lq ~fıA0j"IJ~- ;i;u:?;~4-

~~~--~ /Ut(f·:l./--c

;;-~~ ^vtu

^Uu, ~e~

p /ktfl~~/k.? ^k-t /~t-~ ^,/U'.

~ t:!-c/n.__j0~.dl

$~

J-~//.( ~vU-< - ~~f{·)~-- ~-

~vtv - ~ ~--/--te'Jt.~u~f'Ctfl1" ^{- u· · .}

~~ ~ t!e)P~

-~· ,_,{ d -~;1_

: ^" )

~··t>d?.~~- ~~ /}~

.L-~~~'~

h~ / e.cD~ ~vf~

&J<~ j'P~~-?)T~v( cb/_

tz-t;; f!/C-C4U#-R~ mt.ru~ -

-·-~r~-?161Wr~~n~

~t:Ucv-~_h/~p. ~

. 7ndrı.. -~~- #~~~ (

~ C-.!!Pc-?<

/ 0 ^/4' _.&.,-~

. .

~~--

.1!-i7:

~~-Tl

~k~~

tı.('uu t?U? f!t~A ~ ·~~

UR-

/~-t-</f~~u.-,~~­

L-ur/· /11_/ıJ.-re- k .. ~ /~~Z4-

It-

~#1--- ~-~~ L . ~;~

:&-<~ pxp~~ ~le .

~ ~~·

J't-ıbdu-ve .·

·.

' .lj~ L~~cı . M-?t:/ - -.

~~~r~~MA u~~.

~ ~«~k- f/W;t#.llaı-/}4

,ua6._

-·- -

. kbf'J... /4~-R.. ~ &-4/~/

'k'r

ı!{' . ~~t:U

•• 1

/Wtz}At ~ ·~:ı- ~-0') et~

': f<

M/Cie..- JU+:t-/4-tA A.~~bf

· . 8;. . 44r/ch!PıAT! /td~J-. ?Pt~-

71/),;U(jl, 1J!fft4U/ ,L Ntk~-H u ~/##i:~#-~ .~AiZ"'~.

lU ~lk< j ··tt ^{~~ - /· U( . . »-&.. --. ... .. .}

lsmail Gasp1ralı 'mn Neşredilmemiş Baz1 Mektuplan

TIHebMO 11. raenpHHeKoro lll. 10eycp6ei1JIH42

30 HlOHR 1911 f.

Eax•meapai1 ,Z:(OpOrM MOR IllecpH, eerO.UHR fiOJIY'IHJl TBOe fiHebMO OT 24 'IHC1la, TOT'Iae TenerpacpHposan YTeMHwesy-'3

. TiosTopRıo: .ueTH seJIHKonenHbl, J.Uoposbı, seeeJibı, enoKOHHbl, emT, e.u$1T H se.uyT ee6R npeKpaeHo. fnasHoe, He eKY'IaJOT H He ynHTbısaıoTeR. Toro H .upyroro )lcenaıo H Te6e. ,Z:(o B03BpameHHH H He eMeH .l\YMaTb O HHX, a .uyMaM O esoeH nonpaBKe. TyT 3a HHMii H npHeMOTp, 06ll.lHH H XOpOWHH. lliıHbKa O'leHb nOpSI.l\O'IHM. MHe 6y.ueT .uoea.uHo, eeım Tbı, .l\YMM o .ueTHx, He HenoJibJyewb esoi1 noKOH H KYMbıe. Ey.uı,

YMHa, 3a6y.Ub see H XJIOfiO'IH O esoeM 3.l\Op0Bbe. ,Z:(eTH TBOH )KeJlaJOT, 'iT06bl Tb!

OKpe~a H 6onbwe HH'Iero.

~eHa B MeeSIL\ 10-20 p[y)6. BOBee He TaK BbleOKa, KaK Te6e Ka)KeTesı,

HaKoHel.\, .ueno He s .ueHbrax, a s J.Uoposı,e. HanHWH, Kor.ua TaM KOHel.\ eeJoHa H KaKHe .UeHbfH OeTaıoTeH B KapMaHe. Ha.uo Tepne11HBO npo6b!Tb .l\0 KOHUa H Ha)KHT~ 10-20 cpyHTOB.

Bnepe.uH 3HMa, Ha.uo no.uroTOBHTbeH. CnosoM, 6y.zn, eepbe3Ha H 6eperH ee6sı oT seqepHei1 ebıpoeTH. H~eH6 H MHe noKa HH'Iero He nHean. Boo6me, oH·

nOpR.l\O'IHblH Jl~HTSIH. Ee11H 6y .u e w b yMHHL\eH; .. .UM Te6sı .UeHbfH seer.ua HaH.uyTesı; o6 ?TOM sosce He .uyMaii. TIHwH o esoeM )KHTbe-6bıTbe H sne'laTJieHrux44

. Tio'leMy nepeexanH H3 Ycpbı? KaKOBbl oKpy)Kaıoın:He Te6H H MHoro JIH Bbımmaewı, KYMbıea? TipH6asnRH no6onı,we soJ.uyxa H eo11Hl.\a. TyT HH"'ero oeo6eHHOfO He npOHeXO.l\HT, .uena H.uyT eBOHM nopH.l\KOM, H HOBOCTH:

.usa 6paTa TapnH apeeTosaHbı KaK noJIHTH'IeeKHe, KpoMe HHX eme 14 Ka$aHeKHX45 TaTap. J<HIDKHblH MafaJHH nepepbl11H, HO, KOHe'IHO,

Janpeın;eHHoro He HawnH. Boo6paJH ee6e 3Toro Toprawa AllH TapnH s poım

fi01lHTWieeKoro! )!(anb eeMblO, XOTH OH, BepORTHO, eKOpO 6y.ueT oeso60)K,IJ.eH.

42 C. M. I1cxaKOB, "A. M. ToiT'!H6amH. ):(oeyMeHTbl H3 nwnıı,ıx apXHBOB. 1903-1934

Mocırna 2012." c. 160.

43 To•mee, YTHMbJWeBy.

44 <I>pa3a "06 3TOM BOBCe He .rıyMaH. fl.ımnı O CBOeM )f{HTbe-6btTbe H BneqaTJleHIDIX"

nponymeHa B )f{)'pHanbHOH ny6nHKamm 3Toro nHCbMa. CM. «facbıpnap aB33bJ - 3xo BeKOB» s CTaTbe «flpl!Mo cTaBmo Bonpoc: qro )!{e ,nanbme, KaK 6btTb?» 1999.

N!! 1-2. C. 207. [Bu lçelime K~'da yayımlanan Gas1rlar Avazı dergisinde "o6 3TOM BOBCe He .nyMaH. fiHWll O CBOeM )f{HTbe-6bJTbe H BneqaTJieHIDIX" ifadesi

yazılmamış.] .

45 CnoBo onymeHo. CM. TaM )!{e. Peqb H.neT o r. Ka<jıa (Ke<jıe), no3.ınıee <I>eo.noewı.

I1Meercsı B BH.ny <I>eo.nocHHCKHH ye3,n TaspH'IeCKO" ry6epHHH. [A.g.e. bu kelime

yazılmamış.] ·

,lleno O ca,ne Ha .llHRX .llOJDKHO 3asepWIITbCR C.llalJeH MOHM HaCJie.llHHKaJ.l.

On eKa ^npoıı.ana ypo)!(aH 3a ^ı O 150 p[y ]6. B oT Te6e H3B03lJHK ^MycTaıpa!

,llo CBH.llaHHH. DY.llb YMHHUeii. neii li neH.

Jlıo6.11u,ıHH OTeU TBOH J1cr.ıaıuı⁴⁶•

Belge 4' ün tercümesi:

Gaspırah'nın kızı Şefika Hanım'a yazdığı mektup

30İyun ı9Il Bahçesaray Benim sevgili Şefım, 24 tarihli mek'1ubunu bugün aldım ve hemen Utemişev'e⁴⁷ telgraf çektim. Tekrar ediyorum: çocuklar çok iyidiırler:

sağlıklıdırlar, şendirler, sakindirler, uyuyorlar, yiyorlar ve usıu· duruyorlar. En önemlisi de, özlem duymuyorlar ve iyi besleniyorlar. Böyle olmayı sana da diliyorum. Geri dönene kadar onlar hakkında zerre kadar endişelenme, kendi

iyileşmeni düşün. Burada çocukların bakımı yolunda ve iyidir. Dadı çok dürüst birisidir. Eğer çocukları düşünerek rahatına ve kımızına bakrnazsan çok üzülürüm. Akıllı ol, tier şeyi unut ve kendi sağlığmla uğraş. Çocukların da senin

iyileşmenden başka bir şey istemiyorlar.

Aylık ı 0-20 r[u]ble· düşündüğün kadar da yüksek fıyat değildir. Nihayet,

parayı boş ver, önemli olan sağlık-tır. Orada mevsimin ne zaman·biteceğini ve cebinde ne kadar para kaldığını yaz. Sonuna kadar sabırla kalıp ı 0-20 funt [dört

buçuk-beş] kadar kilo alman lazım.

Önümüz kış, hazırlanmamız lazım. Kısacası, tedbirli ol ve kendini

akşamların nemli havasından koru. Nesi b bana da hala bir şey yazmadı. Aslında

o, dürüst bir tembeldir. Akıllı olursan, senin için her zaman para bulunur, bu konuda hiç düşünme. Yaşayışın ve izlenimlerin hakkında yaz. Ufa'dan neden

taşındınız? Çevrendekiler nasıl kimseler ve çok kımız içiyor musun? Bol hava ve güneş almaya bak. Burada pek önemli bir şey olup bitmiyor, her şey

kaidesinde yürüyor ve haberler: iki Tarpi kardeşleri siyasi suçlamadan dolayı

tutukladılar ve onlardan başka 14 Kefeli⁴⁸ Tatar da tutukJandı. Kitap dükkanın

altını üstüne getirdiler ama ta~ii ki yasaklanmış bir şey bulamadılar. Tüccar Ali

46 Bce cnosa no,llffifCH onymeHbı. CM. TaM :ıKe. C. 208. [A.g.e. imza kısmındaki kelimeler yazılmamış.] .

47 Muhammed Zarif Utyamışev-Tatarca kitap ve ders kitabı yayımlam ış, hayır işleriyle uğraşmış, Sterlitarnak (şimdiki Başkurdistan'da bir şehir) cami ve medresesinin vasisi, Sterlitarnaklı 2. lonca dereceli tUccardır.

~⁸ Kefe şehrinden bahsedilmektedir. Daha sorıra Feodosiya olarak değiştirilmiştir.

Tavtiya vilayetinin Feodosiya kazası kastedilmektedir.

/smail Gaspıra/ı 'mn Neşredilmemiş Bazı Mektupları

Tarpi'yi⁴⁹ siyasi bir rolde tasavvur et! Ailesine yazık ama muhtemelen o, kısa zamanda serbest bırakılacak.

Bağ işi bugünlerde mirasçılarıma teslim edilmekle tamamlanmalıdır.

Vasi, mahsulü 10150 r[u]bleye satmış. Al sana arahacı Mustafa! . Hoşça kal. Akıllı ol. İç ve iç.

Seni seven baban İsmail.

İsmail Gaspıralı'nın kızına gönderdiği bu 30 İyun 1911 tarihli mektubunda görüldüğü gibi kızı tedavi ve dinlenme amacıyla Ufa civarındadır

ve Gaspıralı ondan çocukları için endişe etmeyip bir an önce kendi sağlığıyla ilgile~esini istemek.1:edir. Dikkatimizi çeken husus ise o zamanda kırsal

kesimlerde dinlenip at siltilnden iinal edilen "kımız"ın tedavi amacıyla kullanılmasıdır. Ama Şefıka Hanım'ın hastalığının ne olduğu anlaşılmıyor.

Aynca siyasi vaziyetin, 17 Ok.1:yabr 1905 tarihinde ilan edilen Manifesto öncesi dönemdeki gibi yine sertleştiği görülmek.1:edir. Nitekim P. A. Stolipin'in İç İşleri Başkanı olarak iş bilşma gelmesiyle Rusya Müslümanları için eski hukuksuzluk, eşitsizlik ve zulilm dönemi geri gelmiştir.

49 Kırımlı tüccar.

Belge 5:

İsmail Gaspıra/ı 'mn Neşredılmemış . · Bazı Mektupları .

. ^\" .

.. . .,

İsmail Gaspıra/ı 'mn Neşredilmemiş Bazı Melctupları

llHcbMO YI. facnpırncKoro lll. 10cy$6ewm⁵⁰

8 ıuomı 19] 1 r.

Eaxımcapai1 .l(oporruı llleQJH, .!J,eTKH TaK 3.U.Op0Bbl H BeCeJibl, 'ITO ITHCaTb O HHX MHe H 3a6oTHTbCSJ Te6e He npHXO.D.HTcsı. KIDK.LtbiH YTPO OHH 3a6HpaıoTcsı KO MHe H TOpMOWaT, ITOKa (He) nporOHIO. H!u!~H~I .!J,HeM CITHT qaca .!J,Ba. 3apHKa52 He

C IT HT.

CeıısıMeT KpbiMTaes53 npHse3 )!<eHY c KYMbıca (cT. AKceHoso54).

fosopsıT, HIDKHlla 20 QJYH[TOB] . .l(eTH ocTasaııHCb y Cyııei1MaHa. He 3Haıo, KaK Te6e TaM, HO eCJIH O'leHb CKY'IHO H ITOJib3Y He 'IYBCTByeWb HJIH

ifY

npe.n.ocTaBmıiO peWHTb see Te6e CaM OH.

AcaH⁵⁶ H AııH TapnH see apecToBaHbi. B tfeM HX BHHa, tfeM .n.eno

3aKOH'IHTCJ!, HeH3BeCTHO . .l(OHOCbl, HeCOMHeHHO, HrpaııH⁵⁷ TyT 60JibWYIO pOJib.

Mara3HH Topryeı-, HH'Iero 3anpeıueHHoro TaM He 6bıno H ·He OKa3aııocb.

ApecToBaHbi TaJOKe 15 TI,\Tap KaQJaHCKOi158 son[OCTH]59. 06BHHeHHe nonHTHtfecKoe⁶⁰• Boo6pa3H ce6e nonHTH'ieCKHX TaTap! Hy speMeHa!

so C. M. JilcxaKoB, "A.

M.

sı Oı:wı6oqHo: Hruı3. CM. «racı.ıpnap aBaJ&ı - 3xo BeKOB» B cTaT&e «ilpHMo cTaBmo Bonpoc: qTo )f(e .nanı.we, KaK 6htTb?» 1999. N!! l-2. C. 208. [Bu kelime Kazan'da

yayımlanan Gasırlar Avazı dergisinde bu kelime yanlışlıkla Niyaz yazılmış.]

52 ÜmH6oqHo: 3opbKa (TaM )f(e). 3oxpa (3apHJ<a)- JtO'Ih lll. racnpHHCKOi:f. (A.g.e. bu kelime yanlışlıkla Zor' ka yazılmış.] .

53 0mH6o•mo: Kp&IM)f(aeB (TaM )f(e). KpbiMTaeB CeJJJ!MeT-KphtMcl<Jffi TaTapım, nOTOMCTBeHHbJH JtBOpJ!HHH, Ka.ıteT, BO BpeMJI ilepBOM MHpOBOM BO.ifiu,ı

npe.nBOJtHTe.IIb .nsop.ııHCTBa, ropo.ncKoM ronoBa EaxtJHcapruı ( 19 ı 7 r. ). [ A.g.e. bu kelime yanlışlıkla Knmjayev yazılmış.]

54 AKCeHOBQ-)f(eJie3HO.ıtOp0)f(HaSJ CTaHUHJi, OCHOBaHa B KOHUe XIX B. Ha TeppHTOpHH Eene6eeBcKoro yeJ.na Y<f>HMCKOH ry6.

55 0mH6oqHo: Heo6xo.nHMocrn. CM. <<flpHMo cTaBmo Bonpoc... C. 208. [A.g.e. bu kelime yanlışlıkla neobbodimosti yazılmış.]

s⁶ TapnH (TapmıeB) AcaH-KpbiMCKıffi TaTapHii, M)'JIJia, o6mecTBeHHbiH .nesırem,.

51 0mH6otJHo: nrpaıor. (TaM )f(e). [A.g.e. bu kelime yanlışlıkla igrayUt yazılmış.]

58 AJtMHHHC1J>aTHBHOH e.ıtHHHUbl c TaKHM HaJBaHHeM He 6bıno. · 11Meerc.ıı B su.n:y BOJIOCTb B <l>eo,nocıtiiCKOM ye3,ne.

59 06a cnoBa onymeHDı. CM. «ilpHMo CTaBJUO Bonpoc ... C. 208 .. [A.g.e. bu iki kelime

yazılmamış.]

60 0WH6oqHo: o6Bmıel:IIDI nomnHtJecKHe. (TaM )f(e). [A.g.e. bu kelime yanlışlıkla obvineniya politiçeskiye olarak yazılmış.]

HacH6 noKa MHe HU'Iero He nlican. O 3.llOpOBbe .lleTei1 er.ıy

TenerpaqmposanH B Emıcasernonb.

Belge S'in tercümesi:

Gaspırah'nın kızı Şefika Hanım'a yazdığı mektup

8 İyul 1911 Bahçesaray Sevgili Şefi, çocuklar öyle sağlıklı ve şendirler ki onlar hakkında benim yazmama ve senin kaygılanmana gerek yoktur. Her sabah yatağımakadar gelip onları kovana [kadar] çekiştirip duruyorlar. Niyazi⁶² gündüz iki saat uyuyor, Zarika⁶³ uyumuyor.

Selamet Kırımtayev⁶⁴ eşini kımızdan (Aksyonovo istasyonu⁶⁵) getirdi.

Diyorlar ki 20 fun(t] kadar almış. Çocuklar Süleymangilde kalmışlar.

Bilmiyorum, orada durumun nasıl? Eğer çok sıkıcıysa ve yararını görmüyorsan ya da iyi kımız bulmak zor ise, o zaman o ıssız yerde kalınağa lüzum yoktur.

Eve dönmek için ne kadar para gerekeceğini yaz veya telgrafla bildir. Kararı sana bırakıyorum.·

Hasan⁶⁶• ve Ali Tarpi tutuklandılar. Suçları nedir, bu iş neyle neticelenecek, bilinmiyor. Kuşkusuz, buradajumaller büyük rol oynadı. Dükkan çalışıyor, orada yasak bir şey yok idi ve bulunmadı. Kefe vol[ost]undan⁶⁷ da 15 Tatar tutuklanmış. Suçlamalar siyasidir. Siyasi Tatarları tasavvur et! Ne günlerdiri Nesip şimdilik bana bir şey y~amış; Çocukların sılıhati ile ilgili ona Yelizavetpol 'a telgraf çek.ildi.

61 Do.ıxnHCb onyıne~a. (TaM >Ke). (A.g.e. imza yazılmamış.]

62 Niyazi: Gaspıralı'nın kızı Şefik~ Hanım'ın oglu.

Seni seven baban İsmail.

63 Zühre (Zarika): Gaspıralı'nın kızı Şefika Hanım'ın kızı.

64 Selamet Kırırntayev: Kırırnb asilıade, kadet (Rus askeri lise mezunu). I. Dünya

Savaşı sırasında asilzadeterin önderi, Sirnferopol (Akmescit) kazası subaylar heyetinin başkanı, Bahçesaray Şehir Duması 'nın üyesi (1917) ve Bahçesaray Belediye Başkanı (ı 9 ı 7). ·

65 Ufa vilayetinin Belebeyevsk aıasında 19. yy. sonunda kurulmuş demir yolu istasyonu.

66 Kırım Tatan, molla ve tanınmış kişi.

67 Rusça oonoCTb: Çarlık Rusya'da idari birim: nahiye.

İsmail Gaspıra/ı 'mn Neşredilmemiş Bazı Mektupları

i.

Siyasi vaziyetin tutuklamatarla birlih.1e artarak devam ettiği görülmeh.1edir.

Ayrıca göze çarpan bir husus da Gaspıralı İsmail Bey'in yoğunluğuna rağmen torunlarıyla ve kızıyla yakından ilgilerımeyi bir an bile bırakrnıyor.

Belge 6:

· · ·XXX

· Pc;ınıaıin rtı3mt , ·

. ~, TEPITJI\.HMAR'h" ,....

.•.:- .. ^{o • • •}

-