ÖN LİSANS MEZUNLARI İÇİN BANKACILIK. Banko Görevliliği. Sınavlarına Hazırlık El Kitabı. Genel Yetenek - Genel Kültür. Sınav. % 100 Uygundur.

ÖN LİSANS MEZUNLARI İÇİN

BANKACILIK

“Banko Görevliliği”

Sınavlarına Hazırlık El Kitabı

Genel Yetenek - Genel Kültür

Sınav S"stem"ne

% 100

Uygundur.

Komisyon Bankacılık Sınavlarına Hazırlık "Banko Görevliliği" El Kitabı

ISBN 978-605-364-805-5 Kitapta yer alan bölümlerin tüm sorumluluğu yazarına aittir.

© Pegem Akademi Bu kitabın basım, yayın ve satış hakları Pegem Akademi Yay. Eğt. Dan. Hizm. Tic. Ltd. Şti.ne aittir.

Anılan kuruluşun izni alınmadan kitabın tümü ya da bölümleri, kapak tasarımı; mekanik, elektronik, fotokopi, manyetik, kayıt ya da başka yöntemlerle çoğaltılamaz, basılamaz, dağıtılamaz.

Bu kitap T.C. Kültür Bakanlığı bandrolü ile satılmaktadır.

Okuyucularımızın bandrolü olmayan kitaplar hakkında yayınevimize bilgi vermesini ve bandrolsüz yayınları satın almamasını diliyoruz.

“Bu kitapta yer alan geçmiş yıllarda ÖSYM'nin yapmış olduğu sınavlardaki ÇIKMIŞ SORULAR'ın her hakkı ÖSYM'ye aittir. Hangi amaçla olursa olsun, tamamının veya bir kısmının kopya edilmesi, fotoğraflarının çekilmesi, herhangi bir yolla çoğaltılması ya da kullanılması, yayımlanması ÖSYM'nin yazılı izni olmadan yapılamaz. Pegem Akademi Yayıncılık telif ücreti ödeyerek bu izni almıştır.”

1. Baskı: Ağustos 2014, Ankara Yayın-Proje Yönetmeni: Ayşegül Eroğlu Türkçe Redaksiyon: Nuray Karaca Dizgi-Grafik Tasarım: Buğra Sindel Kapak Tasarımı: Gürsel Avcı Baskı: Ayrıntı Basım Yayın ve Matbaacılık Ltd. Şti.

İvedik Organize Sanayi 28. Cadde 770. Sokak No: 105/A Yenimahalle / ANKARA (0312-394 55 90) Yayıncı Sertifika No: 14749 Matbaa Sertifika No: 13987 İletişim Karanfil 2 Sokak No: 45 Kızılay / ANKARA Yayınevi: 0312 430 67 50 - 430 67 51 Yayınevi Belgeç: 0312 435 44 60 Dağıtım: 0312 434 54 24 - 434 54 08 Dağıtım Belgeç: 0312 431 37 38 Hazırlık Kursları: 0312 419 05 60 İnternet: www.pegem.net E-ileti: [email protected]

Değerli Memur Adayları,

Kamu Kurum ve Kuruluş Sınavları’na hazırlık sektöründe, yayıncılık ve eğitim kalitesi açısından tüm adayların beğenisini kazanan, Kamu Kurumlarına binlerce öğrenciyi yerleştiren Pegem Akademi Ailesi olarak, Bankacılık Sınavlarına yönelik nitelikli bir yayını daha sunmaktan gurur duyuyoruz.

KPSS kapsam ve içeriği esas alınarak titizlikle hazırlanmış Banko Görevliliği Konu Anlatım kitabınız, başka bir konu anlatım kaynağına gerek kalmadan sınava kadar size eşlik edecek yeterlilikte hazır- lanmıştır.

Kitapta yer alan konular, ilgili alanın gerekli-gereksiz tüm ayrıntılarından ziyade, Banko Görevliliği Sınavlarına yönelik filtre edilmiş alanlardan oluşmaktadır. Böylece öğrencinin sınav kapsamına uzak ve oyalayıcı bilgilerle değil, direkt sınava yönelik içerikle buluşmasına özen gösterilmiştir. Konu anlatımlarında öğrenmenin kalitesini artırma amacıyla gerekli yerlere tablo ve kavram haritaları konmuştur.

Her ünitenin sonunda ilgili konuları tarayan ve öğrencinin kendisini sınamasını sağlayan testlere ve ilgili konularda ÖSYM’nin sorduğu sorulara yer verilmiştir.

Düzenli, planlı bir çalışma ve nitelikli yayınlarla başarının kaçınılmaz olduğunu bir kez daha hatırlat- mak istiyor, Pegem Akademi Ailesi olarak tüm geleceğin memurlarına başarılar diliyoruz.

Pegem Akademi Yayıncılık

SUNU

Bankacılık

iv

İÇİNDEKİLER

TÜRKÇE

Sözcükte Anlam

Sözcüğün Anlam Özellikleri ...3

Edebi Sanatlar (Mecaza Dayalı Söz Sanatları) ...5

Sözcükler Arasındaki Anlam İlişkileri ...9

Kalıplaşmış Söz Öbekleri ...12

Kalıplaşmamış Söz Öbekleri ...16

Cümlede Anlam

Cümlenin Yorumu ...17

Anlamlarına Göre Cümleler ...19

İçerdiği Duygu, Düşünce Ve Duruma Göre Cümleler ...21

Anlatım Özelliklerine Göre Cümleler ...25

Cümlenin Yapısı ...29

Paragrafta Anlam

Paragrafın Yapısı ...32

Paragrafın İçeriği ...35

Paragrafta Anlatım Özellikleri ...38

Düşünceyi Geliştirme Yolları ...38

Anlatım Nitelikleri ...43

Ses Bilgisi

Ses Olayları ...45

Yapı Bilgisi

Kökler ...49

Ekler ...49

Yapılarına Göre Sözcükler ...51

Sözcük Türleri

İsim (Ad) ... 53

Zamir (Adıl) ... 54

Sıfat (Ön Ad) ... 54

Zarf (Belirteç) ... 55

Edat (İlgeç) ... 56

Bağlaç ... 56

Ünlem ... 56

Fiiler (Eylemler) ... 56

İçindekiler

v

Cümle Bilgisi

Cümle Türleri ... 62

Cümlenin Öğeleri ... 64

Yazım Kuralları

Büyük Harfl erin Kullanıldığı Yerler ... 67

Kısaltmaların Yazımı ... 70

Sayıların Yazılımı ... 71

Deyimlerin ve İkilemelerin Yazılımı ... 72

Birleşik Kelimelerin Yazılışı ... 72

Yabancı Özel Adların Yazımı ... 79

Ses Olaylarıyla İlgili Yazım Kuralları ... 79

Noktalama İşaretleri

Nokta ( . ) ... 81

Virgül ( , ) ... 81

Noktalı Virgül ( ; ) ... 83

İki Nokta ( : ) ... 83

Üç Nokta ( ... ) ... 84

Soru İşareti ( ? ) ... 84

Ünlem İşareti ( ! ) ... 85

Kısa Çizgi ( - ) ... 85

Uzun Çizgi (—)... 86

Tırnak İşareti ( “ ” ) ... 86

Parantez ( ) ... 87

Kesme İşareti ( ‘ ) ... 87

Anlatım Bozuklukları

Anlama Dayalı Anlatım Bozuklukları ... 90

Yapıya Dayalı Anlatım Bozuklukları ... 92

MATEMATİK Sayılar

Sayı Kümeleri ...101

Doğal Sayılar ...102

Tam Sayılar...105

Tek ve Çift Tam Sayılar ...106

Pozitif ve Negatif Sayılar...108

Ardışık Sayılar ...110

Asal Sayı ...115

Aralarında Asal Sayılar ...115

Basamak Analizi ...116

Çözümleme ...121

Faktöriyel ...123

Sayma Sistemleri ...126

Bankacılık

Bölme – Bölünebilme Kuralları

Bölme ...133

Bölünebilme Kuralları ...137

Asal Çarpanlara Ayırma Ebob – Ekok

Asal Çarpanlara Ayırma ...145

Bir Tam Sayının Bölenleri...146

Bir Tam Sayının Bölenleri Toplamı ...148

En Büyük Ortak Bölen (EBOB) ...149

En Küçük Ortak Kat (EKOK) ...152

Birinci Dereceden Denklemler

Birinci Dereceden Bir Bilinmeyenli Denklemler ...158

Birinci Dereceden İki Bilinmeyenli Denklemler ...161

Denklem Sistemi ...161

Özel Denklemler ...163

Rasyonel Sayılar

Kesir ve Kesir Türleri...166

Rasyonel Sayılarda Dört İşlem ...169

Ondalık Kesirler ...174

Ondalık Sayılarda Dört İşlem ...175

Devirli Ondalık Açılımlar ... 177

Rasyonel Sayılarda Sıralama ... 178

İki Rasyonel Sayı Arasındaki Sayıları Yazma ... 180

Üslü Sayılar

Üslü Sayılarda Dört İşlem ... 184

Toplama – Çıkarma ... 184

Çarpma ... 185

Bölme ... 187

Köklü Sayılar

Köklü Sayıların Özellikleri ... 191

Köklü Sayılarda Dört İşlem ... 195

Kök Dışındaki Bir Sayının Kök İçine Alınması ... 199

Eşlenik (Paydayı Kökten Kurtarma) ... 200

İç İçe Sonlu Kökler ... 202

İçindekiler

vii

Çarpanlara Ayırma

Ortak Parantez Yöntemi ... 209

Gruplandırma Yöntemi ... 209

Özdeşlikler ... 212

III. Dereceden Özdeşlikler ... 217

Eşitsizlik – Mutlak Değer

Eşitsizlikler ... 219

Reel (Gerçel) Sayı Aralıkları ... 222

Birinci Dereceden Bir Bilinmeyenli Eşitsizlikler ... 223

Eşitsizlikler ve İşaret İncelemesi ... 224

Mutlak Değer ... 226

Oran – Orantı

Orantı Türleri ... 234

Ortalamalar ... 238

Problemler

Denklem Kurma Problemleri ... 241

Yaş Problemleri ... 247

Yüzde Problemleri ... 250

Faiz Problemleri ... 252

Kâr – Zarar Problemleri ... 253

Karışım Problemleri... 256

İşçi Problemleri ... 259

Havuz Problemleri ... 261

Hareket Problemleri ... 262

Kümeler

Küme ... 268

İşlem – Modüler Aritmetik

İşlem ... 278

Modüler Aritmetik... 281

Permütasyon – Kombinasyon – Olasılık

Saymanın Temel Kuralları ... 291

Permütasyon (Sıralama) ... 293

Kombinasyon (Gruplama) ... 296

Olasılık ... 301

Tablo ve Grafikler

Tablo ve Yorumlama ... 309

Bankacılık

GEOMETRİ

Geometrik Kavramlar ve Doğruda Açılar

Geometrik Kavramlar ... 318

Tanımsız Kavramlar ... 318

Açılar ... 318

Açı Çeşitleri ... 319

Açıortay ... 319

Tümler Açılar ... 320

Bütünler Açılar ... 320

Ters Açılar ... 321

Paralel İki Doğrunun Bir Kesen ile Yaptığı Açılar...321

Paralel İki Doğrunun Birden Çok Kesen İle Meydana Getirdiği Açılar ...321

Kenarları Paralel Açılar ...323

Kenarları Dik Açılar ...323

Üçgenler...326

Üçgen Çeşitleri ...326

Üçgende Temel ve Yardımcı Elemanlar ...327

Üçgende Açılar ile İlgili Özellikler ...328

Üçgende Açıortay Teoremleri ...337

Üçgende Kenarortay Teoremleri ...341

İkizkenar Üçgen ...345

Eşkenar Üçgen ...347

Üçgende Alan ...351

Üçgende Benzerlik ...356

Üçgende Açı – Kenar Bağıntıları ...364

Üçgen Eşitsizliği ...364

Çokgenler ve Dörtgenler

Çokgenler ...369

Dörtgenler ...375

Paralelkenar ...378

Eşkenar Dörtgen ...382

Dikdörtgen ...383

Kare...385

Yamuk – Deltoid ...387

Çember ve Daire

Çemberde Açı ...393

Çemberde Yardımcı Elemanlar ...393

Çemberde Yay ve Açı Özellikleri ...394

Çemberde Kiriş Yay Özellikleri ...398

Kirişler Dörtgen ...398

Çemberde Uzunluk ...399

İki Çemberin Ortak Teğetleri ...402

İki Çemberin Birbirine Göre Durumları ...404

Üçgen Çemberleri...404

Teğet Dörtgeni ...405

Dairede Alan ...406

İçindekiler

ix

Analitik Geometri

Noktanın Analitik İncelenmesi ...410

Doğrunun Analitik İncelenmesi ...417

Simetriler ...427

Eşitsizlikler ...432

Katı Cisimler

Prizma ... 434

Piramit ... 440

Küre ... 443

TARİH

İslamiyet Öncesi Türk Tarihi Orta Asya’da Kurulan Türk Devletleri ...448

Orta Asya’da Kurulan Diğer Türk Devletleri ...450

İslamiyet Öncesi Türk Devletlerinde Kültür ve Medeniyet ...452

Önemli Kavramlar ...456

İlk Türk - İslam Devletleri İlk Türk – İslam Devletlerinde Kültür ve Medeniyet ...460

Türkiye Tarihi ...465

Orta Asya ve Yakındoğu’da Kurulan Diğer Devletler ...467

Anadolu Selçuklu Devleti ve Beylikler Döneminde Kültür ve Medeniyet ...468

Kuruluş Dönemi (1299-1453) Yükselme Dönemi (1453 – 1579) ...473

Osmanlı Devleti Kültür ve Medeniyeti ...474

Duraklama Dönemi (1579-1699) Duraklama Dönemi Siyasi Olayları ...487

XVII. Yüzyıl Islahatları (Duraklama Dönemi) ...488

Gerileme Dönemi (1699 - 1792) ...489

Dağılma Dönemi (1792 - 1922) ...492

Avrupa’da Yaşanan Gelişmeler ve Osmanlıya Etkileri Yeni Çağda Avrupa ...497

Yakın Çağda Avrupa...499

XX. Yüzyılda Osmanlı Devleti Osmanlı Devleti’nin Balkan Devletleri ile İmzaladığı Antlaşmalar ...505

I. Dünya Savaşı ...505

Osmanlı Devleti’nin Savaştığı Cepheler ...507

Osmanlı Devleti’ni Paylaşma Tasarıları ve Gizli Antlaşmalar ...508

Kurtuluş Savaşı’nın Hazırlık Dönemi ... 514

Mustafa Kemal’in Samsun’a Çıkışı ...514

Havza Bildirgesi (28 Mayıs 1919) ...514

Amasya Genelgesi (Tamimi) (22 Haziran 1919) ...514

Bankacılık

Kurtuluş Savaşında Cepheler

Doğu Cephesi (Ermeni Sorunu) ...524

Güney Cephesi (Fransa) ...525

Batı Cephesi (Yunanistan) ... 525

Mudanya Ateşkes Antlaşması (3-11 Ekim 1922) ...529

Saltanatın Kaldırılması (1 Kasım 1922) ...530

Lozan Barış Antlaşması (24 Temmuz 1923) ...530

II. TBMM ...531

Cumhuriyet Dönemi Siyasal Alanda İnkılaplar ...532

Hukuk Alanında İnkılaplar ...536

Eğitim Alanındaki İnkılaplar ...537

Sosyal Alanda Yapılan İnkılaplar ...538

Ekonomik Alandaki Gelişmeler ...540

Atatürk İlkeleri ...542

Cumhuriyet Dönemi Türk Dış Politikası 1923 - 1930 Yılları Arası...545

1930 - 1938 Yılları Arası...546

1939 - 1945 Yılları Arası ...547

Atatürk Sonrası Yaşanan Gelişmeler ...548

COĞRAFYA

Coğrafi Konum ve Türkiye’nin Coğrafi Konumu Matematik Konum ...553

Özel Konum ...558

Türkiye’nin Özel Konumu ve Sonuçları ...558

Türkiye’nin Yerşekilleri ve Özellikleri Fizikî Haritalar ...560

Türkiye’nin Dağları...561

Türkiye’de Depremler...563

Türkiye’nin Ovaları ...563

Türkiye Akarsularının Genel Özellikleri ...565

Türkiye’de Göller ...567

Türkiye’de Toprak Tipleri ...572

İçindekiler

xi Türkiye’nin İklimi ve Bitki Örtüsü

Türkiye’nin İklimini Etkileyen Faktörler ...578

Türkiye’de İklim Tipleri ve Bitki Örtüsü ...583

Türkiye’de Nüfus ve Yerleşme Türkiye’de Nüfus Artışı ve Sonuçları ...587

Yerleşme ...593

Türkiye’de Mesken Tipleri ve Konutlarda Kullanılan Yapı Malzemeleri... 595

Türkiye’nin Ekonomik Coğrafyası Türkiye Ekonomisini Etkileyen Faktörler ...599

Türkiye’de Tarım...599

Türkiye’de Hayvancılık ...608

Türkiye’de Ormancılık ...610

Türkiye’de Madenler, Enerji Kaynakları ve Sanayi Türkiye’de Madenler ...613

Türkiye’de Enerji Kaynakları ...614

Türkiye’de Sanayi ...617

Türkiye’de Ulaşım, Ticaret ve Turizm Türkiye’de Ulaşım ...625

Türkiye’de Ticaret ...627

Türkiye’de Turizm ...629

Türkiye’nin Coğrafi Bölgeleri Türkiye’nin Coğrafi Bölgeleri ...638

KARADENİZ BÖLGESİ ...639

MARMARA BÖLGESİ ...645

EGE BÖLGESİ ...651

AKDENİZ BÖLGESİ ...655

İÇ ANADOLU BÖLGESİ ...659

DOĞU ANADOLU BÖLGESİ ...663

GÜNEYDOĞU ANADOLU BÖLGESİ ...668

Bankacılık

ANAYASA

Hukukun Temel Kavramları

Hukukun Tanımı ...681

Kamu Hukuku Dalları ...689

Özel Hukuk Dalları ...692

Devlet Biçimleri ve Hükümet Sistemleri Devlet ...706

Anayasa Hukukuna Giriş, Temel Kavramlar ve Türk Anayasa Tarihi Anayasa ...710

Türk Anayasa Tarihi ...712

1982 Anayasası’nın Temel İlkeleri 1982 Anayasası’na Giriş ve Anayasanın Temel İlkeleri ...720

Yasama Yasama Organı ...726

Yürütme Yürütme ...737

Cumhurbaşkanı ...739

Bakanlar Kurulu ...740

Olağanüstü Yönetim Usulleri ...741

Yargı Yargı Organı ...744

Hakimler ve Savcılar Yüksek Kurulu ...744

Yüksek Mahkemeler ...745

Temel Hak ve Hürriyetler Temel Hakların Türleri ...751

İdare Hukuku İdare (Kamu Yönetimi) ...753

Kamu Görevlileri ...759

Kamu Kuruluşları ...760

Güncel Olaylar Güncel Bilgiler ...765

21 Ekim 2007 Referandumu Tam Metni Halkoyuna Sunulan Tam Metin ...797

TÜRKÇE

TÜRKÇE

Sözcükte Anlam

3

SÖZCÜKTE ANLAM

„ SÖZCÜĞÜN ANLAM ÖZELLİKLERİ

Anlamı olan ya da anlamı olmadığı hâlde cümle kuru- luşunda görev üstlenen ses birliklerine “sözcük” denir.

Dilimizde bazı sözcükler tek bir kavramı karşılarken bazıları ise birden çok anlam karşılar.

Tek anlamlı sözcükler: Sadece bir kavramı karşılayan sözcüklerdir.

,Bldırım: Yollarda taşlarla yapılan döşeme:

“Araba bozuk kaldırımların üstünde sallanıyor, devrile- cek gibi oluyordu.”

5Fstere: Ağaç, demir vb. şeyleri kesmeye yarayan, genellikle üçgen biçiminde dişleri olan, dar ve uzunca çelik araç:

“Ağaç testeresiyle koca kütükleri doğradı tek başına.”

5Fncere: İçinde yemek pişirilen, kapaklı, genellikle metal kap:

“Bir çocuğa tencere getirmesini tembihliyordu.”

(TDK, 2005) Yukarıdaki sözcüklerin başka anlamlara gelebilecek kullanımı yoktur.

Çok anlamlı sözcükler: Kullanıldığı yere ve duruma göre birden çok anlam kazanabilen sözcüklerdir.

%àşmek:

1. Yer çekiminin etkisiyle boşlukta, yukarıdan aşağı- ya inmek:

“Havada uçan kuş vurulmuş gibi birdenbire soka- ğa düşüyor.” - R. N. Güntekin.

2. Durduğu, bulunduğu, tutunduğu yerden ayrıla- rak veya dayanağını, dengesini yitirerek yukarı- dan aşağıya inmek:

“Çocukken ağaçtan düşüp ayağım kırılmıştı da ağlayamamıştım.” - S. F. Abasıyanık.

3. Yere devrilmek, yere serilmek:

“Çocuk koşarken yere düştü.”

4. Hava taşıtları kaza sonucu hızla yere inerek çarp- mak.

5. Vücuda bol gelen giysi aşağı kaymak.

6. Yağmak:

“Dağlara kar düştü.”

7. Vurmak, değmek, rastlamak:

“İnce uzun dallı badem ağaçlarının alaca gölgeleri sahile inen keçi yoluna düşüyordu.” - Ö. Seyfettin.

8. Vakti gelmeden ölü doğmak.

9. Atlanmak, aradan çıkmak, eksik kalmak:

“Kitabın yeni baskısında buradan bir kelime düşmüş.”

10. Eksilmek:

“Gündelikleri yarı yarıya düşmüştü.” - N. Cumalı.

(TDK, 2005)

Görüldüğü gibi, “düşmek” sözcüğü kullanıldığı yere göre çok farklı anlamlar kazanmıştır. Sözcüğün yu- karıda belirtilenler dışında da kazandığı birçok anlam vardır.

Dilimizde sözcüklerin kullanıldıkları cümleye göre ka- zandıkları farklı anlamları vardır. Sözcük, cümle içinde farklı anlamları çağrıştıracak biçimde kullanılmışsa buna da “yan veya mecaz anlam”da kullanım diyoruz.

Dilimizdeki sözcüklerin çoğunluğu çok anlamlıdır, yani gerçek anlamlarının dışında kullanılmaya uygundur.

Aslında bütün sözcükler tek bir anlamı karşılamak üzere doğmuştur. Ancak, ihtiyaçlar arttıkça ya bunları karşılayacak sözcükler üretilmiş ya da var olan sözcük- lere yeni anlamlar yüklenmiştir.

Gerçek Anlam

Temel Anlam

Bir sözcüğün, söylendiğinde aklımıza getirdiği ilk anlamına temel anlam denir. Bir sözcük tek başına kullanıldığında o sözcüğün temel anlamı akla gelir.

9 Ağız: Sindirim sisteminin başlangıcı olan, üst ve alt çene arasındaki boşluk.

Ağzındaki lokmayı bir türlü yutamıyordu.

9 Boyun: Gövdenin başla omuz arasında kalan kısmı.

Sabaha kadar boynum ağrıdı.

9 Durmak: Hareketsiz kalmak, kımıldamamak.

Babası odanın ortasında durup biraz düşündü.

ÖRNEK SORU

Aşağıdaki cümlelerde altı çizili sözcüklerden hangisi temel anlamda kullanılmıştır?

A) Çevresindekilerin sevgisini kazanan, mükem- mel bir insandı babam.

B) Onu, herkese örnek olan tavırları ile tanıdık.

C) Güneş doğmadan bir saat kadar önce yola çıktık.

D) Bu sevimli çocuğa hemen kanım kaynadı.

E) Dalları çıplak ağaçların arasında bir süre otur- duk.

Çözüm:

B seçeneğinde “tavır” sözcüğü “davranış, vaziyet, hâl”

anlamlarında olmak üzere temel anlamıyla kullanıl- mıştır. Diğer seçeneklerdeki sözcükler mecaz ve yan anlamda kullanılmıştır. Doğru yanıt “B” seçeneğidir.

Bankacılık Türkçe

4

ÖRNEK SORU

“Kaçmak” sözcüğü aşağıdakilerden hangisinde temel anlamda kullanılmıştır?

A) Bu mavi sanki biraz yeşile kaçıyor.

B) Bir tehlike sezdiğin anda hemen eve kaçarsın.

C) Bir aydır alacaklılardan kaçıyor dükkân sahibi.

D) Bütün gün havuzdan çıkmayınca kulağına su kaçmış.

E) Odanın halısı biraz sağa kaçmış.

Çözüm:

“Kaçmak” sözcüğünün temel anlamı “hızla koşup bir yere saklanmak”tır. Bu anlamda da B seçeneğinde kullanılmıştır. Doğru yanıt B seçeneğidir.

Yan Anlam

Bir sözcüğün temel anlamının dışında, ancak temel anlamıyla az çok ilişkili olarak kazandığı diğer anlam- lardır. Yan anlamlar sözcüğün temel anlamıyla ilişki kurularak oluşturulmuştur.

“Baş” sözcüğünün temel anlamı: İnsan ve hayvan bedenlerinin en yukarı kısmı; beyin, göz, kulak, ağız, burun gibi organlarının toplandığı en mühim kısmı:

9 Dilberin başında siyah saç olur.

“Baş” sözcüğünün, gerçek anlamıyla bağlantılı olarak kazandığı yeni anlamları yani yan anlamları ise aşağı- da verilmiştir:

Bir şeyin en yukarısı, en yüksek noktası:

9 Çıkam dağlar başına, vatana doğru bakam.

Bir şeyin başladığı, çıkıp yayıldığı yer, kaynak:

9 Bu sonbahar başında bir gün onunla Beykoz çayırına gittik.

Bir şeyin yanı, yakını, çevresi:

9 Fakat nedendir Ya Rab bu susuzluğumuz/Suyu gürül gürül akan çeşme başında.

Yukarıya, üste gelen yön:

9 Yatağın başına oturmuş ağlıyordu.

ÖRNEK SORU

Aşağıdaki cümlelerdeki altı çizili sözcüklerden hangisi yan anlamda kullanılmıştır?

A) Acıyla zevki kullanmayı öğrenirsek başarılı oluruz.

B) Araştırmacılar tarafından incelenen hayvanlar serbest bırakıldı.

C) Alabildiğince yeşilliğin uzandığı güzel bir köydü ilk burası.

D) Aynı zamanda güzel kumaştan bir boyun atkısı vardı.

E) Bilgi edinme yollarını öğrenmeyen insan ge- nellikle hazır bilgiyi tercih eder.

Çözüm:

C seçeneğindeki “uzanmak” sözcüğünün temel anlamı

“boylu boyunca yatmak” tır. Verilen cümlede ise “bir alana yayılmak” anlamında, yani yan anlamda kullanıl- mıştır. Doğru yanıt “C” seçeneğidir.

Kurum sınavlarında “temel anlam” ve “yan anlam”

ayrımı sorulmamaktadır. Kurum sınavlarında “gerçek anlam” ve “mecaz anlam” ayrımı sorulmaktadır. Böy- le bir soruyla karşılaşıldığında, seçenekler arasında yan anlamda kullanılmış bir sözcük de verilebileceği için dikkatli olunmalıdır. Yan anlam, temel anlam- la bir şekilde ilişkilidir; oysa mecaz anlam tamamen düşsel, gerçek dışı bir anlamdır.

‡

Mecaz Anlam

Bir sözcüğün gerçek anlamından tamamen sıyrılarak kazandığı yeni anlama mecaz anlam denir.

Sıcak sözcüğünün aşağıdaki gerçek ve mecaz anlam- daki kullanımlarını karşılaştırınız:

Sıcak sobanın yanında uzun uzun sohbet ettiler.

(Gerçek anlam: Yakmayacak derecede ısı veren, üşü- meyi önleyecek kadar ısıtan)

Dostluklar sıcak, sevgiler sonsuz.

Müdür, öğrencilerini çok sıcak karşıladı.

(Mecaz anlam: Dostça olan, sevgiyle dolu olan, şefkatli) Örneklerde görüldüğü gibi mecaz anlamlı kullanımlar- da, sözcük farklı bir anlama geçmiştir.

Aşağıdaki altı çizili sözcükler mecaz anlamda kullanıl- mıştır:

9 Feryadı bırak, kendine gel çünkü zaman dar.

“Dar” sözcüğü, “yetersiz, az” anlamında kullanıl- mış.

9 Gülen gözlerinin manası derin

“Derin” sözcüğü, “anlaşılması, kavranılması zor” anlamında kullanılmış.

9 Bu sözlerinle hepimizi çok kırdın.

“Kırmak” sözcüğü “gücendirmek, üzmek, incit- mek” anlamında kullanılmıştır.

9 Aldanma cahilin kuru sözüne.

“Kuru” sözcüğü “soğuk, sevimsiz, hissiz” anla- mında kullanılmıştır.

Mecaz anlam sadece sözcükte değil, bir söz öbeğinde (yani bir sözcük grubunda), bir deyimde, argoda ya da atasözünde de görülebilir:

Ona gerçekleri anlata anlata dilimde tüy bitti.

Çocukların o hÉlini görünce içim cız ediyor.

Bu işi de alamazsak topu dikeriz.

Komşunun tavuğu komşuya kaz görünür.

Kaymağı seven mandayı yanında taşır.

Temel, yan ve mecaz anlam ilişkisini daha iyi anlayabil- mek için aşağıdaki tabloyu inceleyiniz:

Sözcükte Anlam

5

1. Çene kemiklerinin üstüne dizili, ısırıp koparmaya ve çiğnemeye yarayan sert, beyaz organlardan her biri

2. Çark, testere, tarak vb. çentikli şeylerdeki çıkıntıların her biri 3. Sarımsak dilimi,

karanfil vb.nde dişe benzetilen tane 4. Bazı dantel ve

işlemelerin kenarlarındaki yuvarlak sivri bölüm

5. Güçlü olduğunu belli etmek, tehdit etmek.(diş göstermek) 6. kötülük yapmak

için fırsat beklemek (diş bilemek) 7. zorla veya inatla

istediğini yaptırmak (diş geçirmek)

Sözcük

Gerçek Anlam Mecaz Anlam

Yan Anlam Temel Anlam

Kötülük

Zorla

“Diş” sözcüğünün anlamları (TDK, 2005) ÖRNEK SORU

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde altı çizili sözcük mecaz anlamıyla kullanılmıştır?

A) Gelecek hafta bugün yine buluşalım, dedi.

B) Az sonra beyaz at üstünde gelin göründü.

C) Çocuğu uyutmak için odaya götürdü.

D) Bu boş sözleri dinlemekten bıkmıştı.

E) Akrabalarını görmek, onlarla konuşmak isti- yordu.

Çözüm:

A, B, C, ve E seçeneklerindeki altı çizili sözcükler mecaz anlamda kullanılmamıştır. D’de “boş” sözcüğü mecaz anlamıyla kullanılmıştır. “Boş” sözcüğünün gerçek an- lamı “içinde bir şey olmayan”dır. Bu sözcük, D seçene- ğindeki cümlede, gerçek anlamının dışında “değersiz, bir işe yaramayan” anlamında kullanıldığı için mecaz anlamdadır. Doğru yanıt “D” seçeneğidir.

Terim (Terimsel) Anlam

Bir bilim, sanat, spor ve meslek dalıyla ilgili özel ve belirli bir kavramı karşılayan sözcüklere terim anlamlı sözcükler denir.

Matematik terimleri:

Açı, üçgen, dikdörtgen, üslü sayılar...

Edebiyat terimleri:

Roman, öykü, anı, kafiye, aruz...

Dil bilgisi terimleri:

İsim, kök, gövde, fiil, zamir...

Spor terimleri:

Pota, minder, skor, penaltı...

Hukuk terimleri:

Dava, mahkeme, yargıç, sanık...

9 Öğretmenimiz bu hafta açıları anlattı.

(matematik terimi) 9 Güreşçilerimiz minderde başarılı olamadılar.

(spor terimi)

9 Sanatçı tiz sesiyle izleyenleri büyüledi (müzik terimi)

ÖRNEK SORU

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde terim kullanıl- mıştır?

A) Adam iki dakika nefes aldırmıyordu bize.

B) Arkadaşıma laf yok, o mert mi mert biridir.

C) Başarılı olmak için yardımlaşmak şarttır.

D) Düşünceleriyle bir savaşçı gibi hep “İleri!”

diyordu.

E) Her şiirin cümle yapısı ve hece ölçüsü farklıdır.

Çözüm:

E seçeneğindeki “hece ölçüsü” ifadesi şiirle, daha da genellenirse, edebiyatla ilgili bir ifade olduğu için terim anlamlıdır. Doğru yanıt “E” seçeneğidir.

Bazı sözcüklerin terim anlamlı olup olmadıkları söz- cüğün kullanıldığı cümleye göre değişir:

İzlediğimiz oyunun birinci perdesi daha güzeldi.

(Terim)

Odanın perdesini yıkatmak istiyor.

(Terim anlamlı değil)

‡

„ EDEBİ SANATLAR (MECAZA DAYALI SÖZ SANATLARI)

1. Benzetme (Teşbih)

Bir nesnenin, varlığın niteliğini daha etkili biçimde anlatmak için daha belirgin niteliği olan bir varlıktan yararlanma yöntemine “benzetme” denir. Eksiksiz bir benzetmede dört öge bulunur.

“Zeytin gibi siyah göz” örneğinde şu ögeler vardır:

Benzeyen: Asıl anlatılmak istenen, yani benzet- meye konu olan varlık: göz

Benzetilen: Benzeyenin kendisine benzetildiği varlık: zeytin

Benzetme Yönü: Benzeyenin benzetilene hangi yönden benzediği: siyah

Benzetme Edatı: Cümleye benzetme anlamı katan sözcük: gibi

Bankacılık Türkçe

6

9 Selvi gibi uzun boy Benzetilen Benzetme Benzetme Benzeyen Edatı Yönü

(“Selvi boy”, “selvi gibi boy” şekillerinde de söylenir. ) 9 Kar gibi beyaz çamaşırlar Benzetilen Benzetme Benzetme Benzeyen Edatı Yönü

(“Kar beyazı çamaşırlar, kar gibi çamaşırlar” şekille- rinde de söylenir.)

9 Tilki gibi kurnaz çocuk Benzetilen Benzetme Benzetme Benzeyen

Edatı Yönü

ÖRNEK SORU

(I) Edebiyat sevgisi olmayınca, kişi ister politikacı, ister bilgin, ister mühendis, ister hekim olsun gerçek bir aydın sayılmaz. (II) Doğru dürüst düşünemez.

(III) İyiyi kötüyü birbirinden ayıramaz. (IV) Batı’nın önemli politika adamlarını incelerseniz hepsi- nin sanata, edebiyata yakınlıklarını, o konularda yazdıkları yazıların, yaptıkları konuşmaların değerli birer çalışma olduğunu görürsünüz. (V) General de Gaulle’ün anıları bir edebiyat anıtıdır; Mitterant’ın konuşmaları, kitapları da…

Yukarıdaki numaralanmış cümlelerin hangisinde benzetme yapılmıştır?

A) I B) II C) III D) IV E) V Çözüm:

V. cümlede “Gaulle’ün anıları bir edebiyat anıtıdır” ifa- desinde “anılar”, “edebiyat anıtı”na benzetilmiştir. Doğru yanıt “E” seçeneğidir.

2. Kişileştirme (Teşhis)

İnsana ait özelliklerin insan dışındaki varlıklara yüklen- mesidir.

9 Bülbül, ağaran vakte kadar ağlarmış.

Bu cümlede “bülbül” kişileştirilmiştir, insana ait bir özellik (ağlama) insan dışındaki bir varlığa yüklenmiş- tir.

9 Poyrazla söyleşir yaprakların sesi.

İnsana ait Kişileştirilen özellik varlık 9 O kuşun ömrü bir güzel gecede Kişileştirilen varlık

Bir güzel beste söylemekle geçer.

İnsana ait özellik

9 Rıhtımda uyuyan gemi, hatırladın mı?

İnsana ait Kişileştirilen İnsana ait özellik varlık özellik

ÖRNEK SORU

(I) Yaşar Kemal’i bence diğer tüm yazarlardan ayıran özelliği okur ile kendisini ayrı varlıklar olarak görme- mesidir. (II) Anlattığı öykünün yüceliğinden nere- deyse okur kadar o da etkilenir. (III) Bazen başladığı cümlede heyecanın giderek arttığını hissederiz, (IV) Çılgınca renklere bürünmüş toprak ve coşkulu deniz, yarpuzlar, hatmiler, baş döndürücü bir etki yaratır. (V) Ama bu baş döndürücü etki sadece okur- da değil, yazının kendi içinde de varlığını sürdürür.

Bu parçada numaralanmış cümlelerden hangi- sinde kişileştirme yapılmıştır?

A) I B) II C) III D) IV E) V Çözüm:

IV cümledeki “coşkulu deniz” ifadesinde insanın özelliği denize aktarılarak kişileştirme yapılmıştır. Doğru yanıt

“D” seçeneğidir.

3. Eğretileme (İstiare)

Eğretileme (istiare) aslında benzetme sanatından çok da farklı değildir. Benzetmedeki amaç, bir kavramın özelliğini güçlendirmek için onu başka bir kavrama benzetmektir.

Benzetmede, örneklerde görüldüğü gibi, hem “benze- yen” hem de “benzetilen” telaff uz edilir. Eğretilemede de amaç bir kavramı, başka bir kavrama benzetmektir;

fakat benzetmeden farklı olarak bu kavramlardan sadece biri söylenir; diğer kavram karşı tarafça anlaşılır.

Bu açıklamaya göre eğretileme (istiare), yalnızca “ben- zeyen” ya da “benzetilen” öğeleriyle yapılan söz sanatı, aynı zamanda bir benzetme çeşidi olarak tanımlana- bilir.

9 Her yaz bu cennette tatil yaparım.

benzetilen

(benzeyen öğe “tatil yeri”dir ve söylenmemiştir) 9 Meleğim beşiğinde uyuyor.

benzetilen

(benzeyen öğe “bebek”tir ve söylenmemiştir) 9 Güneş bugün gülümsüyor bize.

benzeyen

(benzetilen öğe “insan”dır ve söylenmemiştir)

Eğretilemede amaç, benzeyen ya da benzetilen kavramlarından birini söyleyerek diğer kavramı karşıdaki kişinin sezmesini sağlamaktır. Bu da anlatımı daha çekici hale getirmektedir. Aşağıdaki eğretileme örnekleri incelendiğinde bu sanatın güzelliği daha da iyi görülecektir:

9 Yaş otuz beş! Yolun yarısı eder.

Dante gibi ortasındayız ömrün.

Cahit Sıtkı Tarancı (Yukarıdaki dizede ömür, yola benzetilmiş) 9 Artık demir almak günü gelmişse zamandan

Meçhule giden bir gemi kalkar bu limandan.

Yahya Kemal Beyatlı (Yukarıdaki dizede tabut, gemiye benzetil- miş)

‡