YERLĠ ENERJĠ KAYNAKLARININ DEĞERLENDĠRĠLMESĠNDE TEMSAN’IN YERĠ
Dr. Zeynep ġ. OCAKÇIOĞLU ĠnĢaat Y. Mühendisi
Müdür
TEMSAN-Türkiye Elektromekanik Sanayii Genel Müdürlüğü
ÖZET
TEMSAN, Türkiye Elektromekanik Sanayii Genel Müdürlüğü, 1975 yılında kurulmuĢ, 1977 yılında faaliyete geçmiĢ ve Elektrik Üretim A.ġ. Genel Müdürlüğü’nün bağlı ortaklığı iken Bakanlar Kurulu Kararı ile 2007 yılında Ġktisadi Devlet TeĢekkülü olarak yapılandırılmıĢtır. T.C. Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı’nın ilgili kuruluĢu statüsüyle faaliyetlerini sürdürmektedir.
KuruluĢundan günümüze kadar, Ankara ve Diyarbakır’da bulunan tesisleriyle, anahtar teslimi esasına göre, toplam kurulu gücü 700 MW civarında 15 adet hidroelektrik santral ile 52 adet trafo merkezi ve 5 adet pompa istasyonu gibi projeleri gerçekleĢtirmiĢtir. Bunların yanı sıra, çeĢitli tip Ģalt malzemelerinin üretimi, santrallerin rehabilitasyonu, çeĢitli sanayi kolları için büyük güçte makina ve çelik konstrüksiyon imalâtı, termik ve hidroelektrik santrallerde kullanılan muhtelif güçlerdeki elektrik motorlarının yenilenmesi faaliyetlerini yürütmektedir. Küçük su kaynaklarından yararlanmak amacıyla elektrik enerjisi üretim sistemleri geliĢtirerek imal etmekte ve kullanıma sunmaktadır. Ayrıca yan sanayiye yaptırılan iĢler vasıtasıyla sektörde bilgi ve deneyim kazanan çeĢitli firmalara yeni iĢ olanakları oluĢturmaktadır.
Yenilenebilir enerji kaynaklarının elektrik enerjisi üretimi amaçlı kullanımına iliĢkin olarak yerli imalâta uygulanacak teĢvikler dikkate alındığında, TEMSAN ürünleri önemli bir ihtiyaca cevap verecektir.
ÇalıĢmada; yerli kaynakları kullanarak, uluslararası standartlara uygun, sürekli, güvenilir ve ekonomik elektrik enerjisi üretimine ve milli ekonomiye katkıda bulunmayı hedefleyen TEMSAN’ın gerçekleĢtirdiği faaliyetlere iliĢkin bilgi verilerek, enerji sektöründeki yerine değinilmiĢtir.
1. GĠRĠġ
TEMSAN Türkiye Elektromekanik Sanayii Genel Müdürlüğü 1975 yılında kurulmuĢ, 1977 yılında faaliyete geçmiĢ ve 2007 yılında “Ġktisadi Devlet TeĢekkülü”
olarak yapılandırılmıĢtır. T.C. Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı’nın ilgili kuruluĢu statüsüyle faaliyetlerini sürdürmektedir.
TEMSAN' ın kuruluĢ amacı; her çeĢit türbin, buhar kazanı, çeĢitli kazanlar, su ve gaz tankları, çelik konstrüksiyon elemanları, alternatörler, jeneratörler, transformatörler, elektrik nakil hattı ve emsali teçhizat, kablo, Ģalt cihazı, elektrik motorları, pompalar, kompresörler, kaynak makinaları, elektrik enerji üretim, iletim ve dağıtımı ile ilgili tüm teçhizat ile elektrik santrallerini imal, temin ve tesis etmek, iĢletmek ve bunların ticaretini yapmaktır.
Ankara ve Diyarbakır’da bulunan tesislerinden Ankara Tesisleri’nde; 7,2-36 kV’luk vakumlu ve SF6 gazlı kesiciler, 7,2-36 kV’ luk dahili ve harici tip ayırıcılar, 170 kV’ luk yüksek gerilim ayırıcıları, orta gerilim enerji dağıtımında kullanılan hücreler ve metal clad hücreler, 380-154 kV indirici trafo merkezleri, küçük hidroelektrik santraller için türbin ve jeneratör, hidrolik santrallerde kullanılan kontrol, kumanda ve ölçme panoları ile dağıtım Ģebekelerinde kullanılan muhtelif tip alçak ve orta gerilim ölçme, koruma ve kumanda panoları, termik santrallere ait kül ve cüruf nakil bantları, TS EN ISO–9001 ve TS EN ISO–14001 standartlarına uygun olarak, imal edilmektedir. Diyarbakır Tesisleri’nde ise 100 MW’lık ünite güçlerine kadar hidrolik santrallerin; projelendirilmesi, imalât, montaj ve test çalıĢmalarını müteakip devreye alınması iĢleri TS EN ISO–9001 ve diğer ilgili uluslararası standartlara uygun olarak gerçekleĢtirilmektedir.
Yenilenebilir enerji kaynaklarının elektrik enerjisi üretimi amaçlı kullanımına iliĢkin olarak yerli imalâta uygulanacak teĢvikler dikkate alındığında, TEMSAN ürünleri sektörde önemli bir ihtiyaca cevap verecektir.
Yerli kaynaklar kullanılarak, uluslararası standartlara uygun, sürekli, güvenilir ve ekonomik elektrik enerjisi üretimi hedefi kapsamında TEMSAN, kuruluĢ amacı ve gerçekleĢtirdiği faaliyetler itibarı ile de önem taĢımaktadır.
Resim 1- TEMSAN Genel Müdürlüğü, Ankara ve Diyarbakır Tesisleri
2. TEMSAN TARAFINDAN GERÇEKLEġTĠRĠLEN FAALĠYETLER
TEMSAN tarafından bugüne kadar, 500 kW ile 65 MW arası toplam 38 üniteden oluĢan 15 adet hidroelektrik santral, imalât ve montaj çalıĢmaları tamamlanarak devreye alınmıĢtır. Devreye alınan hidroelektrik santrallerin toplam kurulu gücü yaklaĢık 700 MW, ortalama yıllık elektrik enerjisi üretimi 1,846 Milyar kWh ve bu santrallerin milli ekonomiye katkısı yılda yaklaĢık 185 Milyon ABD Doları’dır.
Tablo 1- TEMSAN tarafından tamamlanan hidroelektrik santraller
No HES Adı Yeri Akarsu Adı
ĠĢletmeye Alma Tarihi
Kurulu Gücü (MW)
Yıllık Üretim
(GWh)
1 KEPEZ 2 Antalya Kepez 1986 5,82
(2 x 2,91) 21
2 MANAVGAT Antalya Manavgat 1986 48,00
(2 x 24) 220
3 ĠVRĠZ Konya Ġvriz 1986 1,04
(2 x 0,52) 4
4 HOġAP Van HoĢap 1989 4,2
(2 x 2,10) 13
5 TERCAN Erzincan Tuzla 1990 14,94
(3 x 4,98) 51
6 KOÇKÖPRÜ Van Zilan 1994 8,68
(4 x 2,17) 44
7 KRALKIZI Diyarbakır Maden 1999 96,56
(2 x 48,28) 146
8 DĠCLE Diyarbakır Dicle 1999 110
(2 x 55) 298
9 KUZGUN Erzurum Serçeme 2000 20,96
(3x6,30+2,06) 36
10 ÇAMLIGÖZE Sivas Kelkit 2000 34,4
(2 x 17,20) 102
11 SUATUĞURLU Samsun YeĢilırmak 2001 23,5 65
12 BEYKÖY EskiĢehir Sakarya 2001 16,8
(3 x 5,60) 87
13 BATMAN Batman Batman 2003 192,15
(3x62,15+5,7) 483 14 MERCAN Tunceli Sazlıbüvet 2003 18,53
(3 x 6,18) 78
15 KÜRTÜN GümüĢhane HarĢit 2003 92
(2 x 46) 198 TOPLAM 687,58 1.846 YaklaĢık toplam kurulu gücü 354 MW ve yıllık elektrik enerjisi üretimi 965 Milyon kWh olan DSĠ’ye ait ALPASLAN I, MANYAS, KILAVUZLU, TOPÇAM ve ÇĠNE hidroelektrik santrallerine iliĢkin çalıĢmalar sürdürülmektedir. Sözü edilen santrallerin milli ekonomiye katkısının 96,5 Milyon ABD Doları olması beklenmektedir.
Özel sektör için de kurulu gücü (3x2,98) MW ve yıllık enerji üretimi yaklaĢık 32 Milyon kWh olan CÜNĠġ HES, kurulu gücü (2x3,5) MW ve yıllık enerji üretimi yaklaĢık 31 milyon kWh olan GELĠNKAYA HES, kurulu gücü (2x2) MW ve yıllık enerji üretimi yaklaĢık 10 milyon kWh olan DUMLU HES ile kurulu gücü (2x3,58) MW ve yıllık enerji üretimi yaklaĢık 20 milyon kWh olan ĠNCEBEL HES’in çalıĢmaları sürdürülmektedir.
Ayrıca yıllık enerji üretimi 10 milyon kWh, türbin gücü (2x766) kW olan ve içme suyu tesisleri üzerine kurulacak KĠRAZDERE HES’e ait elektromekanik teçhizatın temin edilmesi, inĢaat iĢlerinin, imalât ve montajının yapılması ile ilgili sözleĢme imzalanmıĢtır.
11 üniteden oluĢan yaklaĢık 29 MW gücündeki bu 5 hidroelektrik santralin yıllık enerji üretimi toplam 103 milyon kWh’dir.
Belirtilen 10 adet hidroelektrik santralin toplam kurulu gücü yaklaĢık 383 MW, toplam yıllık elektrik enerjisi üretimi yaklaĢık 1.068 milyon kWh ve milli ekonomiye katkısı yaklaĢık 107 Milyon ABD Doları’dır.
TEMSAN tarafından bugüne kadar Tablo 2’de ayrıntıları belirtilen 52 adet trafo merkezi tamamlanarak devreye alınmıĢtır.
Tablo 2- TEMSAN tarafından tamamlanan trafo merkezleri
No Trafo Merkezleri Gerilim (kV)
Devreye Alma Tarihi
ĠĢin
Türü Bulunduğu Ġl ĠĢin Sahibi
1 AKSU 154 1999 TEVSĠAT GĠRESUN TEĠAġ
2 DERĠNKUYU 154 1999 YENĠ NEVġEHĠR TEĠAġ
3 KAYABAġI 154 1999 TEVSĠAT AMASYA TEĠAġ
4 KAYSERĠ III 154 1999 TEVSĠAT KAYSERĠ TEĠAġ
5 MĠSLĠOVA 154 1999 TEVSĠAT NĠĞDE TEĠAġ
6 SENDĠREMEKE 154 1999 TEVSĠAT KAYSERĠ TEĠAġ
7 SĠNOP 154 1999 TEVSĠAT SĠNOP TEĠAġ
8 TOKAT OSB 154 1999 YENĠ TOKAT TEĠAġ
9 BEYġEHĠR 154 2000 YENĠ KONYA TEĠAġ
10 ERZĠNCAN 154 2000 TEVSĠAT ERZĠNCAN TEĠAġ
11 BATMAN 154 2003 TEVSĠAT BATMAN TEĠAġ
12 ADIYAMAN 36 2004 TEVSĠAT ADIYAMAN TEĠAġ 13 BÜYÜKKARIġTIRAN 154 2005 TEVSĠAT KIRKLARELĠ TEĠAġ
14 ERCĠġ 154 2005 TEVSĠAT VAN TEĠAġ
15 KIZILTEPE 380/154 2005 YENĠ MARDĠN TEĠAġ
16 LADĠK 154 2005 TEVSĠAT KONYA TEĠAġ
17 OYMAPINAR 154 2005 TEVSĠAT ABTALYA TEĠAġ
18 SEKA ÇAY 154 2005 TEVSĠAT AFYON TEĠAġ
19 TELHAMUT 154 2005 TEVSĠAT ġANLIURFA TEĠAġ 20 ADAPAZARI 380 2006 TEVSĠAT SAKARYA TEĠAġ
21 GÖLBAġI 154 2006 TEVSĠAT ANKARA TEĠAġ
22 HOPA 154 2006 TEVSĠAT ARTVĠN TEĠAġ
23 ĠSMETPAġA 154 2006 YENĠ KARABÜK TEĠAġ
24 ÖDEMĠġ 154 2006 TEVSĠAT ĠZMĠR TEĠAġ
25 YENĠKÖY 154 2006 TEVSĠAT MUĞLA TEĠAġ
26 BURSA DGCS 380 2007 TEVSĠAT BURSA TEĠAġ 27 ĠZMĠR II IġIKLAR 380/154 2007 TEVSĠAT ĠZMĠR TEĠAġ
28 KAZAN 154 2007 TEVSĠAT ANKARA TEĠAġ
29 MANĠSA 154 2007 TEVSĠAT MANĠSA TEĠAġ
30 TUNCELĠ 154 2007 YENĠ TUNCELĠ TEĠAġ
31 KUZULUK 154 2008 TEVSĠAT SAKARYA TEĠAġ
32 YOZGAT 154 2009 TEVSĠAT YOZGAT TEĠAġ
33 ORDU 154 2009 TEVSĠAT ORDU TEĠAġ
34 LĠCE 154 2009 TEVSĠAT DĠYARBAKIR ÖZEL
35 ÇUMRA 154 2009 TEVSĠAT KONYA TEĠAġ
36 PAġAKÖY 380/154 2010 TEVSĠAT ĠSTANBUL TEĠAġ
37 ÇAYKARA 154 2011 YENĠ TRABZON ÖZEL
38 DĠCLE HES 154 1999 YENĠ DĠYARBAKIR DSĠ 39 KIRAL KIZI HES 154 1999 YENĠ DĠYARBAKIR DSĠ
40 ÇAMLIGÖZE HES 154 2000 YENĠ SĠVAS DSĠ
41 KUZGUN HES 154 2000 YENĠ ERZURUM DSĠ
42 SUATUĞURLU HES 154 2001 YENĠ SAMSUN EÜAġ
43 BATMAN HES 154 2003 YENĠ BATMAN DSĠ
44 KÜRTÜN HES 154 2003 YENĠ GÜMÜġHANE DSĠ
45 MERCAN HES 154 2003 YENĠ TUNCELĠ DSĠ
46 ĠKĠZDERE HES 154 2007 TEVSĠAT RĠZE EÜAġ
47 SEYHAN HES 66 2008 TEVSĠAT ADANA EÜAġ
48 KULP HES 154 2009 YENĠ DĠYARBAKIR ÖZEL 49 ALTINKAYA HES 380 2009 TEVSĠAT SAMSUN EÜAġ
50 ALĠAĞA KÇS 154 2009 TEVSĠAT ĠZMĠR EÜAġ 51 SARIYAR HES 154 2010 TEVSĠAT ANKARA EÜAġ
52 ALPASLAN HES 154 2010 YENĠ MUġ DSĠ
Bunların yanı sıra, çeĢitli tip Ģalt malzemelerinin üretimi, santrallerin rehabilitasyonu, çeĢitli sanayi kolları için büyük güçte makina ve çelik konstrüksiyon imalâtı, termik ve hidroelektrik santrallerde kullanılan muhtelif güçlerdeki elektrik motorlarının yenilenmesi faaliyetleri de yürütülmektedir.
Öte yandan küçük su kaynaklarından enerji elde etmek üzere farklı tip ve güçte (500W-500kW) 45 adet türbin projelendirilerek, 60 adet türbin imalâtı gerçekleĢtirilmiĢtir. TEMSAN’a yurtiçi ve yurtdıĢından gelen mini, mikro ve küçük HES talepleri karĢılanmaya çalıĢılmaktadır. (Resim 2,3,4,5)
Resim 2- Francis tipi türbin (37 kW)
Resim 3- Banki tipi türbin (8 kW)
Resim 4- Boru tipi türbin (100 kW)
Resim 5- Pelton tipi türbin (10 kW)
Bu kapsamda TEMSAN ile TĠKA arasında imzalanan protokol çerçevesinde Fiji Adaları için iki adet mikro türbin imâl edilmiĢ ve yerinde tesis edilerek iĢletmeye alınmıĢtır. Söz konusu tesiste türbin generatör sisteminin yanı sıra, 500 metrelik
cebri boru hattı, yükleme havuzu ve 6 km havai elektrik iletim hattı da yapılmıĢtır.
Ayrıca yan sanayiye yaptırılan iĢler vasıtasıyla sektöre bilgi ve deneyim kazandırılarak yeni iĢ olanakları ve istihdama katkı sağlanmaktadır.
3. ENERJĠ KAYNAKLARI VE KULLANIMLARI
Elektrik Enerjisi Piyasası ve Arz Güvenliği Stratejisi Belgesi’ne göre temel hedef yenilenebilir kaynakların elektrik enerjisi üretimi içindeki payının 2023 yılında en az
%30 düzeyinde olmasının sağlanmasıdır ve 2023 yılına kadar teknik ve ekonomik olarak değerlendirilebilecek hidroelektrik potansiyelimizin tamamının elektrik enerjisi üretiminde kullanılması sağlanacaktır [1].
2010 yılı sonu itibarı ile Ülkemizin enerji kaynakları potansiyeli Tablo 3’te belirtilmiĢtir. Buna göre hidrolik potansiyelimiz 129,4 milyar kWh/yıl’dır [2].
Tablo 3- Türkiye enerji kaynakları potansiyeli, 2010 [2]
Kaynak Potansiyel
Linyit 11,4 milyar ton TaĢkömürü 1,3 milyar ton Asfaltit 77,5 milyon ton Ham Petrol 44,3 milyon ton Bitümler 1,6 milyar ton
Hidrolik 129,4 milyar kWh/yıl Doğalgaz 6,2 milyar m3
Rüzgâr 48.000 MW
Jeotermal 32.100 MWt/yıl (600 MW’ı elektrik üretimine elveriĢli) Biyokütle 8,6 Mtep
GüneĢ Enerjisi 32,6 Mtep Doğal Uranyum 9.129 ton
Türkiye kurulu gücünün kaynaklara göre dağılımı Tablo 4’te belirtilmiĢtir.
Kaynağı hidrolik olan kurulu güç 17.137,06 MW ve bunun toplam kurulu güç içindeki oranı % 32,39’dur [3].
Tablo 4- Türkiye kurulu gücünün kaynaklara göre dağılımı [3]
Kaynaklar Kurulu Güç
(MW)
Kurulu Güç (%)
Doğal Gaz 17.158,94 32,43
Hidrolik 17.137,06 32,39
Linyit 8.139,67 15,38
Ġthal Kömür, TaĢ Kömürü, Asfaltit 4.351,00 8,22
Çok Yakıtlı 2.936,87 5,55
Rüzgâr 1.728,70 3,27
Sıvı Yakıtlar 1.229,22 2,32
Yenilenebilir, Atık 115,41 0,22
Jeotermal 114,20 0,22
Toplam 52.911,07 100
Türkiye elektrik üretiminin kaynaklara göre dağılımı Tablo 5’te belirtilmiĢtir.
Hidrolik kaynaklı üretim 52.338,6 GWh ve bunun toplam elektrik üretimi içindeki oranı
% 22,82’dur [3].
Tablo 5- Türkiye elektrik üretiminin kaynaklara göre dağılımı [3]
Kaynaklar Üretim
(GWh)
Üretim (%)
Doğal Gaz 104.047,6 45,36
Hidrolik 52.338,6 22,82
Linyit 38.870,4 16,94
Ġthal Kömür, TaĢ Kömürü, Asfaltit 27.347,5 11,93
Rüzgâr 4.723,9 2,06
Sıvı Yakıtlar 903,5 0,39
Jeotermal 694,4 0,30
Atık+Diğer 469,2 0,20
Toplam 229.395,1 100
2010 yılı itibarı ile küresel bazda elektrik üretiminin %16,1’inin kaynağı hidrolik,
%67,6’sının fosil yakıtlar, %13’ünün nükleer ve %3,3’ünün hidrolik dıĢındaki yenilenebilir enerji kaynaklarıdır [4]. (Tablo 6)
Tablo 6- Küresel elektrik üretiminin kaynaklara göre dağılımı, 2010 [4]
Kaynaklar
Küresel
Elektrik Üretimindeki Oranı (%)
Fosil Yakıtlar 67,6
Hidrolik 16,1
Hidrolik DıĢındaki Yenilenebilir Enerji Kaynakları 3,3
Nükleer 13
Toplam 100
Avrupa Birliği’nin 2020 yılı hedefi, enerjinin %20’sinin yenilenebilir enerji kaynaklarından sağlanmasıdır. Tablo 7’de yenilenebilir enerji kaynaklarının oranına iliĢkin olarak çeĢitli ülkelerin 2020 hedeflerinden örnekler verilmiĢtir [4].
Tablo 7- Nihai enerjide yenilenebilir enerji kaynaklarının oranı, 2020 yılı hedefleri [4]
Ülke Yenilenebilir Enerji Kaynaklarının Oranı 2020 Yılı Hedefi (%)
Ġsveç 50
Avusturya 34
Romanya 24
Fransa 23
Ġspanya 20
Almanya 18
Ġtalya 17
Bulgaristan 16
Ġngiltere 15
Hollanda 14
Belçika 13
BaĢlıca hidroelektrik üreticileri arasında Çin Halk Cumhuriyeti, 616 TWh ile dünyanın toplam hidroelektrik üretiminin %18,5’ini gerçekleĢtirmektedir, kurulu hidroelektrik gücü 168 GW’tır ve ülkenin toplam yerli elektrik üretiminde hidroliğin oranı %16,7’dir. Yerli elektrik üretiminin % 95,7’sini hidrolikten sağlayan ve bu oranla ilk sırada yer alan Norveç’in kurulu gücü ise 30 GW’tır [5].(Tablo 8,Tablo 9,Tablo 10)
Tablo 8- BaĢlıca hidroelektrik üreticilerinin üretim miktarları, 2009 [5]
Tablo 9- BaĢlıca hidroelektrik üreticilerinin kurulu güçleri, 2008 [5]
Üreticiler Üretim (TWh)
Dünya Toplamına Oranı
(%)
Çin Halk Cumhuriyeti 616 18,5
Brezilya 391 11,7
Kanada 364 10,9
Amerika BirleĢik Devletleri 298 9,0
Rusya Federasyonu 176 5,3
Norveç 127 3,8
Hindistan 107 3,2
Venezuela 90 2,7
Japonya 82 2,5
Ġsveç 66 2,0
Diğer ülkelerin toplamı 1.012 30,4
Dünya 3.329 100
Ülkeler Kurulu Güç
(GW)
Çin Halk Cumhuriyeti 168
Amerika BirleĢik Devletleri 100
Brezilya 78
Kanada 75
Japonya 47
Rusya Federasyonu 47
Hindistan 37
Norveç 30
Fransa 25
Ġtalya 21
Diğer ülkelerin toplamı 324
Dünya 952
Tablo 10- BaĢlıca hidroelektrik üreticilerinin toplam yerli elektrik üretimlerinde hidroliğin oranı, 2009 [5]
Pek çok ülkede, yenilenebilir enerji kaynaklarının değerlendirilmesine iliĢkin olarak çeĢitli destek mekanizmaları uygulanmaktadır. Bunlar arasında; yenilenebilir enerji kaynağından üretilen elektriğe belirlenen bir süre için sabit fiyat garantisi, üretimin belli bir oranda yenilenebilir kaynaklardan elde edilmesi zorunluluğu, ödemelerde tüketicilerin kendi elektrik üretimlerinin toplam tüketimlerinden düĢülmesi, belirlenen oranlarda yenilenebilir kaynakların kullanılması yükümlülükleri, yenilenebilir enerji üretim sertifikası verilmesi, sermaye sübvansiyonu, hibe, yatırım veya üretim vergisi kredileri, satıĢ, enerji, karbondioksit, KDV gibi vergi indirimleri ve rekabetçi kamu ihaleleri sayılabilir [4]. (Tablo 11)
Tablo 11- Yenilenebilir enerji kaynakları için destek mekanizmaları [4]
Ülkeler
Düzenleyici Politikalar Mali TeĢvikler Kamu Maliyesi
Ġlâve Fiyat Kota Yükümlülüğü/ Yenillenebilir Enerji Kaynaklarının Kullanılması Net Ölçüm Biyoyakıt Yükümlülüğü Isı Yükümlülüğü Ticari Yenilenebilir Enerji Sertifikası Sermaye Sübvansiyonu, Hibe veya Ġndirim Yatırım veya Üretim Vergisi Kredileri SatıĢ, Enerji, CO2, KDV veya Diğer Vergilerde Ġndirim Enerji Üretim Ücreti Kamu Yatırım Kredi ve Hibeleri Rekabetçi Kamu Ġhaleleri
ABD * * * + * + + + + + + +
Almanya + + + + + + +
Avustralya * * + + +
Avusturya + + + + + +
Brezilya + + + +
Bulgaristan + + + + +
Çin + + + + + + + +
Endonezya + + + + + +
Etiyopya + + +
Hindistan + + + + + + + + +
Ülkeler
(Ġlk on sıradaki imalâtçılar)
Ülkenin Toplam Elektrik Üretiminde
Hidroliğin Oranı (%)
Norveç 95,7
Brezilya 83,8
Venezuela 72,8
Kanada 60,3
Ġsveç 48,3
Rusya Federasyonu 17,8
Çin Halk Cumhuriyeti 16,7
Hindistan 11,9
Japonya 7,8
Amerika BirleĢik Devletleri 7,1
Diğer ülkelerin toplamı 13,9
Dünya 16,5
Hollanda + + + + + +
Ġngiltere + + + + + + +
Ġspanya + + + * + + +
Ġsveç + + + + + + +
Ġtalya + + + + + + + + + + +
Japonya + + + + + +
Norveç + + + + +
Romanya + + + + +
Uganda + + +
(*) Bazı eyaletlerde
Ülkemizde ise yenilenebilir enerji kaynaklarına iliĢkin destek kapsamında, ilâve fiyat uygulaması, satın alma düzenlemeleri, bağlanmada öncelik, lisans ücretlerinde indirim, lisans muafiyeti, proje hazırlanması ve arazi kullanımda çeĢitli kolaylıklar sayılabilir [6,7,8,9].
Amacı, yenilenebilir enerji kaynaklarının elektrik enerjisi amaçlı kullanımının yaygınlaĢtırılması, bu kaynakların güvenilir, ekonomik ve kaliteli biçimde ekonomiye kazandırılması, kaynak çeĢitliliğinin artırılması, sera gazı emisyonlarının azaltılması, atıkların değerlendirilmesi, çevrenin korunması ve bu amaçların gerçekleĢtirilmesinde ihtiyaç duyulan imalât sektörünün geliĢtirilmesi olan 5346 sayılı Yenilenebilir Enerji Kaynaklarının Elektrik Enerjisi Üretimi Amaçlı Kullanımına iliĢkin Kanun’un kapsamı, yenilenebilir enerji kaynak alanlarının korunması, bu kaynaklardan elde edilen elektrik enerjisinin belgelendirilmesi ve bu kaynakların kullanımına iliĢkin usul ve esaslardır. Bu çerçevede, yenilenebilir enerji kaynaklarından elde edilen elektrik enerjisinin satın alınmasına, proje ve arazi ihtiyaçlarının karĢılanmasına iliĢkin düzenlemeler yer almaktadır [6].
6094 sayılı, Yenilenebilir Enerji Kaynaklarının Elektrik Enerjisi Üretimi Amaçlı Kullanımına iliĢkin Kanunda DeğiĢiklik Yapılmasına Dair Kanun ile yenilenebilir enerji kaynaklarına dayalı üretim faaliyeti gösterenlerin faydalanabileceği fiyat, süreler ve bunlara yapılacak ödemelere iliĢkin usul ve esasları içeren YEK Destekleme Mekanizması devreye girmiĢtir. Buna göre, 18/5/2005 tarihinden 31/12/2015 tarihine kadar iĢletmeye girmiĢ veya girecek YEK Destekleme Mekanizması’na tabi üretim lisansı sahipleri için tespit edilen fiyatlar 10 yıl süre ile uygulanacaktır. Uygulanan fiyatlar; hidroelektrik üretim tesisleri için 7,3 ABD Doları cent/kWh, rüzgar, jeotermal, biyokütle ve güneĢ enerjisine dayalı üretim tesisleri için ise sırasıyla, 7,3, 10,5, 13,3, 13,3 ABD Doları cent/kWh’dır. Ayrıca lisans sahibi tüzel kiĢilerin, yenilenebilir enerji kaynaklarına dayalı ve 31/12/2015 tarihinden önce iĢletmeye giren üretim tesislerinde kullanılan mekanik ve/veya elektromekanik aksamın yurt içinde imal edilmiĢ olması halinde, bu tesislerde üretilerek iletim veya dağıtım sistemine verilen elektrik enerjisi için, üretim tesisinin iĢletmeye giriĢ tarihinden itibaren beĢ yıl süreyle fiyat ilâve edilir.
Hidroelektrik üretim tesislerinde yerli katkı ilâvesi; yurt içinde gerçekleĢen türbin imalâtı için 1,3 ABD Doları cent/kWh, jeneratör ve güç elektroniği için 1,0 ABD Doları cent/kWh’dır [7].
Yenilenebilir Enerji Kaynaklarından Elektrik Enerjisi Üreten Tesislerde Kullanılan Aksamın Yurt Ġçinde Ġmalatı Hakkında Yönetmelikte DeğiĢiklik Yapılmasına Dair Yönetmelik, yenilenebilir enerji kaynaklarından elektrik enerjisi üreten tesislerde kullanılan ve bütünleĢtirici parçaları ile birlikte yurt içinde imal edilen aksamın ve bütünleĢtirici parçaların 5346 sayılı kanuna göre ilâve fiyatının belirlenmesi, belgelendirilmesi ve denetlenmesi ile ilgili usul ve esasların belirlenmesi amacıyla yürürlüğe girmiĢtir [8].
Elektrik Piyasası Lisans Yönetmeliği’nde yerli kaynaklar ile yenilenebilir enerji kaynaklarına dayalı üretim tesisi kurmak üzere lisans almak için baĢvuruda bulunan
yenilenebilir enerji kaynaklarına dayalı üretim tesisi tüzel kiĢilerden lisans alma bedelinin %1’i dıĢında kalan tutarın tahsil edilmemesi, yenilenebilir enerji kaynaklarına dayalı üretim tesisleri için ilgili lisanslara derç edilen tesis tamamlanma tarihini izleyen ilk sekiz yıl süresince yıllık lisans bedeli alınmaması ve bağlanma önceliği tanınması hususlarına yer verilmiĢtir [9].
4. SONUÇ
Her çeĢit türbin, buhar kazanı, çeĢitli kazanlar, su ve gaz tankları, çelik konstrüksiyon elemanları, alternatörler, jeneratörler, transformatörler, elektrik nakil hattı ve emsali teçhizat, kablo, Ģalt cihazı, elektrik motorları, pompalar, kompresörler, kaynak makinaları, elektrik enerji üretim, iletim ve dağıtımı ile ilgili tüm teçhizat ile elektrik santrallerini imal, temin ve tesis etmek, iĢletmek ve bunların ticaretini yapmak amacıyla 1975 yılında kurularak 1977 yılında faaliyete geçen TEMSAN, Ankara ve Diyarbakır’da bulunan tesisleriyle bugüne kadar toplam kurulu gücü 700 MW civarında 38 üniteden oluĢan 15 adet hidroelektrik santral ile 52 adet trafo merkezi ve 5 adet pompa istasyonu gibi projeleri tamamlamıĢtır. Ayrıca çeĢitli tip Ģalt malzemelerinin üretimi, santrallerin rehabilitasyonu, çeĢitli sanayi kolları için büyük güçte makina ve çelik konstrüksiyon imalâtı, termik ve hidroelektrik santrallerde kullanılan muhtelif güçlerdeki elektrik motorlarının yenilenmesi faaliyetlerini sürdürmektedir.
TEMSAN tarafından gerçekleĢtirilen 15 adet hidroelektrik santral ile imalât ve montajı devam eden 10 adet hidroelektrik santral dikkate alındığında, sözü edilen tesislerin toplam yıllık elektrik enerjisi üretiminin yaklaĢık 2,914 Milyar kWh ve ülkemiz ekonomisine katkısının ise yılda yaklaĢık 291 Milyon ABD Doları olması beklenmektedir.
Öte yandan yenilenebilir enerji kaynaklarından daha fazla yararlanmak ve küçük su kaynaklarından enerji elde etmek üzere farklı tip ve güçte (500W-500kW) 45 adet türbin projelendirilerek, 60 adet türbin imalâtı gerçekleĢtirilmiĢtir. Bu kapsamda TEMSAN ile TĠKA arasında imzalanan protokol çerçevesinde Fiji Adaları için iki adet mikro türbin imâl edilmiĢ ve yerinde tesis edilerek iĢletmeye alınmıĢtır. Söz konusu tesiste türbin generatör sisteminin yanı sıra, 500 metrelik cebri boru hattı, yükleme havuzu ve 6 km havai elektrik iletim hattı da yapılmıĢtır.
Ayrıca yan sanayiye yaptırılan iĢler vasıtasıyla sektöre bilgi ve deneyim kazandırılarak yeni iĢ olanakları ve istihdama katkı sağlanmaktadır.
Elektrik Enerjisi Piyasası ve Arz Güvenliği Stratejisi Belgesi’ne göre Ülkemizin temel hedefi yenilenebilir kaynakların elektrik enerjisi üretimi içindeki payının 2023 yılında en az %30 düzeyinde olmasının sağlanması ve 2023 yılına kadar teknik ve ekonomik olarak değerlendirilebilecek hidroelektrik potansiyelimizin tamamının elektrik enerjisi üretiminde kullanılmasıdır.
Hidroelektrik potansiyelimizin tamamının elektrik enerjisi üretiminde kullanılması hedefi için, kuruluĢ amacı ve gerçekleĢtirdiği faaliyetler dikkate alındığında TEMSAN’ın bir kamu kuruluĢu olarak stratejik bir konumda bulunduğu görülmektedir.
Yenilenebilir enerji kaynaklarının elektrik enerjisi üretimi amaçlı kullanımına iliĢkin olarak yerli imalâta uygulanacak teĢvikler açısından da, TEMSAN ürünleri sektörde büyük bir ihtiyaca cevap verecektir.
Yerli kaynaklar kullanılarak, uluslararası standartlara uygun, sürekli, güvenilir ve ekonomik elektrik enerjisi üretimine ve milli ekonomiye katkıda bulunmayı hedefleyen TEMSAN, statüsü, kuruluĢ amacı, gerçekleĢtirdiği ve gerçekleĢtireceği faaliyetler itibarı ile önem taĢımaktadır.
KAYNAKLAR
[1] Elektrik Enerjisi Piyasası ve Arz Güvenliği Stratejisi Belgesi, 2009 [2] Elektrik Üretim Sektör Raporu 2011, EÜAġ
[3] Yıllık Rapor 2011, EÜAġ
[4] Renewables 2011 Global Status Report, Renewable Energy Policy Network for the 21st Century, 2011
[5] Key World Energy Statistics 2011, International Energy Agency, 2011 [6] 18.05.2005 tarih ve 25819 sayılı Resmi Gazete
[7] 08.01.2011 tarih ve 27809 sayılı Resmi Gazete [8] 26.07.2011 tarih ve 28365 sayılı Resmi Gazete [9] 04.08.2002 tarih ve 24836 sayılı Resmi Gazete
