-1- ÖZET SUMMARY. From Muharrem Hasbi Efendi's Poetry Note-Book

(1)

Uluda!j üniversitesi E!lltlm FakUitelerl Dergisi CIIt: IV, Sayı: 2, 1989

MUHARREM HASBl EFENDI'NIN ŞtıR DEFTERINDEN -1-

i.

Ahmet AYDEMİR*

ÖZET

Muharrem Hasbi Efendi, Balıkesir'in yetiştirdiği değerli simalardan biridir.

Belki bu zamana kadar, O 'nun siyasi ve ilmi yönü üzerine yazılankır çizilenler oldu.

Fakat O 'nun şairlik yanı, şiirleri üzerine hemen hemen hiç bir yayın mevcut değildir.

Şiirlerinden hareketle, şairliğine ve şiir dünyasına ışık tutmak istedik. Biz biliyoruz ki; "eserden müessire" formülü, çağımızdaki ilmt metodolojiye uygun olan en mü- him bir konudur. Ayrıca O'nun şiir dünyasına hôkim düşüncelerden biri olan "ta-

.savvuf' üzerinde durarak, tasavvu(r bir şiirini yayınlıyoruz.

SUMMARY

From Muharrem Hasbi Efendi's Poetry Note-Book

Muharrem Hasbi Efendi, is one of the estimable personages Balıkesir brought up. Probably same has been written about his political and scientific point of view.

so far. But there are not any publications on his being a poet and his poems. Consi·

dering his poems, we wanted to shed light upon him asa poet and his world of poems. W e k now that judging a writer from hisbooks is in accord with the scientific methodology in this century. Moreover welling on sufism which is one of the sub- jects domi, nating his world of poetry, we have publiched here one of his mystical poems as facsimile.

Balıkesir'in mümtaz simalarından biri olan Muharrem Hasbi Efendi, zamanın

da birçok yönüyle dikkatleri üzerine çekmi&tir. "Fazıl ve müdekkik, şair olan Hasbi Efendi Balıkesir'li olup, Helviicı-zade Mustafa A~a'nın o~ludur. 1279 (1862) senesi

Haziranında do~du. Medrese dersine devam ederek, Fuzelii Medresesi'nden Balıkesn

Müftüsü Osman Nuri Efendi merhumdan iciizet aldı"ı.

İlm1 ve edeb1 yönü üzerine, kaynaklar bazı bilgiler vermektedirler. Bu bilgi ve yorumlann ilmi objektifli~e -tam manasıyla- uydu~unu söylemek şu an mümkün

de~ildir. Bunu söyleyebilmek için, eserlerinin tam anlamıyla tahlil edilmesi gerekir.

*

^Araş.Gör.; U.tJ. Nec. Eğt. Fak. Türk Dili ve Edebiyatı Eğt. Bl. Balıkesir.

1 Karesi Meşahiri; İsmail Hakkı bin-Muhammed Latif, H. 1342, s. 8·9.

(2)

Ancak bu yorumlar, bize ışık tutması açısından büyük bir önemi haizdir. "Kudret-i ilmiyye ve edebiyye ile temayüz eden Hasbi Efendi, 1309 (1891) senesi Martında Balıkesir ldadisi Türkçe dersi mualllmli~i ile meslek-i ta'llme intisap etti. Muharrem Hasbi Efendi, 1324 (1906) senesi Teşrin-i Evvelirıe kadar bila-fasıla muallimlikte ka- larak birçok talebe yetiştirdi. Cihet-i ilmiyyeden müdenislik payesi ve 1323 (1905 )' · de İzmir Paye-i Mücerrediyle taltif edildi"²• Muharrem Hasbi Efendi 1906 senesirlde kurulan Meclis-i Meb'usan'a Karesi Mebusu olarak seçilir. Daha sonra kendi memle- keti olan Balıkesir'de, Meclis-i İdare ve Meclis-i Umumi azalı~ında bUlunur³•

Onun karakter ve mizacı Uzerine de yirıe bazı bilgiler mevcuttur. Zarif bir kişi

olduRu, hoş sohbet, meclis-ara bir mlzaca sahip oldueu; temas kurdultı görüştü~

her insan Uzerinde mutlak bir hiu-i hürmet bıraktı~ı ele geçen bilgiler aruında ..

.4.

O'nun karakterini ve ruh dünyasım en gerçekçi biçimde, yalnızca eserleri verecektir.

Bu hakikatın temellnde yatan "ilm1 objektifllk" prensibi bizi böyle düşünmeye mec- , bur ediyor. .

Yazımızın başında zlkretmiş oldu~umuz Muharrem Hasbi'nirı Şiir Defteri, birçok türde şiir ve nesir yazısını içermektedir. Esere tam bir müsvettellk özelli~!

hakimdir. Şiirler ne türlerine, ne de tarihlerine göre bir düzene sokulmuş delildir.

Bu Şür Defteri'nde, bir Na't-ı Nebevr, gazeller, yetmişten fazla tarih şiiri, naztreler, kasideler, mensur yazılar, hasbihallar gibi pekçok tür mevcuttur. Şiir Defteri'ndeki tarih şiirlerinin fazlalı~ı, O'nun tarih düşürmekte oldukça usta oldu~nu gösteriyor.

Bu eserin en orjinal yanı elyazma bir eser olmasının yanında, kendi el yazısıyla ya-

zılmış olmasındadır. Her şiirinin altına imza koyması ve tarih düşmesi bu orjinalll~e

renk katar.

Bu defterin dışında da onun çeşitll şürleri ve nes(r yazılan mevcuttur. "Hasbi

~fendi'nin kitabet ve kudret-i kalemiyesi, zamanına göre çok güzeldir. Kudema tarzmda güzel şiirleri vardır. Hatt-ı destiyle muharrer Mecmua-i Eş'iirı, sabık Karesi Mearif MUdürü Sabri Bey Efendide'dir. Şiirleri hemen divan teşkil edecek kadar- dır"6. Bu şiirlerin bir araya toplanıp ilim dünyasının hizmet ve istifadesine sunulma·

sını, araştırmacılara düşen bir vazife olarak görüyoruz.

Muharrem Hasbi Efendi, nazire yazacak kadar usta bir şairdir de .. O'nun yine

Balıkesir'li Mehmed Ali Aynı Bey'in "göster" redifli gazeline ·yazdı~ nazire büyük bir edebf de~ere sahiptir⁷•

Yazdı~ şiirlerde divan ekolünün estetik dünyası yanmda tasavvuf düşüncesi

nin de varlı~ı hemen sezilir. Hele eserinin ilk sahifesine yazdı~ı;

VücM-ı Halıkın her zerre-i na çiz ü vah1dir

Sada-yı pest

u

biila-biinın tevh1d-i İlahidir

beyiti, onun dünyasındaki tasavvuf incell~irıi gösterir niteliktedir. Buradaki "tev- hid-i İlahi" lafzı, tasavvufun en büyük düsturlarından olan vahdet-i vücud (tek var-

lık) prensibine bir işarettir.

2 A.g.e., s. 8-9.

3 Karesi İdadi-Sultani Lisesine mahsus Sal-name, 1339·1340. İsmail Hakkı bin·

Muhammed Latif. İl Halk Ktb. No: 3794.

4 Karesi Meşahiri, s. 8-9.

5 Daha önce yayınlanmıştır.

6 Karesi Meşahiri, s. 8·9.

7 A.g.e., s. 8-9.

-80-

(3)

Onun bazı şiirlerinde ise tasavvuf bir Sebk-i Hindt hayali kadar derinlik ve in- celik arzeder;

Zerreden seyr-i cihan ibret eyler ehl-i dil Çeşm-i hikmet-vayesi şern-i delalet istemez⁸

derken "zerreden clharu ııeyretme"nln lkıılrl, tasanut muammaııını ve zarafetini Id- rak edebilen gönül ehllnln, yani mutasavvıfiann Işidir. Zaten tasavvuf düşünce sis- temi "kimya" dan önce ''lkslr"in varlı~ını gerektirmez mi?

Yine O, içine düştü~ü bu gurbet diyarından, bu denharlık rueminden alabil-

di~ine bezmlş; Yakub misali Külbe-l Ahzanda geceler boyu yaş dökmektedir. Tek gayesi, bu gurbetten kurtulup, edebi vuslat alemine ulaşabilmektir. Gözünün yaşıy

la ve ci~erinden kalemine kan çekerek, hicran ıstırabıyla feryad ediyor;

Gönül bu hesti-l gam-mayeden bizardır aglar Gözüro encüm-şümar-ı leyle-i ekdardır aglar⁹

"hesti-1 gam-maye" sözünü, tek kelimeyle hülasa etmek gerekirse, bu "masiva" dır.

Ben sen oldum sen de ben birleşti şimdi cism ü can Geç di hicran derdinin birn-ü-reciisından gönül^{1 0}

beyttinde Ise Has bi Efendi, yine vahdet-1 vücut sımnın derinliklerine nüfuz eder. "İki

likten usandım" diyerek, vahdetl baş tacı eden Yunus'a "Ben aen oldum sen de ben"

diyerek, O'nunla hem-hal olmuş gibidir. "Ballar balını buldum kovanım ya~ma ol- sun" diye haykıran Yunus gibi O da "Geçti hlcran derdinin bim-ü-recasından gönül"

hitabıvla, "varlık"a meydan okur. Çünkü "lklllk" bitmiş, "birlik" peyda olmuştur.

Hal tercemesini kısaca anlattı~ımız Muharrem Hasbi Efendi; muallimlikten

mebuslu~a, şairlikten edipli~e, şiirden tasavvufa kadar birçok cephesiyle zamanının

gözde bir ismidir.

O'nun şiirlerinde tasavvuf hem terminoloji olarak, hem de ruh olarak var- dır. Biz çeşitli örneklerle bu görüşümüzü ve düşüncemizi desteklemeye çalıştık.

Şimdi onun tasavvufr dünyasına ışık tutaca~ına inandı~ımız orjinal bir şiirini aşa~ı

da veriyoruz. Şiir onun Şiir Defteri'nden¹¹alınmış olup, ilk defa yayınlanmaktadır.

Edebiyat dünyasına ve bu saha lle llgilenenlerin istifadesine sunmakla kendimizi bahtiyar hissedi~oruz.

DERVİŞ

-ANE

Derı(ah-i Hakka girüb zakir-i Mevla olalım

Hu diyüb mest-i mey-i nükte-i ala olalım

Bahr-i tevhide talub aşkile deryil olalım

SOreti mahv idelim mazhar-ıma'na olalım Yanmadır ser virenin dergelı-i Mevlftya işi

Yanınayınca iremez menzil-i maksuda kişi Aşıkın rehberidir Hakk diye efgan idişi

Sureti mahv idelim mazhar-ı ma'na olalım

8 Muharrem Hasbi Efendi'nin Şiir Defteri, s. 10.

9 A.g.e. 10 A.g.e., s. 45.

l l Muharrem Hasbi Efendi'nin Şiir Defteri, s. 153·154.

(4)

-82-

El virüb pirimize h&dim-i derg"ah olalım Baglayub Hakka özi aşık-i billah olalım

Kalbi tatltir iderek ni 'il-l dil-hah olalım

SOreti mahv ideJim mazhar-ıma'na olalım

stnede lteş-i aşk yanmalı yi Hayy diyetek Bade-i aşka gönül kanmalı

Ya

Hayy diyerek ·

Varlıgı mahz-ı adem ııanmalı

Ya

Hayy diyerek Sdreti mahv ideJim mazhar-ıma'na olalım

Sillike reh-zeri olut ga 'lle-i mülk-i vücud Kalmasun slnede hiç vesvese-i bUd u nebGd Hlmmet-1 pirle olub garka-1 deryA-yı şUhud

SOreti mahv idetim mazhar-ıma'na olalım

Perde-i ten oluyor rü'yet-1 dll-d~ra hi~ab Mahv ü isbat i delim ref' oluna ta ki nikab Stneyi çak iderek Hakk diyelim açıla bab

Sureti mahv idetim mazhar-ıma'na olalım

Kisve-i fahn geyüb Hasbi gına-dar olalım

Pak-dil derviş olu b vakıf-ı esrar olalım Gülşen-i aşka girüb billbill-i ezkar olabm

-1- ÖZET SUMMARY. From Muharrem Hasbi Efendi's Poetry Note-Book

i.

*

.4.

u

-ANE

Ya

Ya

\ )_, Jr ~.ı

..v~ ^P ^;_.) ())';lı ~..J~. "'f.r)~

())ı ~ ,.) ~~#;.;?.

(),~#("~'.?i/_,;

()_,'~ ~ ('-:-~ ı"~r"

(J_,~ c .. ) ^c~ ^i,:-:: ^.--v~_, ^J,

())t4UI~~~ ;J ı~·~~-~

_(JJI "ı)_.~ jv ı!) ~ ,-:-'~~

. . . ^(~~Y ^ı. ^.. ^rP

U.,~) vt L~v~~ı".,.),.:...-

C),.,....;

.

^.

(./,. -:? ~ Lv.

(~~ ? --~

· ~ ·('-..,Yi---~

.

. ) f) ~ ·.; ~ " /,' "' p ;' ; \.-

.); . ^{)~ ~} t~.~~_.,.,t,·

.)~~\I

^..

~_,ı) _. .r:.P _,.

~_,ı.;v~ ( ıt;;~;,'

""'J ... ').) .; . . ^. ^. .':, ... --~/~ ~)~ -

~ J~;J_,ıt, ('-:-'.; ~~_,1

_ _ _ _,\1~1(:-~J~;' ~~ı eJ~ ~~

.

-1- ÖZET SUMMARY. From Muharrem Hasbi Efendi's Poetry Note-Book

i.

*

.4.

u

-ANE

Ya

Ya

\ )_, Jr ~.ı

..v~ P ;_.) ())';lı ~..J~. "'f.r)~

())ı ~ ,.) ~~#;.;?.

(),~#("~'.?i/_,;

()_,'~ ~ ('-:-~ ı"~r"

(J_,~ c .. ) c~ i,:-:: .--v~_, J,

())t4UI~~~ ;J ı~·~~-~

_(JJI "ı)_.~ jv ı!) ~ ,-:-'~~­

. . . (~~Y ı. .. rP

U.,~) vt L~v~~ı".,.),.:...-

C),.,....;

.

.

(./,. -:? ~ Lv.

(~~ ? --~

· ~ ·('-..,Yi---~

.

. ) f) ~ ·.; ~ " /,' "' p ;' ; \.-

.); . )~ ~ t~.~~_.,.,t,·

.)~~\I

..

~_,ı) . .r:.P ,.

~_,ı.;v~ ( ıt;;~;,'

""'J ... ').) .; . . . . .':, ... --~/~ ~)~ -

~ J~;J_,ıt, ('-:-'.; ~~_,1

_ _ _ _,\1~1(:-~J~;' ~~ı eJ~ ~~

.

..v~ ^P ^;_.) ())';lı ~..J~. "'f.r)~

(J_,~ c .. ) ^c~ ^i,:-:: ^.--v~_, ^J,

_(JJI "ı)_.~ jv ı!) ~ ,-:-'~~

. . . ^(~~Y ^ı. ^.. ^rP

^.

.); . ^{)~ ~} t~.~~_.,.,t,·

^..

~_,ı) _. .r:.P _,.

""'J ... ').) .; . . ^. ^. .':, ... --~/~ ~)~ -