EĞİTİM SOSYOLOJİSİ

j l h n u r

C 2 + ^ r U

I -Ş K-£ r^rtz. t 'ı "m 1 M ( ! '7 , ' c . C ^ . ^

3 - ^

ğ f l S o ' L ^ -

I ç jr u ^ n £ ^ l

EĞİTİM SOSYOLOJİSİ

Doç. Dr. Mahmut TEZCAN

OLGAÇ MATBAASI A N K A R A 1 9 8 8

B irinci Baskı 1976 İkinci Baskı 1981 Üçüncü Baskı 1984 D ördüncü Baskı 1985 Beşinci Baskı 1988

BEŞİN Cİ BASKIYA ÖNSÖZ

K itab ım ızın h e r yeni baskısında onu d a h a fazla geliştirm ek ve

genişletm ek ilkesini benim sem iş bir y azar o larak b u b ask ıd a d a

ayn ı ilkeyi sü rd ü rm ey e çalıştım , K onuya ilişkin yeni k u ra m la r ve

T ü rkiye’ye ilişkin u y g u la m ala r bu b ağ lam d a ele alınm ıştır.

K ita b ın içeriği, ülkem izde ü n iv ersite düzeyinde b ir eğitim sos­

yolojisi geleneği y a ra tm ıştır. Böylece, h e r yazılan

m a te ry a lin

eğilim sosyolojisi dense de öyle olm adığını o k u y u cu n u n kavram ış

olduğunu görm ekteyiz.

K ita b ın b u b ask ısında okulda başarısızlık, okul eleştirileri ve

okul-sanayi ilişkileri gibi yeni bölüm ler eklem iş bulunuyoruz. Ay­

rıca diğer bölüm lerde de gerekli eklem eler yapılm ıştır. İs ta tis tik ­

ler yenilenm iştir.

Ülkem iz eğitim inde gerek nicel ve gerekse n itel so ra n la r h âlâ

gündem dedir. Ülkem iz eğitim i ala n ın d a köklü refo rm lar

gereği

siyasî p a rtile rin ve k am u o y u n u n en fazla d ik k a ti çeken isteğ i­

dir. K uşkusuz b u istek ler d a h a çok eğitim in to p lum la ilişkileri

açısın d an söz k o n u su olm aktadır.

G elecekte d a h a işlevsel b ir eğitim düzeninin

gerçekleşmesi

üm idiyle...

İ Ç İ N D E K İ L E R

KESİM I

TOPLUM VE EĞİTİM (Makro Eğitim Sosyolojisi)

ÖZELLİKLERİ VE G ELİŞİM İ ... 3

A. E ğitim kavram ı ve eğitim bilim ... 4

B. Sosyoloji ... 5

C. E ğitim sosyolojisinin gelişimi ... 6

Em ile D urkheim 'm k atk ıları ... 6

Max W eberin katk ıları ... 8

K ari M annheim ’m katk ıları ... 8

D. Eğitsel sosyoloji ve eğitim sosyolojisi ayrım ı ... 10

1. E ğitim sosyolojisi ... 10

a. in sa n a yönelim ... 11

b. A raştırm a yönelim i ... 11

c. Toplum sal m odeller yönelimi ... 11

Genel olarak eğitim ve toplum iliş k ile r i... 11

2. Eğitsel sosyoloji ... 12

3. E ğitim in toplum sal tem elleri ... 13

E. Eğitsel sosyolojinin özellikleri ... 13

1. Toplum sal gelişme aracı ... 14

2. E ğitim am açlarının karşılaştırılm asının te­ m eli 14

3. Uygulamalı sosyoloji ... 14

4. Toplum sallaşm a sürecinin incelenişi ... 14

5. Eğitim cilerin eğitim i ... 15

6. Eğitim in toplum daki yerinin incelenm esi ... 15

7. Okul içindeki ve okul ile topluluk arasın d a­ ki toplum sal etkileşim in incelenm esi ... 16

F. Bilim sel yöntem kullanm a ... 17

G. Yeni eğitim sosyolojisi ... 18

V

II. BÖLÜM : EĞİTİM SOSYOLOJİSİNİN ÖNEMİ VE DİĞER BİLİMLERLE İLİŞKİSİ

A. ÖNEMİ ... 20

B. EĞİTİM SOSYOLOJİSİNİN DİĞER DAVRA­ N IŞ BİLİM LERİ İLE İL İŞ K İS İ ... 21

C. TÜRKİYE’DE EĞİTİM SOSYOLOJİSİ ÖĞRETİMİ 1. Ziya Gökalp ... 23

. E ğitim Millî O lm alıdır ... 23

. Eğitim in Amacı ... 23

. E ğitim de Ödül ve Ceza ... 24

. K ozm opolit E ğitim ... 24

. B atı Uygarlığı ve T ürk K ü ltü rü ... 25

. Gençlik B unalım ı ... 25

. E ğitim T ürleri ... 26

. Eğitim -K ültür Uygunluğu ... 26

. Ö ğretim Biçimi ... 27

. Eğitim -Ö ğretim Ayrımı ... 28

. K adın Eğitim i ... 29

. Din E ğitim i ... 29

. A ydınlar ve görevleri ... 29

2. Prens S ab ah attin ... 30

3. İsm ail H akkı B altacıoğlu ... 31

4. E them N ejat ... 32

5. Türkiye’de Örgün Eğitim P rogram larında E ğitim Sosyolojisi ... 33

III. BÖLÜM : TOPLUMSALLAŞMA SÜRECİ ... 35

I. TOPLUMSALLAŞMA KAVRAMI VE ÖZELLİK­ LERİ ... 37

A. Tanım ... 37

1. Nesnel bakım dan toplum sallaşm a ... 38

2. Öznel bakım dan toplum sallaşm a ... 38

B. Toplum sallaşm anın özellikleri ... 38

C. Toplum sallaşm anın biyolojik tem elleri ... 39

1. İçgüdü yoksunluğu ... 39

2. Fiziksel bağım lılık ... 39

3. Öğrenm e kapasitesi ... 40

4. Dil ... 40

VI

II. TOPLUMSALLAŞMA AMAÇLARI VE TİPLERİ

A. T oplum sallaşm anın am a ç la n ... 40

B. T oplum sallaşm anın tip leri ... 40

1. B aşarılı toplum sallaşm a ... 40

2. B aşarısız toplum sallaşm a ... 41

III. TOPLUMSALLAŞMANIN BİREYSEL GÖRÜ­ NÜMLERİ ... 41

A. Toplum sal bakış çerçevesi ... 41

B. Toplum sal kişi ... 42

C. Toplum sal öğrenim ... ... 42

a. T aklit ... 42

b. Telkin ... 43

c. R ekabet ... 43

D. Bireyselleşm e ve ayna benlik ... 43

IV. TOPLUMSALLAŞMA ARAÇLARI ... 44

V. Y ETİŞK İN TOPLUMSALLAŞMASI ... 44

A. Yetişkin toplum sallaşm ası ... 44

B. Yeniden toplum sallaşm a ... 45

IV. BÖLÜM: EĞİTİM DE AMAÇLAR VE TOPLUM I. GENEL AMAÇLAR ... 47

A. Bireye yönelik am açlar ... 47

B. Sosvo-kültürel yönelim li am açlar ... 48

II. EĞİTİM BİLİM İN E GÖRE AMAÇLAR KONU­ SUNUN YERİ VE LİTERATÜRDEKİ DURUM A. A m açlar hiyerarşisi ... 50

B. Am açların tesbitinde ölçüler ... 51

1. Toplum sal yeterlik ölçüsü ... 51

2. Temel beşerî ihtiyaçlar ölçüsü ... 51

3. D em okratik düşünceler, idealler ölçüsü 52 4. A m açların kendi içinde tu tarlığ ı ölçüsü 52 5. D avranışsal yorum ölçüsü ... 52

6. Gerçekleşebilecek nitelik taşım a .. 52

C. Am açları belirleyen kim seler ... 53

D. A m açların gruplandırılm ası ... 53

a. Bloom ’un taksonom isi ... 53

b. L. S m ith ’in sınıflandırm ası ... 53

c. A.B.D. M illi Eğitim Ö rgütünün sınıf­ landırm ası ... 53

d. O’Connor’un sınıflandırm ası ... 54

e. B. Russell’in sınıflandırm ası ... 54

f. B atı eğitim sistem inde ... 54

i

A. E konom ik etm enler ... 112

1. Ailenin geliri ve mesleği ... 112

a. G elir ... 112

b. Meslek ... 112

2. Devletin ekonom ik gücü ... 112

B. Coğrafî etm enler ... 113

1. Y erleşm e düzeni ... 113

2. Yöresel farklılaşm a ... 114

C. Toplum sal etm enler ... 115

1. Cinsiyet ayrım ı ... 115

2. Din ayrım ı ... 116

3. Dil etm eni ... 116

4. Irk ayrım ı ... 117

5. N üfus etm eni ... i 118 6. Eğitim sel dengesizlikler ... 119

D. Siyasal etm enler ... 119

E. İşlevsel eşitsizlik ... 120

F. Parasız yatılılık, b u rs ve yardım program ları 120 X. BÖLÜıM : TOPLUMSAL TABAKALAŞMA VE EĞİTİM A. Toplum sal farklılaşm a kavram ı ... 127

B. Toplum sal tab ak alaşm a kavram ı ... 127

C. Bazı tabakalaşm a k u ram ları ... 127

1. Davis ve M oore’a göre tabakalaşm a ... 127

2. G erhard Lenski’ye göre tabakalaşm a ... 129

3. Vilfrede P areto ’ya göre tab akalaşm a ... 129

D. Başlıca toplum sal tab akalaşm a tipleri ... 130

1. Kölelik ... 130

Kölelik ve eğitim ... 131

2. Feodal züm reler ... 131

Feodalizm ve eğitim ... 133

3. K astlar ... 134

K ast sistem i ve eğitim ... 137

-XI. BÖLÜM : TOPLUMSAL SINIFLAR VE EĞİTİM I. GENEL OLARAK TOPLUMSAL SINIFLAR ... 142

II. TOPLUMSAL SINIFLAR VE EĞİTİM LE İLİŞ­ K İLER İ 144

D urkheim ’e Göre Toplum sal Sınıf ve Eğitim F arklılaşm ası ... 144

X

A. Sınıfsal farklılaşm a ve eğitim m ik tarı ... 145

B. Sınıfsal farklılaşm a ve eğitim tipi ... 149

a. El işi - zihinsel iş ayrım ı ... 151

b. Yoksul ya da yeteneksiz çocuklara özgü gelenek ... 153

c. Y üksek öğrenim yapam am a ... 155

d. M ezunların istih d am edilem em esi ... 156

e. M ezunların serm aye bulam am aları 158 f. Lüks teknik eğitim ... 159

g. Ders p rogram ları ile çevre ihtiyaç­ ları ... 159

C. Toplum sal sınıf ve öğrenci b aşarısı ... 160

D. E ğitim sel önlem ler ... 162

1. Toplum sal sınıf fark ların ın azaltılm ası­ na eğitim yoluyla yardım cı olm ak ... 162

2. Eğitim yoluyla toplum sal hareketliliğin gerçekleştirilm esi ... 163

^ X II. BÖLÜM : AİLE VE EĞİTİM I. AİLENİN İŞLEVLERİ ... 166

A. Biyolojik işlev ... 166

B. Ekonom ik işlev ... 166

C. Sevgi işlevi ... 167

D. K oruyucu işlev ... 168

E. T oplum sallaştırm a işlevi ... 168

F. Eğitim işlevi ... 169

G. Ailenin boş zam anları değerlendirm e işlevi 169 II. AİLENİN ÇEŞİTLİ YÖNLERİ VE EĞİTİM ... 172

A. Aile büyüklüğü ... 172

B. B oşanm a ... 172

C. Çalışan k ad ın lar ... 173

D. Aile ve okul işbirliği ... 175

E. Aile yaşam ı için eğitim ... 176

III. SOSYO-EKONOMİK DÜZEYE GÖRE AİLENİN BAŞARIYA E T K İSİ ... 177

A. YABANCI ÜLKELERDEKİ DURUM ... 177

B. DİL ETM ENİ VE BAŞARI ... 179

C. ÜLKEMİZDEKİ DURUM ... 182

D. ÖNLEMLER ... 184

1. Yaygın aile eğitim p ro g ram ları geliştir­ m ek ... 184

2. Yaygın okul öncesi eğitim i p rogram ları düzenlem ek ... 184

X" XIII. BÖLÜM: TOPLUMSAL HAREKETLİLİK VE EĞİTİM

I. TOPLUMSAL HAREKETLİLİK KAVRAMI .... 187

II. TOPLUMSAL HAREKETLİLİK TİPLER İ .... 187

A. Yatay toplum sal hareketlilik ... 187

B. Dikey hareketlilik ... 188

a. Y ukarı doğru hareketlilik ... 188

b. Aşağı doğru hareketlilik ... 190

III. YUKARI DOĞRU HAREKETLİLİK ETMEN­ LERİ ... 191

A. Göç politikası ve uygulam aları ... 191

B. F arklı doğurganlık o ra n la n ... 191

C. A ynm gözetm enin o rtad an kalkışı ... 191

D. Sanayileşm e ...:... 191

E. F ırsat eşitliğinin kabulü ... 192

F. Y arışm aya yer verm e ... 192

G. K onum ların statü sü n d e değişm eler ... 192

H. M iras yoluyla edinilen toplum sal konum la-larm sayılarındaki değişm eler ... 192

IV. EĞİTİM VE TOPLUMSAL HAREKETLİLİK ... 192

A. Sanayileşm iş ülkelerdeki d u ru m ... 193

B. Ülkemizde toplum sal hareketlilik ve eğitim 196 V. KADININ TOPLUMSAL HAREKETLİLİĞİ ... 197

XIV. BÖLÜM : AKRAN GRUPLARI VE EĞ İTİM SEL DEĞERİ I. AKRAN GRUPLARININ AYIRDEDİCİ N İTE­ LİKLERİ ... 200

II. AKRAN GRUPLARININ TÜRLERİ ... 202

A. Oyun grupları ... 202

B. K likler ... 202

C. Çeteler, (Gang g ru p lan ) ... 202

D. (Özenti grupları - R eferans küm eleri) ... 203

III. AKRAN GRUPLARININ İŞLEVLERİ ... 203

A. Olumlu işlevleri ... 203

B. Olumsuz işlevleri ... 205

IV. AKRAN GRUPLARI KONUSUNDA ARAŞTIR­ MALAR ... 206

A. Y abancı Ülkelerde ... 206

B. Türkiye’deki A raştırm alar ... 209

X II

^ XV. BÖLÜM : KİTLE İLETİŞİM ARAÇLARI VE EĞİTİM

I. N İT E L İK L E R İ... 212

II. İŞLEVLERİ ... 212

III. TELEVİZYON VE EĞİTİM ... 213

A. TV’nin y a rarları ... 213

B. TV’nin z ararları ... 213

Ö rnekler ... 214

IV. W. SCHRAMM’A GÖRE İLETİŞİM ARAÇLA­ R I VE EĞİTİM İL İŞ K İS İ ... 217

V. İSTEM EDEN ÖĞRENME VE R. MERTON ... 217

Video ve eğitim ... 218

XVI. BÖLÜM : TOPLUMSAL DEĞİŞM E VE EĞİTİM 221 I. TOPLUMSAL DEĞİŞME KAVRAMI ... 221

II. EĞİTİM İN TOPLUMSAL DEĞİŞMEYE İL İŞ­ KİN İŞLEVLERİ ... 221

A. E ğitim in tu tu cu işlevi ... 221

B. E ğitim in yaratıcı işlevi ... 222

III. TOPLUMSAL DEĞİŞME VE EĞİTİM İL İŞ­ K İLER İN İN KURAMSAL GÖRÜNÜMLERİ 223 1. Değişme aracı olarak eğitim ... 224

2. Toplum sal değişm enin koşulu olarak eği­ tim ...: 225

3. Toplum sal değişm enin etkileyicisi olarak eğitim ... 226

4. Max YVeber’in toplum sal değişme ve eği­ tim tip o lo jis i... 227

5. Ottavvay’a göre eğitim ve toplum sal deği­ şim ... 228

6. E ğitim akım larına göre toplum sal değiş­ m e -e ğ itim ilişkileri ... 231

a. Özcülük (Essentiaiism ) ... 231

b. K alıcılık (Perennialism ) ... 232

c. Gelişmecilik (Progressivism ) ... 232

d. Yemden O luşturm acılık (Reconstruc- tionism ) ... 232

IV. TOPLUMSAL DEĞİŞM E VE EĞ İTİM İL İŞK İ­ SİN İN BAŞLICA ALANLARI ... 233

A. Bilim ve teknolojideki gelişm eler ... 234

B. K entleşm e ... 236

C. Dem ografik değişm eler ... 238

X III

a. İlköğretim ... 238

b. O rtaokullar ... 239

c. Liseler ... 239

d. Meslekî ve teknik öğretim ... 240

aa. Teknik liseler ... 240

bb. E n d ü stri M eslek Liseleri ... 241

D. Y üksek öğretim ... 242

E. Özel eğitim in gelişmesi ... 243

F. Toplum sal hareketlilik aracı olarak eği­ tim ... ... ... 244

G. Aile yaşam ında değişm eler, kadm ve ço­ cuk ... 244

H. Baskı g ru p la n ... 245

I. D em okratik gelişm eler ... 246

J. M odernleşm e ... 247

XVII.BÖLÜM: AZ GELİŞM İŞ ÜLKELER VE EĞİTİM SEL SO­ RUNLARI I. AZ GELİŞM İŞ ÜLKELERİN GENEL ÖZEL­ LİKLERİ ... 250

II. GELİŞM EKTE OLAN ÜLKELERİN BAZI OR­ TAKLAŞA EĞİTİM SEL SORUNLARI ... 251

1. Yeterli öğretm en eksikliği ... 251

2. O kulların öğrenciyi okulda tu tm a d a ­ ki başarısızlığı ... 252

3. M üfredat p ro g ram ların ın toplum a uym am ası ... 252

• 4. Köy ve kent gelişm esi arasın d a den­ gesizlik ... 252

5. Eğitim sel gelişmeye kadm katılım ı sorunu ... 253

6. Eğitim sistem indeki değerlerde tu tu ­ culuk ... 253

7. Çift dil kullanm a ... 253

III. ÖNERİLERİN ÇÖZÜM YOLLARI ... 254

A. E ğitim e öncelik verm ek ... 255

B. E ğitim ancak canlı ve etken b ir işlevsel k adro içinde yapılabilir ... 256

C. E ğitim ü retici olm alıdır ... 256

D. Eğitim seçici olm alıdır ... 257

E. K adroların yetiştirilm esine öncelik ver­ m ek ... 257

XIV

X V III. BÖLÜM: BEYİN GÖÇÜ VE TÜRKİYE

G ÎR lŞ ... 259

I. BEYİN GÖÇÜ KAVRAMI-GENEL GÖRÜNÜ­ MÜ VE ÇEŞİTLİ ÜLKELERDEKİ DURUM ... A. K avram ve genel görünüm ... 262 B. Çeşitli ülkelerdeki d u ru m ... 263 1. A.B.D... 263 2. İngiltere ... 265 3. K anada ... 266 4. Filipin ve K ore ... 266

II. BEYİN GÖÇÜNÜN NEDENLERİ ... 266

A. L iteratürdeki nedenler ... 266

1. Cazibe k u tu p ları ... 266

2. Arz - Talep kavram ı ... 267

3. Çekici - İtici güçler kavram ı ... 267

B. A raştırm alarda göç nedenleri ... 267

C. E ğitim sel yön ... 269

III. BEYİN GÖÇÜ BAKIMINDAN TÜRKİYE ... 270

A. D oktorlar ... 270

B. M ühendisler ... 273

C. Bilim adam larının göçü ... 277

1. Meslek deneyim i ... 278

2. Akadem ik Unvanlar ... 278

3. Çekici etm enler ... ;.. 279

4. İtici etm enler ... 280

5. İş bulm a y o llan ... 280

IV. BEYİN GÖÇÜNÜN ÖNLENMESİ ... 280

A. Ünide projesi ... 280

B. K alkınm a plan ların d a beyin göçü ... 282

C. Kısıtlayıcı önlem ler ve Anayasa ... 283

D. Öğrencilerle ilgili önlem ler ... 284

XIX. BÖLÜM. SANAYİLEŞMİŞ ÜLKELERİN EĞİTİM SEL SO­ RUNLARI I. SANAYİLEŞMİŞ ÜLKELERİN BELLİ BAŞLI ÖZELLİKLERİ ... 290

İL SANAYİLEŞMİŞ ÜLKELERİN EĞİTİM SEL SORUNLARI ... 291

A. Okulun işlevlerindeki a rtış ... 201

B. E konom inin insangücü istem i ... 291

C. E ğitim de b ü ro k rasi ... 292

D. Kitle iletişim ara çları ... 292

E. M akine egemenliği ... 292

1. Boş zam an eğitim i ... 292

2. Sanayide daha iyi insan ilişkileri ... 293

3. iş i insandan ayırm ak ... 293

F. Ö ğretm en sorunu ... 293

G. Eğitim de fırsa t eşitsizliği ... 293

H. Ü niversiteler ... 293

I. Değer değişim leri ... 293

J. N üfus artışı ... 294

III. BAZI GELİŞM İŞ ÜLKELERDEN ÖRNEK­ LER ... 294

IV. ALVİN TOFFLER'A GÖRE SANAYİLEŞMİŞ ÜLKELERDE GELECEKTE EGÎTİM ... 295

a. Öğrenme ... 296

b. ilişk i k u rm a ... 296

c. Seçme ...1... 297

K ESİM II ÖĞRETİM SOSYOLOJİSİ (Mikro E ğitim Sosyolojisi) XX. BÖLÜM: TOPLUMSAL B İR SİSTEM OLARAK OKUL I. OKULUN TEMEL ÖZELLİKLERİ ... 301

A. Toplum sal sistem olarak okul ve k ü ltü rel özellikleri ... 301

1. Biçim sellik ... 303

2. B ü ro k ratlaşm a ... 304

3. Öğrenci etkileşim i ... 305

B. Okulun top lu m sallaştırm a özelliği ... 306

II. J. DEW EYE GÖRE OKULUN İŞLEVLERİ ... 308

A. B asitleştirm e ... 308

B. Temizleme ... 308

C. Denge k u rm a ... 308

III, OKULUN ROL YAPISI ... 309

A. M üdür ... 309

B. Uzmarflar, (R ehberlik ve Psikolojik Da­ nışm anlar) ... 310

XVI

C. Ö ğretm enler ... 310

D. Ö ğrenciler ... 311

IV. OKULUN ETKENLİĞİ ... 311

i XXI. BÖLÜM : OKUL-ÇEVRE İLİŞK İLER İ I. OKUL TÎPOLOJİLERİ ... 313

A. Geleneksel okul ... 313

B. Topluluğun b ir m odeli o larak okul .. 314

C. Topluluk okulu ... 315

II. ÜLKEMİZDE OKUL - ÇEVRE İLİŞK İLER İ A. Okul - Aile b irlik leri ... 318

B. Okul korum a d em ekleri ... 318

C. Yaygın eğitim etkinlikleri ... 319

D. Eğitim cilerin tu tu m u ... 319

E. Y etişkin eğitim inde okul ... 319

F. Okul - Sanayi İşbirliği ... 320

XX II. BÖLÜM: BOŞ ZAMAN EĞİTİM İ VE OKUL I. BOŞ ZAMAN EĞ İTİM İN İN ANLAMI VE GE­ NEL EĞİTİM DEN FARKLILIKLARI ... 324

II. BOŞ ZAMAN EĞ İTÎM ÎN İN AMACI ... 325

III. GENEL OLARAK OKULLARIN BOŞ ZAMAN EĞİTİM İN D EK İ İŞLEVLERİ ... 327

A. Olumlu görüşü savunanlar ... 328

B. Olumsuz görüşü savunanlar ... 328

IV. OKULLARIN BOŞ ZAMAN EĞİTİM İNDE UYGULADIKLARI ÇEŞİTLİ YÖNTEMLER ... 328

A. Resm î m ü fred at pro g ram ların a bazı dal­ ları alm ak 328

B. İn fo rm al eğitim biçim inde ... 329

C. Okul m erkezli topluluk boş zam an de­ ğerlendirm e pro g ram ları 329

D. Diğer k u ru m lar ta rafın d an sağlanan top­ luluk boş zam an değerlendirm e im kânla­ rını yerine getirm ek ... 330

E. Okullar, boş zam an değerlendirm e p er­ sonelinin m esleksel hazırlığında tem el ro ­ lü oynarlar ... 330

V. ÜLKEMİZDEKİ DURUM ... 331

A. Genel olarak ... 331

B. Eğitsel kollar ... 331

VI. GÜNÜMÜZ OKULLARINDA BOŞ ZAMAN EĞ İTİM İN İ GEREKTİREN NEDENLER ... 334

A. Eğitim am açlarının gerçekleştirilm esi

için ... 334

B. T oplum sallaşm a süreci için ... 334

C. K ültür ak ta rm a yönünden ... 334

D. Eğitim cilerin eğitim i için ... 334

E. Okul içi ve okul dışı etkileşim in gerçek­ leşm esi ... 334

F. Okul b aşarısın ı tayin yönünden ... 335

G. Oyunun eğitsel b ir araç olarak ele alm ışı yönünden ... 335

H. Sosyo-kültürel bütünleşm eyi sağlam ak için ... ... 335

I. T oplum sal s ta tü elde etm ek için ... 335

VII. ÜLKEMİZDE BOŞ ZAMAN FAALİYETLERİ­ N İN SOSYOLOJİK ÖZELLİKLERİNE GÖRE BOŞ ZAMAN EĞ İTİM İN İN GEREKLERİ ... 336

X X III. BÖLÜM: OKULDA BAŞARISIZLIK VE ÖNLENMESİ 338 I. Bireysel N edenler ... II. Toplum sal N edenler ... A. Aileden kaynaklanan başarısızlık nedenleri 339 B. Okuldan kaynaklanan başarısızlık nedenleri 340 C. Ekonom ik im kânlardan doğan nedenler ... 341

XXIV. BÖLÜM. MESLEK OLARAK ÖĞRETMENLİK I. MESLEKLEŞM E KOŞULLARI ... 342

A. U zm anlık bilgisi-örgün öğrenim den geçme 342 B. Giriş denetim i ... 343

C. M eslek ahlâkı ... ;... ... 343

D. Çalışm a özgürlüğü ... 344

E. Meslek k u ru lu şla rı ... 344

F. H izm et koşulları ... ... 345

G. Toplum ca m eslek olarak tanınm a ... 345

IT. ÖĞRETİM M ESLEĞİNİN T İP İK ÖZELLİK­ LERİ ... ... 346

A. Meslek grubu olarak özellikler ... 346

B. M üşteriler ve m üşterilerle ilişkiler ... 348

C. Mesleğin icrası yönünden özellikleri ... 349

III. ÖĞRETMENLİK M ESLEĞİNİN SEÇİM İ ... 350

XXV. BÖLÜM: OKULDA VE SINIFTA ÖĞRETMFN I. OKULDA ÖĞRETMEN ... 354

A. Okul im ajı ... ;... 354

B. Ö ğretm eni etkileyen güçler ... 355

XVII!

1. Dış güçler ... 355

2. îç güçler ... 356

3. K arşılıklı güçler ... 357

II. SINIFTA ÖĞRETMEN ... ... 357

A. Toplum sal b ir sistem olarak sınıf ... 357

B. K üçük grup dinam izm i ...'.. 358

C. Öğrenci-öğretmen ilişkilerinde toplum sal sınıf etm eni ... 360

D. Ülkemizde öğretm en-öğrenci ilişkileri .. 361

XXVI. BÖLÜM: TOPLUMSAL B İR SİSTEM OLARAK S IN IF I. TALCOTT PARSONS’A GÖRE S I N I F ... 363

II. SIN IFIN BÜYÜKLÜĞÜ ... 364

III. YETEN EK GRUPLAMALARI (Türdeşlik) ... 364

IV. S IN IF İÇİ İLETİŞİM ... 365

V. ÖDÜL SİSTEM İ ... 366

VI. KARMA EĞ ÎTlM ... 367

V II. S IN IF ROL YAPISI VE ROL ÎL ÎŞK ÎL E R İ ... 369

a. Öğrenci Rolü ... 369

b. Ö ğretm enin Rolü ... 369

c. Ö ğretm enlerin E tkenliği ... 370

d. Ö ğretm enin Etkenliğini Belirleyen Nesnel Ö lçütler ... XXVII. BÖLÜM: ÖĞRETMENİN STATÜSÜ I. TOPLUMSAL STATÜ KAVRAMI VE ÇEŞİT­ LERİ ... 373

A. Tanım ... 373

1. Verilen statü ler ... 373

2. K azanılan sta tü le r ... 373

B. Saygınlık i ... 374

C. S ta tü ölçütleri ... 375

D. K ilit s ta tü ... 375

E. S tatü sim geleri ... 375

II. ÖĞRETMENİN STATÜSÜ ... 375

A. Cinsiyet ... 376

B. Ö ğrencilerin sta tü sü ve yaşı ... 377

C. Genel ü cret düşüklüğü ... 377

D. Ö ğretm enlerin öğrenim derecesi ... 377

E. O kutulan konu ... 378

XIX

F. Öğretm enin toplum sal kökeni ... 378

G. K ıdem ve yaş ... 379

H. Bağım lılık ... 379

X X V III. BÖLÜM. ÖĞRETMENİN ROLÜ I. ROL KAVRAMI-SINIFLANDIRILMASI VE ÇEŞİTLERİ ... 381

A. Rol kavram ı ... 381

B. Rollerin sınıflandırılm ası ... 381

a. Tayin edilm iş roller-kabul edilm iş roller ... :... 381

b. İd eal rol-gerçek rol ... c. B asit rol-karm aşık rol ... 382

d. İtibarlı-itibarsız ro l ... 382

e. Büyük sorum luluk-hafif sorum lu­ luk gerektiren r o l l e r 382 f. Tem el rol-ikincil ro l ... 382

g. K ilit rol-genel rol ... 382

C. Çeşitli rol kavram ları ... 382

1. R ollerin içe dönüşüm ü ... 383

2. Rol anlaşm ası ... 383

3. Rol takım ı ... 383

4. Rol uzm anlaşm ası ... 383

5. Rol beklentileri ... 384

6. İn fo rm al ro l davranışları ... 384

II. ÖĞRETMENİN ROLÜ ... 385

A. Okuldaki rolü ... 385

1. Ö ğrenciler yönünden öğretm enin rol­ leri ... 385 a. Bilgi yayıcılık ... 386 b. D isiplincilik ... 386 c. Y argıçlık ... 386 d. Sırdaşlık ... 386 e. Ana babalık ro lü ... 386 f. T oplum sallaştırm a ... 386

g. M etodolojist olarak öğretm en ... 386

ğ. Önderlik ... 386

h. N asihatçilik ... 387

ı. M oral atm osfer yaratıcılığı ... 387

2. Ö ğretm enin yöneticiler bakım ından rolleri ... 387

XX

B. Ö ğretm enin çevresel rolleri ... 388

a. Çevre kalkınm asına katılm a ... 388

b. Çevre önderliği ... 388

c. Toplum sal yabancılık ... 388

d. O rta sınıf ahlâkı savunuculuğu ... 390

e. K ü ltü rlü kişi o larak öğretm en ... 399

f. Yeni düşünceler önderliği ... 390

g. Çocuk eğitim i uzm anlığı ... 390

h. İdealistlik ... 391

III. ROL UZMANLAŞMALARINA GÖRE ÖĞRET­ MEN TİPOLOJÎLERİ ... 1. Tipoloji ... 391

A. tipi öğretm en (form al bilgi taşıyıcılığına yönelimli öğretm en) ... 391

B. tipi öğretm en (toplum sallaştırm a aracı olarak öğretm en) ... 391

C. tipi öğretm en (yaratıcı ve yenilikçi dav­ ranış kazandırm a) 392

D. tipi öğretm en (değerlendirm e yönelimli öğretm en) ... 392

2. Tipoloji ... 393

A. Akadem ik öğretm en ... 393

B. Çocuğa yönelim li öğretm en ... 393

C. M isyoner tip öğretm en ... IV. ROL ÇATIŞMALARI ... 394

J

A. DEMOKRATİK Ö Ğ R E T M E N ... 400

a. D em okratik öğretm enin davranış özellikleri ... 400

b. D em okratik davranışın öğrenciye et­ kisi ... 400

B. OTOKRATİK ÖĞRETMEN ... 400

a. O tokratik öğretm enin davranış özel­ likleri ... b. O tokratik öğretm enin öğrenciye etkisi 401 C. İLGİSİZ ÖĞRETMEN ... a. D avranış özellikleri ... 401

b. Öğrenciye E tkisi ... 401

XXI

II. ÖĞRETİME UYARLANMA ... 402

III. TÜRK EĞİTİM SİSTEM İNDE ÖĞRET­ MEN DAVRANIŞLARININ GENEL DE­ ĞERLENDİRİLM ESİ ... 402

XXX. BÖLÜM: SOSYO-KÜLTÜRF.L DEĞİŞMELER VE ÖĞRET- RETMEN I. YEREL SOSYO-KÜLTÜREL DEĞİŞMELER VE ÖĞRETMEN ... 407

II. ULUSAL DÜZEYDE SOSYO-KÜLTÜREL DE­ ĞİŞM ELER VE ÖĞRETMEN ... 410

III. ULUSLARARASI SOSYO-KÜLTÜREL DEĞİŞ­ MELER VE ÖĞRETMEN ... 413

M illiyetçilik ... 413

B arış isteği ... 414

K ültürel em pati ... 414

M illetlerarası örgütler ... 415

Çok yönlü dış politika ... 415

IV. ÖĞRETMEN YETİRTİRM EYE İLİŞK İN ÖNERİLER ... 415

1. Ö ğretm enin u lu slararası sorunlarda bilgi sahibi olm ası ... 415

2. İlgi uyandırm a ... 416

3. Öğretm ene deneyim kazandırm a ve gözlem lerde bulunm a im kânları sağ­ lanm alıdır ... 416

SONUÇ ... 416

XXXI. BÖLÜM : EĞİTİM DE YABANCILAŞMA I. YABANCILAŞMA KAVRAMI ... 418 1. Güçsüzlük ... 418 2. Anlamsızlık .... 418 3. K uralsızlık ... 419 4. Soyutlanm a ... 419 5. Öz yabancılaşm a ... 419 a. B ütünleşm e ... 419 b. K im lik ... 419 c. B aşarı ... 419

II. YABANCILAŞMA KAYNAKLARI ... 419

1. Kişisel olm ayan çevre ... 420

2. Y etersiz ve İlgisiz Ö ğretim ... 420

X X II

3. B ü ro k ratik üşengeçlik ... 420

4. Can Sıkıcılık ye Y orgunluk ... 421

5. O kullardaki Büyük D eğişm eler ... 421

6. K u rallar ve Y önetm elikler ... _ 421 III. YABANCILAŞMANIN ÖNLENMESİ ... 422

1. Gönüllü Seçim ... 423

2. Açık ve T utarlı, Uygun A m açlar ... 423

3. K üçük Ç apta Okul ... 423

4. K atılım ... 425

5. G enişletilm iş ve O rtaklaşa Roller ... 425

6. B ütünleştirilm iş İş ... 425

SONUÇ ... 426

X X X II. BÖLÜM: OKUL ELEŞTİR İLER İ I. ANTİ OTORİTER EĞİTİM: SUMMERHILL DENEYİ ... 427

II. OKULSUZ TOPLUM ... 430

1. Eğitsel Am açlara Yönelik K aynak Hizm et­ leri ... 430

2. Beceri Değişimi ... 430

3. Eşlem e ... 431

4. Profesyonel E ğitim ciler ... 431 KAYNAKLAR ... 433-442

. ■ ■ ■ ■ ' i ■ ! ■ ■■■ ■ - : i- r' • -• -■- r ■ 1 . i ' ■ ■ ■-■ ■■ - ■' i}k-... . .. ■ , . ■■ ■■■ - ' ' .

KESİM I

TOPLUM VE EĞİTİM

Makro Eğitim Sosyolojisi

B u kesim de eğitim in tü m toplum sal k u ru m lar la ilişkileri ele alın­ m ıştır. Bu b ak ım d an b u kesim e m akro eğitim sosyolojisi diyoruz. Eğitim in şeniş açıdanele alınm ası bu kesim in konusunu o lu ştu ru r.

1

.

E Ğ İ T İ M S O S Y O L O J İ S İ N İ N T A N I M I , K O N U S U ,

Ö Z E L L İ K L E R İ VE G E L İ Ş İ M İ

E ğ itim sosyolojisi, sosyoloji b ilim in in b ir u zm an lık dalıdır.

O ndan kopuk ap ay rı b ir d al değildir. Tersine, o n u n genel k av ­

ra m la rın ın eğitim bilim ine uy gulanm asıdır.

Sosyoloji ve eğitim bilim i ilişkileri y a d a ikisi a ra sın d a köp­

rü k u rm a ç a b a la n oldukça yenidir. E ğ itim sosyolojisinin ay rı

b ir d al o la ra k d o ğ u şu n a k a d a r çeşitli a ş a m a la rd a sosyoloji ile

eğitim b ilim inin n itelik b ak ım ın d an b irb irlerin d en oldukça fa rk ­

lılık gösterm eleri nedeniyle b ir işb irliğ inin

gerçekleşem iyeceği

görüşü egem endi. Ç ünkü sosyoloji, to p lu m u n genel y asaların ı,

yasa benzeri düzenlilikleri, eğilim leri, to p lu m sal olg u lar a ra s ın ­

daki n e d e n -s o n u ç ilişkilerini te sb ite çalışan k u ra m sa l b ir tem el

bilim ; eğitim ise, p ra tik u y g u la m a la ra yön veren, d e rh a l k u ra m ­

d a n p ra tiğ e geçen gerçekler peşinde k o şan b ir u y g u lam alı bilim

olarak ta n ın ıy o rd u . F a k a t 20. y ü zyüda genellikle A.B.D. de eği­

tim b ilim in in b ir u y g u lam alı bilim o larak u y g u lam alı so ru n la ra

çözüm yolu b u lm a k ta k i başarısızlığı h a y a l k ırık lığ ı y a ra tm ış ve

b u bilim in sağlam , g üv en ilir gerçeklere v a rm a k için d a h a önce­

den gerçek k u ra m sa l a ra ş tırm a la ra zo ru n lu b ir ih tiy acı olduğu

te sb it edilm iştir. A yrıca d o ğ ru lu ğ u esaslı b ir d en etim d en geç­

m eyen so n u çların d erh al u y g u lam a a la n ın a koyuîm am ası gerek­

tiğ i üzerinde de d u ru lm u ştu r. Böylece

sosyolojinin sp ek ü latif

b ir bilim olm adığı ve eğ itim in ise d e rh a l u y g u lam a a la n ın a ko-

yu lm am ası gerektiği üzerinde b ir a n laşm ay a v arılm ıştır. B aşka

bir deyimle, sosyolojinin sp ekü latif, eğ itim in ise d e rh a l to p lu m ­

sal u y g u lam a iç in reçeteler veren b ir u y g u lam alı b ü im olduğu

yolundaki eski görüşler değişikliğe u ğ ra m ış tır1. Bu b ak ım d an

h e r iki d a lın d a n ite l y önden b irb irlerin e y ak ın laşm alarıy la, y â ­

ni, hem sosyolojinin ve h em de eğitim b ilim in in gerek k u ram sal

yönleri ve gerekse uy g u lam ay a yönelm eleri nedeniyle işbirliği

yapabilm eleri kolaylaşm ış ve “E ğ itim Sosyolojisi” d alı

tu r. Eğitim sosyologlarından Braokover ve G ottlieb eğitim sos­

yologunun genel sosyologdan fark lılığ ın ın o n u n sadece özel ola­

ra k seçilm iş b irtak ım m a te ry a l ile çalışm asın a b a ğ la m a k ta ve

eğitim sosyologunun o k u llu n u n d av ran ış ve ideolojisini a n la m a ­

ya, o k u lu n m evcut k u ru m la r ve kişilik üzerind ek i etkisini k eş­

fetm eye çalıştığ ın ı b elirtm ek ted irler2.

Tem el ko n u y a girm eden önce, eğitim bilim ve sosyoloji k av ­

ra m la rın ı .açıklam ak gerekir.

A. EĞİTİM KAVRAMI VE EĞİTİM BİLİM

G enellikle h e r eğitim ci, eğitim i değişik ifadelerle fa rk lı b i­

çim lerde ta n ım lam ıştır. Şüphesiz b u fark lü a şm ad a eğitim cilerin

değişik a m açla rı esas a lm a la rı rol o y n am ak tad ır. B u n u n la b ir­

likte lite ra tü rd e çok geçen şu ta n ım la rı verm ekle yetineceğiz.

«

“E ğitim b irey in yaşadığı to p lu m d a yeteneğini, tu tu m la rın ı

ve olum lu değerdeki diğer d av ran ış biçim lerini geliştirdiği s ü ­

reçler to plam ıdır.”

B aşk a b ir biçim deki ta n ım a göre eğitim , “B ireyin to p lu m ­

sal y eteneğ in in ve en elverişli düzeyde kişisel gelişm esinin elde

edilm esi için seçilm iş ve d en etim li b ir çevreyi (özellikle okulu)

içine ala n to p lum sal b ir sü re ç tir3.

B ir eğitim cim iz de eğitim i, “B ireyin d avran ışm d a, k en d i y a ­

şan tısı yoluyla ve am açlı o larak isten d ik değişm e m ey d an a ge­

tirm e sü recid ir” biçim inde ta n ım lıy o r4.

B u ta n ım la m a la rı gözden geçirdiğim iz zam an eğitim in, k i­

şiliğin gelişm esine y ard ım eden ve onu esas alan, o nu y etişk in

y a şa m ın a h azırlay an , gerek li bilgi, beceri ve d a v ran ışlar elde e t­

m esine y a ra y a n b ir süreç o ld u ğ u n u anlarız.

Eğitim , k endi içinde çeşitlere ay rılm ak tad ır. B u n la rı k ısa­

ca gözden geçirelim :

1. Ö rgün E ğ itim — O kulda y ap ılan eğitim dir. P lân lı prog­

ram lı ve düzenlidir. Belli yöntem lere göre verilen eğitim dir.

2. Y aygın E ğ itim — Yine ö rg ü n eğitim gibi p lâ n lı ve prog­

ram lıdır. Y egâne fark , h e r yaş kadem esine b u öğ retim in

açık

olm asıdır. O ysaki ö rg ü n eğitim yaş ile sm ırla n d ın lm ıştır. D ah a

çok, ö rg ü n eğitim im k â n la rın d a n hiç y a ra rla n m a m ış d u ru m d a

olanlara, oku ldan erk en ay rılan la ra, m eslek d a lla rın d a d a h a ye­

te rli olm ak isteyenlere yöneliktir.

3. Doğal E ğ itim (Ö rgün olm ayan eğ itim ) — Ö rg ü n eğ iti­

m in ta m te rsi olan eğitim dir. P lân lı ve program lı, biçim sel d e­

ğildir. H ay atın akışı içersinde, kendiliğinden ve te sad ü fi o larak

gerçekleşen eğitim dir. K işinin ailesinden, ark a d a ş g ru b u n d an ,

çevresinden öğrenm esi gibi.

4. Ö ğretim —- Tek ta ra flı o larak belli k o n u d a kişilere bilgi

verme, bilgi a k ta rm a işidir.

5. H izm et-içi E ğ itim — Belli b ir k u ru m d a görevli kişilere,

k ısa süreli olarak, u ğ ra ştık la rı a la n ile ilgili bilgi verm ek iç in y a ­

p ılan eğtim dir. K işilerin h izm ettek i verim lilik ve etk in lik lerin in

arttırılm a sın a , gelişm eye yol aça n bilgi, beceri ve an lay ışların ın

zenginleştirilm esine yöneliktir.

6. İş başında E ğ itim — K u ra m la rd a çalışan görevlilere,

g ü n lü k çalışm a s a a tle ri içinde, görev yerinde, b aza n ferdî, b azan

d a g ru p la r h alin d e u y g u la n a n eğitim dir. D ah a çok fa b rik a la rd a

işçilere u y g u la n an eğitim tü rü d ü r.

“E ğ itim b ü im ” ise, eğitim i kendisine ko n u a la n b ir bilim dir.

E ğitim olayını bilim sel yöntem lerle inceleyen, eğitim so ru n ların ı

bilim sel b ir y ak laşım la çözüm lem eye çalışan ve eğitim a lan ın d a

k u ra lla r ve k u ra m la r düzenlem eyi am açlay an b ir bilim dalıdır.

B. SOSYOLOJİ

Beşerî top lu m u n sistem atik incelenm esiyle ilg ilenen b ir to p ­

lum sal k u ra lla r b ü tü n ü olan to p lu m u n bilim idir. D avranış bi-

lim lerin d en d ir ve u y g ar to p lu m la rla ilgilenir. E n geniş an lam ıy ­

la in sa n d av ra n ış ve ilişkilerini k o n u edinir. B ir a ra d a b u lu n a n

in s a n la r olayı üzerinde yoğunlaşır. T o p lu m u n h e r yerinde m ev­

cu t top lu m sal d av ran ışın kalıplaşm ış düzenliliklerini inceler. Bu

alan d ak i to plum sal k u ra lla rı ve y asala rı tesb ite çalışır.

Sosyoloji, beşerî to p lu m d a b u lu n a n g rup y aşam ı h ak k ın d a

bilim sel y öntem ve te k n ik lerin u y g u lan m asıy la bilgi edinir. O

h alde sosyoloji, to p lu m d a g ru p la r üzerinde d u rm ak ta, g ru p ların

yapı ve işlevlerinin çözüm lenm esini ele alm ak ta, g ru p la rın kö­

kenleri, kom pozisyonu ve birbirleriyle ilişkilerini in sa n d a v ra ­

n ışları yönünden incelem ektedir.

Bilim sel yöntem lerle top lu m sal o lg uları inceler. E ğitsel olay­

la r d a to p lu m d a cereyan ettiğ in e göre, sosyolojinin eğitim i b ir

to p lu m sal k u ru m o larak ele alm ası kaçın ılm az b ir d u ru m d u r.

İşte “E ğ itim Sosyolojisi” d en en ay rı b ir u zm anlık a la n ı b u n e ­

denle d o ğ m u ştu r5.

C. EĞ İTİM SOSYOLOJİSİNİN GELİŞİM İ

O ndokuzuncu yüzyıl k lâsik sosyologları

k u ra m sa l

o larak

k en d i sistem lerini g e liştirirk en eğitim olgusuyla d a ilgilenm iş­

lerdir. F a k a t b u sosyologlar, to p lu m u n b ü tü n olgu, olay ve sü ­

reçlerini to p ta n b ü tü n c ü l b ir yak laşım la ele alıp genel k u ra lla ra

u laşm ak, gözlem den çok ilkelere bağlı k alm ak eğilim leri y ü zü n ­

den, b aşk a b ir deyimle, m ikro sosyolojiden çok, m a k ro sosyolo­

jik b ir yaklaşım ı benim sem elerinden dolayı “E ğ itim ” sü recin i de

sü b jek tif n ite lik te çözüm lem ekle yetinmişlerdir®. B u yüzden, b u ­

g ü n o n la rın eğitim h a k k m d ak i önsezi n iteliğ in dek i görüşlerini

b ire r v arsay ım o larak a ra ş tırm a la rd a k u llan m ak m ü m k ü n d ü r.

K lâsik sosyologlardan L ester W ar d, 1883 y ü m d a y a y ın la n a n

“D inam ik Sosyoloji” isim li eserinde ilk kez eğitim sosyolojisin­

d en söz etti. W ard, to p lu m sal gelişm ede b ir öge o la ra k eğitim in

önem ine değindi.

D aha so n ra Jo h n Deıvey, 1899 y ılınd a y a y ın la n a n “O kul ve

T oplum ” isim li eseriyle eğitim sosyolojisi a la n ın ı

güçlendirdi.

Dewey eğitim sistem in i to p lu m sal değişm enin d o ğ ru d an aracı

olarak gördü. Böylece ok u llara b ir reform to p lu m u o larak b a k ­

tı7. .

E m ile D urkheim , W illiam Jam es ve C.S. Pierce gibi kişiler

de d a h a so n ra la rı eğitim sosyolojisine önem li k a tk ıla rd a b u lu n ­

m uşlard ır.

Emile Durkheim’m Katkıları

E. D urkh eim , bu a la n ın k u ru c u la rı a ra sın d a say ılm ak tad ır.

K im ileri ise George S. P ayn e’ı k u ru c u o la ra k belirtirler.

D urkheim ,

eğitim de bilim sel m etodolojinin kullanılabilece­

ğinde direndi. Özellikle F ra n s a ’d a top lu m sal düzensizlikle ilgi­

lendi ve o k ulların b u d u ru m u önleyebileceğini ileri sürdü. Çocu­

ğ u n to p lu m laşm asın d a okulun

a r ta n önem i üzerinde

durdu.

O kulun, çocuğun grup y aşam ın d ak i d ay an ışm a d u y g u su n u u y a­

n ık tu t a n gerekli herşeye sah ip o ld uğ un u belirtti.

D u rkh eim ’in eğitim sosyolojisine tem el katk ısı, eğitim e b ir

top lu m sal olay o la rak bak ışıdır8. O na göre eğ itim olgusu, tem el

olarak toplum saldır. Kökeni, işlevi ve eğitim k u ra m ı b ak ım ın d an

sosyoloji ile çok sıkı ilişkilidir. E ğitim b ir to p lu m d an

diğerine

büyük değişiklik gösterir. H a tta eğitim ta rih in d e ay n ı to p lu m d a

fark lı zam a n la rd a fa rk lı biçim lere b ü rü n ü r9. E ğitim sistem i y a

d a eğitim süreci de diğer toplum sal, siyasal y a d a ah lak sa l k u ­

ru m la r gibi işlevlerini yerin e g etird iğ i h e rh a n g i b ir to p lu m u n

, yapı ve ih tiy a ç la rın ın sonucu olan to p lu m sal b ir olaydır. E ğ itim

h e rh a n g i b ir to p lu m d a u yg u lam alar, eylem biçim leri, gelenek­

lerden oluşur. O rtaça ğ d a eğitim dinsel, rö n e sa n sta özgür, onye-

dinci yüzyılda edebî, b u g ü n ise bilim sel n itelik ted ir. B u n u n n e ­

deni, in sa n ih tiy a ç la rın ın çokluğu ve çeşitliliğine b ağ lıdır10.

İn s a n ih tiy a ç la rı çeşitlenm iş ve o ih tiy açların bağlı olduğu

toplum sal k oşu llar d a değişm iştir.

D urkheim , eğitim i işlevsel açıd an ele aldı. E ğitim de tem el

to p lu m sal k u ru m la rd a n birisidir.

Tem el k u ru m la r to p lu m sal

u y u m u ve birliği g e liştirir ve korur. E ğ itim de b u n la rd a n b iri­

dir. E ğ itim in özel işlevi (görevi), genç k u şağ ın m etodik o larak

top lum sallaşm asıdır. B u n u n la ifade edilen ise, ço cuk ta m u a y ­

yen değerler ve m u ay yen en tellek tü el ve fiziksel beceriler k a ­

z an d ırm ak tır. B u becerileri b ireyden h em siy asal toplum , h em

de k en disin in özel çevresi ister. T o plum un h a y a tta k alm ası ve

uyum , an ca k b u yoldan sa ğ la n ır11.

Mili, K a n t, H erbart ve Spencer gibi d ü şü n ü rle rin eğitim in

a m acın ın b irey in yeten ek lerin i en yüksek olgunluk derecesine

ç ık arm ak olduğu ve bireyi tem el alm a görüşlerine k arşılık D u rk­

heim , eğitim in genç k u şağ ın to p lu m sallaştırılm ası o ld u ğ u n u be­

lirtir 12. T o p lu m u n istediği biçim de yetişm iş in s a n söz k o n u su ­

dur. Bu nedenle eğitim , to plu m sal ih tiy a ç la ra cevap o lu ştu ru r.

Özetle, D urkheim , eğitim de to p lu m u n gözönünde

b u lu n d u ru l­

m a sın a ağırlık vererek, eğitim in to p lu m sal o lu şu n a d ik k a ti çek­

m iştir.

B ir to p lu m d a değerler ve in a n ç la rın u y u m u önem lidir. F a ­

k a t o n la ra n asıl ulaşüır? A ntisosyal d av ran ışlı çocukları sorum ­

lu y etişk in h alin e g etirm ek için n e yapm alıyız? D u rkh eim ;e gö­

re a h lâ k eğitim i verm ek gerekir. O na göre a h lâ k eğitim i, to p lu ­

m un tem el değerleri ve in a n ç la rın ın benim senm esi

so n u cun u