SAĞLIK SORUNLARI VE
HASTALIKLARIN YÖNETİMİ
Türkiye Halk Sağlığı Kurumu Çevre Sağlığı Daire Başkanlığı
Sağlık Mah. Adnan Saygun Cad. No:55 E Blok Sıhhiye - Çankaya / ANKARA Bakanlık Yayın No: 1035
ISBN : 978-975-590-615-7
Sağlık Sorumluluğunu Geliştirme Programı
Tedavi ve Rehabilite Edici Sağlık Hizmetlerinde Çok Paydaşlı Yaklaşım
CİLT I
Geliştirme Programı
SAĞLIK SORUNLARI VE
HASTALIKLARIN YÖNETİMİ
CİLT I
Tedavi ve Rehabilite Edici Sağlık
Hizmetlerinde Çok Paydaşlı Yaklaşım
1. Baskı Ankara 2016
Bu yayın, T. C. Sağlık Bakanlığı Türkiye Halk Sağlığı Kurumu (Çevre Sağlığı Daire Başkanlığı) tarafından hazırlanmış ve bastırılmıştır. Her türlü yayın hakkı Türkiye Halk Sağlığı Kurumu’na aittir. Kaynak gösterilmeden kısmen dahi olsa alıntı yapılamaz, çoğaltılamaz ve yayımlanamaz. Alıntı yapıldığında
“Kitabın adı, T. C. Sağlık Bakanlığı Türkiye Halk Sağlığı Kurumu, Yayın No, basıldığı il ve yayımlandığı tarih”
belirtilmelidir. Ücretsizdir. Parayla satılamaz.
Türkiye Halk Sağlığı Kurumu Yayın Komisyonu tarafından onay verilmiştir.
KOORDİNATÖR EDİTÖR Prof. Dr. Eyüp GÜMÜŞ
Müsteşar
EDİTÖRLER Prof. Dr. İrfan ŞENCAN
Türkiye Halk Sağlığı Kurumu Başkanı Yrd. Doç. Dr. Talat BAHÇEBAŞI
Düzce Üniversitesi Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Anabilim Dalı Prof. Dr. Süleyman GÖRPELİOĞLU
Dışkapı Yıldırım Beyazıt Eğitim ve Araştırma Hastanesi Prof. Dr. Murat TOPBAŞ
Karadeniz Teknik Üniversitesi Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Anabilim Dalı Uzm. Dr. Hasan IRMAK
Sağlık Bakanlığı Bakan Müşaviri Dr. Kamil TÜRKMEN
Türkiye Halk Sağlığı Kurumu Başkan Yardımcısı Dr. Hüseyin İLTER
Türkiye Halk Sağlığı Kurumu Çevre Sağlığı Daire Başkanı Uzm. Dr. Derya ÇAMUR
Türkiye Halk Sağlığı Kurumu Çevre Sağlığı Daire Başkanlığı
Prof. Dr. Süleyman GÖRPELİOĞLU
Dışkapı Yıldırım Beyazıt Eğitim ve Araştırma Hastanesi Prof. Dr. Murat TOPBAŞ
Karadeniz Teknik Üniversitesi Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Anabilim Dalı Uzm. Dr. Hasan IRMAK
Sağlık Bakanlığı Bakan Müşaviri Dr. Hüseyin İLTER
Türkiye Halk Sağlığı Kurumu Çevre Sağlığı Daire Başkanı Uzm. Dr. Derya ÇAMUR
Türkiye Halk Sağlığı Kurumu Çevre Sağlığı Daire Başkanlığı
MODERATÖRLER*
Prof. Dr. F. Nur BARAN AKSAKAL
Gazi Üniversitesi Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Anabilim Dalı Prof. Dr. Ferruh Niyazi AYOĞLU
Bülent Ecevit Üniversitesi Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Anabilim Dalı Prof. Dr. Zeynep Aytül ÇAKMAK
Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Anabilim Dalı Prof. Dr. Fevziye ÇETİNKAYA
Erciyes Üniversitesi Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Anabilim Dalı Prof. Dr. Nurhan İNCE
İstanbul Üniversitesi İstanbul Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Anabilim Dalı Prof. Dr. Cemalettin KALYONCU
Eskişehir Osmangazi Üniversitesi Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Anabilim Dalı Prof. Dr. Selma KARABEY
İstanbul Üniversitesi İstanbul Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Anabilim Dalı Prof. Dr. Nuray ÖZGÜLNAR
İstanbul Üniversitesi İstanbul Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Anabilim Dalı Prof. Dr. Ersin USKUN
Süleyman Demirel Üniversitesi Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Anabilim Dalı
Uzm. Dr. Hasan IRMAK Sağlık Bakanlığı Bakan Müşaviri
Dr. Hüseyin İLTER
Türkiye Halk Sağlığı Kurumu Çevre Sağlığı Daire Başkanı Uzm. Dr. Derya ÇAMUR
Türkiye Halk Sağlığı Kurumu Çevre Sağlığı Daire Başkanlığı Uzm. Dr. Seda USUBÜTÜN
Sağlık Bakanlığı Dış İlişkiler ve Avrupa Birliği Genel Müdürlüğü Dr. Tacettin KAKİLLİOĞLU
Ankara İl Sağlık Müdürlüğü Dr. Orhan Koray ARBERK Eskişehir Halk Sağlığı Müdürlüğü
Dr. Oya SÖYLEMEZ Bursa Halk Sağlığı Müdürlüğü
Dr. Asuman PAKER Bursa Halk Sağlığı Müdürlüğü
PROJE DOKÜMANTASYON PROGRAMI YAZILIM VE TASARIMI Dr. Levent ALKAN
Düzce Halk Sağlığı Müdürlüğü Murat GÜRSEL
Düzce Halk Sağlığı Müdürlüğü
Fatih TÜRKMEN
Sağlık ve Sosyal Güvenlik Dairesi Başkanı Sema YILMAZ
Planlama Uzmanı
DÜZCE ÜNİVERSİTESİ PROGRAM YÜRÜTME EKİBİ Prof. Dr. Funda SİVRİKAYA ŞERİFOĞLU
Rektör
Prof. Dr. Nigar ÇAKAR Rektör Yardımcısı
Yrd. Doç. Dr. Talat BAHÇEBAŞI Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Anabilim Dalı
Eski Bakanı Prof. Dr. Recep AKDAĞ ve Sağlık Bakanlığı Eski Müsteşarı Prof. Dr. Nihat TOSUN ile Türkiye Halk Sağlığı Kurumu Eski Başkanları Doç. Dr. Mustafa AKSOY, Prof. Dr. Turan BUZGAN ve Prof. Dr. Seçil ÖZKAN’a teşekkür ederiz.
İnsana dair her alanda ve her işte, birey ve toplum sağlığını ilgilendiren bir unsur vardır. Bir binanın eşik yüksekliğinden, taşıt ve işyerlerinden çevreye salınan gazlara; gıda ürünlerinden, okul servislerinin niteliğine;
çalışma ortamından, rekreasyon alanlarına kadar hayata dair herayrıntının insan sağlığı üzerine olumlu veya olumsuz etkisi bulunmaktadır. Sağlığa etkisi olan tüm unsurların bütüncül ve çok sektörlü yaklaşımla yeniden ele alınması günümüz toplumlarının öncelikli ilgi ve çalışma alanı haline gelmiştir.
Son yıllarda koruyucu sağlık hizmetlerinin yaygınlaştırılması, bulaşıcı hastalıklarla mücadele edilmesi, ihtiyaç duyulan insan kaynaklarının geliştirilmesi, sağlık tesislerinin kurulması ve işletilmesi konularında Sağlık Bakanlığı’nın planlama, uygulama ve denetim işlevlerinde önemli ilerlemeler kaydedildi. Sağlıkta Dönüşüm Programı çerçevesinde sağlığa erişim ve hizmet kalitesinde kayda değer iyileşmeler oldu.
Bu kapsamda başta aile hekimliği, anne ve çocuk sağlığı, koruyucu sağlık hizmetleri, bulaşıcı hastalıklarla mücadele, hasta hakları, hastane ve hasta yatak sayısı, kurumsal yapılanma veinsan kaynakları olmak üzere pek çok alanda reform niteliğinde gelişmeler sağlandı.
Sağlık alanında gelinen noktadan daha ileriye istikrar ve kararlılıkla yürümek, elde edilen başarı ve kazanımları sürdürmek için bilimin ışığında, birey ve toplum sağlığına etki eden tüm faktörleri göz önünde tutan adımlar atmaya devam etmeliyiz.
Bu amaçla geliştirdiğimiz “Çok Paydaşlı Sağlık Sorumluluğunu Geliştirme Programı” ile sağlık alanında sunulan hizmetleri ülkenin altyapısı, sağlık sistemi ve toplumun gelişme özelliklerini dikkate alarak diğer sektörlerdeki paydaşlarla birlikte yeniden tanımlamayı; insan sağlığına olumsuz olarak etki eden faktörlerin iyileştirilmesi için ihtiyaç duyulan yöntem ve materyalleri sektörel kapsayıcılık içinde belirlemeyi; bu alandaki yetki ve sorumlulukları ortaya koymayı amaçladık.
Yalnızca Sağlık Bakanlığı değil ülkemiz için sağlık alanında topyekûn kalkınma hamlesi olarak değerlendirilebilecek olan bu çalışmanın, sağlıklı, mutlu ve refah içerisinde yaşayacak bir toplumun temel kilometre taşlarından biri olacağını düşünüyorum.
Programın en kısa sürede ve başarıyla uygulanacağına inanıyor; programı kurgulayan, detaylı çalışmalarla uygulanabilir hale getiren ve katkı sağlayan herkese teşekkür ediyorum.
Dr. Mehmet MÜEZZİNOĞLU Sağlık Bakanı
Önsöz
2003 yılından itibaren uygulamaya başlanılan Sağlıkta Dönüşüm Programı ile sağlık hizmetlerinin etkili, verimli ve hakkaniyete uygun şekilde organize edilmesi ve sunulması amaçlanmaktadır. Sağlıkta dönüşüm programıyla aile hekimliği, anne ve çocuk sağlığı, hastane ve hasta yatak sayıları, sağlık personeli, koruyucu sağlık, kurumsal yapılanma, bulaşıcı hastalıklarla mücadele ve hasta hakları olmak üzere pek çok alanda reform niteliğinde gelişmeler sağlanmıştır.Temel sağlık göstergelerinde çok kısa sürede önemli iyileşmeler kaydedilmiş, bebek ve anne ölüm hızları düşürülmüş ve doğumda beklenen yaşam süresi yükselmiştir.
Elde edilen kazanımların korunması ve ileriye götürülmesi de en az bu süreç kadar zorlu olup bir o kadar kararlılık ve istikrar gerektirmektedir. Birey ve toplum sağlığı ile ilgili sorumluluklar yalnızca Sağlık Bakanlığı’nın görev alanıyla sınırlı kalamayacak kadar geniş ve kapsamlıdır. Sağlığın geliştirilmesi ve toplum sağlığının ileri düzeye taşınabilesi için diğer tüm sektörleringörev ve sorumluluklarının da net şekilde tanımlanması gerekmektedir.
Dünya Sağlık Örgütü’nün benimsediği temel sağlık hizmetlerine genel yaklaşım modelinde sağlığın tüm sektörlere entegrasyonu ve tüm sektörler ile ortak politikalar için işbirliği modelleri geliştirilmesi esas alınmaktadır.
Eylül 2011’de Bakü’de toplanan DSÖ Avrupa Bölgesi Toplantısında 2020 Sağlık Hedefleri olarak belirlenen 6 stratejik amaçtan biri, sağlık yönetişiminin iyileştirilmesi, tüm sektörlerdeki kilit aktörler ve karar vericilerin sağlık alanındaki sorumluluklarının ve sağlığın geliştirilmesinde potansiyel rollerinin farkında olmalarının sağlanmasıdır.
Bakanlığımızın 2013-2017 Stratejik Planı’nda yer alan önemli hedeflerden biri, sağlığı tüm politikaların merkezine alarak sağlığın sosyal belirleyicileri konusunda etkili eylemlerde bulunmaktır. Bu hedefe yönelik stratejiler ise “çok sektörlü işbirliği kapsamında sağlığın sosyal belirleyicilerini etkileyen ve sağlıkta hakkaniyeti gözeten politika ve programlar yapmak” ve “yüksek öncelikli alanlarda sektörler arası işbirliğini güçlendirmek”
olarak belirlenmiştir.
Ön çalışmaları 2009 yılı Ağustos ayında başlayan, 2011 yılı Mart ayından itibaren sağlık ve sağlık sektörü dışındaki diğer sektör temsilcilerinin davet edilmesiyle oluşturulan çalıştaylarla hazırlanan Çok Paydaşlı Sağlık Sorumluluğunu Geliştirme Programı bu amaç ve hedefler doğrultusunda geliştirilmiştir. Çalıştaylarda üniversiteler, kamu kurum ve kuruluşları ile sivil toplum kuruluşlarındaki değişik uzmanlık alanlarından yaklaşık 1200 katılımcı yer almıştır. Program iki bölümden oluşmaktadır. Birinci bölümü Sağlığın Korunması ve Geliştirilmesine Çok Paydaşlı Yaklaşım, ikinci bölümü ise Tedavi ve Rehabilite Edici Sağlık Hizmetlerinde Çok Paydaşlı Yaklaşım oluşturmaktadır.
Program ile ülkenin alt yapısı, sağlık sistemi ve toplumun gelişme özelliklerini dikkate alarak koruyucu ve temel sağlık hizmetlerinin diğer sektörlerdeki paydaşlar ile yeniden tanımlanması, sağlık hizmetlerinin durumunun ve ihtiyaçlarının sektörel kapsayıcılık içinde belirlenmesi, paydaşların sağlık hizmetlerinin sunumundaki görev tanımlarının, yetki ve sorumluluklarının tanımlanması, iş akışlarının, kaynaklarının belirlenmesi, sunulan sağlık hizmetlerinin performans ölçütlerinin, bu ölçütlerin izleme değerlendirmesini yapacak paydaşların ve yaptırım yetkisi olan paydaşların belirlemesi hedeflenmektedir.
Türkiye Büyük Millet Meclisi’nde kabul edilen 2014-2018 Onuncu Kalkınma Planında yer bulan “Bireylerin bedenen ve ruhen tam bir iyilik halinde olması için koruyucu sağlık hizmetleri, gerek bireye gerekse sosyal, biyolojik ve fiziki çevreye yönelik çok sektörlü bir yaklaşımla geliştirilecektir” ifadesi ile geliştirilen programın bir devlet politikası haline getirilmesi konusunda önemli bir adım atılmıştır.
Programın uygulama aşaması 23 Aralık 2014 tarihinde yayımlanarak yürürlüğe girmiş olan Başbakanlık Genelgesi ile başlamıştır.
Hem günümüze, hem de geleceğe yönelik önemli katkılar sağlayacağına inandığım bu programın hazırlanmasında emeği geçen herkese teşekkür eder programın başarı ile uygulanmasını dilerim.
(20 Haziran 1962 - 25 Ağustos 2013)
“Bu programı hayal eden, bilimsel altyapısını oluşturan, tarafları ikna ederek çalışmaları başlatan, tüm süreç boyunca büyük bir özveri, azim, heves ve üretkenlikle çalışan, her bir adım ilerlemede gözlerinde ışıltılar oluşan, halk sağlığı alanında hem bir akademisyen, hem de bir saha çalışanı olan Dr. Talat Bahçebaşı’yı sevgi, saygı, özlem ve minnetle anıyoruz.”
CİLT I. GENEL BİLGİLER
1. AĞIZ VE DİŞ SAĞLIĞI SORUNLARININ YÖNETİMİ... 21
I. Yönetici Özeti... 23
II. Giriş... 24
III. Durum Analizi... 25
IV. Geleceğe Yönelik Stratejiler... 30
V. Sonuç ve Genel Değerlendirme... 33
VI. Yararlanılan Kaynaklar... 35
2. ÇOCUK SAĞLIĞI VE HASTALIKLARININ YÖNETİMİ... 37
I. Yönetici Özeti... 39
II. Giriş... 40
III. Durum Analizi... 42
IV. Geleceğe Yönelik Stratejiler... 56
V. Sonuç ve Genel Değerlendirme... 58
VI. Yararlanılan Kaynaklar... 59
3. DERMATOLOJİK SORUNLARININ YÖNETİMİ... 61
I. Yönetici Özeti... 63
II. Giriş... 64
III. Durum Analizi... 69
IV. Geleceğe Yönelik Stratejiler... 93
V. Sonuç ve Genel Değerlendirme... 95
VI. Yararlanılan Kaynaklar... 97
4. ENDOKRİN SİSTEMLE İLGİLİ SORUNLARIN YÖNETİMİ... 101
I. Yönetici Özeti... 103
II. Giriş... 105
III. Durum Analizi... 110
IV. Geleceğe Yönelik Stratejiler... 128
V. Sonuç ve Genel Değerlendirme... 129
VI. Yararlanılan Kaynaklar... 130
5. ENFEKSİYON HASTALIKLARININ YÖNETİMİ... 133
I. Yönetici Özeti... 135
II. Giriş... 137
III. Durum Analizi... 139
IV. Geleceğe Yönelik Stratejiler... 148
V. Sonuç ve Genel Değerlendirme... 150
VI. Yararlanılan Kaynaklar... 151
6. GENİTOÜRİNER SİSTEM SORUNLARININ YÖNETİMİ... 153
I. Yönetici Özeti... 155
II. Giriş... 158
III. Durum Analizi... 177
IV. Geleceğe Yönelik Stratejiler... 181
V. Sonuç ve Genel Değerlendirme... 183
VI. Yararlanılan Kaynaklar... 184
7. GÖZ SAĞLIĞI SORUNLARININ YÖNETİMİ... 191
I. Yönetici Özeti... 193
II. Giriş... 194
III. Durum Analizi... 196
IV. Geleceğe Yönelik Stratejiler... 223
V. Sonuç ve Genel Değerlendirme... 231
VI. Yararlanılan Kaynaklar... 233
8. HEMATOLOJİK SORUNLARIN YÖNETİMİ... 237
I. Yönetici Özeti... 239
II. Giriş... 240
III. Durum Analizi... 241
IV. Geleceğe Yönelik Stratejiler... 248
V. Sonuç ve Genel Değerlendirme... 250
VI. Yararlanılan Kaynaklar... 251
9. İMMÜNOLOJİK VE ALERJİK SORUNLARIN YÖNETİMİ... 253
I. Yönetici Özeti... 255
II. Giriş... 256
III. Durum Analizi... 257
IV. Geleceğe Yönelik Stratejiler... 267
V. Sonuç ve Genel Değerlendirme... 268
VI. Yararlanılan Kaynaklar... 269
10. KADIN HASTALIKLARI VE DOĞUM İLE İLGİLİ SORUNLARIN YÖNETİMİ 271
I. Yönetici Özeti... 273
II. Giriş... 276
III. Durum Analizi... 277
IV. Geleceğe Yönelik Stratejiler... 291
V. Sonuç ve Genel Değerlendirme... 294
VI. Yararlanılan Kaynaklar... 295
11. KARDİYOVASKÜLER SİSTEMLE İLGİLİ SORUNLARIN YÖNETİMİ... 301
I. Yönetici Özeti... 303
II. Giriş... 304
III. Durum Analizi... 305
IV. Geleceğe Yönelik Stratejiler... 319
V. Sonuç ve Genel Değerlendirme... 320
VI. Yararlanılan Kaynaklar... 321
12. KAS, İSKELET VE BAĞ DOKUSU SORUNLARININ YÖNETİMİ... 323
I. Yönetici Özeti... 325
II. Giriş... 328
III. Durum Analizi... 330
IV. Geleceğe Yönelik Stratejiler... 337
V. Sonuç ve Genel Değerlendirme... 339
VI. Yararlanılan Kaynaklar... 341
13. KULAK BURUN BOĞAZ SORUNLARININ YÖNETİMİ... 347
I. Yönetici Özeti... 349
II. Giriş... 350
III. Durum Analizi... 352
IV. Geleceğe Yönelik Stratejiler... 410
V. Sonuç ve Genel Değerlendirme... 414
VI. Yararlanılan Kaynaklar... 415
14. NÖROLOJİK SİSTEMLE İLGİLİ SORUNLARIN YÖNETİMİ... 423
I. Yönetici Özeti... 425
II. Giriş... 427
III. Durum Analizi... 430
IV. Geleceğe Yönelik Stratejiler... 463
V. Sonuç ve Genel Değerlendirme... 464
VI. Yararlanılan Kaynaklar... 465
15. ONKOLOJİK SORUNLARIN YÖNETİMİ... 469
I. Yönetici Özeti... 471
II. Giriş... 473
III. Durum Analizi... 475
IV. Geleceğe Yönelik Stratejiler... 488
V. Sonuç ve Genel Değerlendirme... 494
VI. Yararlanılan Kaynaklar... 495
16. PSİKİYATRİK SORUNLARIN YÖNETİMİ... 497
I. Yönetici Özeti... 499
II. Giriş... 502
III. Durum Analizi... 503
IV. Geleceğe Yönelik Stratejiler... 520
V. Sonuç ve Genel Değerlendirme... 523
VI. Yararlanılan Kaynaklar... 525
17. SİNDİRİM SİSTEMİ SORUNLARININ YÖNETİMİ... 527
I. Yönetici Özeti... 529
II. Giriş... 530
III. Durum Analizi... 533
IV. Geleceğe Yönelik Stratejiler... 558
V. Sonuç ve Genel Değerlendirme... 560
VI. Yararlanılan Kaynaklar... 561
18. SOLUNUM SİSTEMİ SORUNLARININ YÖNETİMİ... 567
I. Yönetici Özeti... 569
II. Giriş... 572
III. Durum Analizi... 574
IV. Geleceğe Yönelik Stratejiler... 614
V. Sonuç ve Genel Değerlendirme... 616
VI. Yararlanılan Kaynaklar... 618
19. SOSYAL PEDİYATRİ... 627
I. Yönetici Özeti... 629
II. Giriş... 632
III. Durum Analizi... 633
IV. Geleceğe Yönelik Stratejiler... 646
V. Sonuç ve Genel Değerlendirme... 651
VI. Yararlanılan Kaynaklar... 652
20. SPORCU SAĞLIĞI SORUNLARININ YÖNETİMİ... 655
I. Yönetici Özeti... 657
II. Giriş... 659
III. Durum Analizi... 661
IV. Geleceğe Yönelik Stratejiler... 666
V. Sonuç ve Genel Değerlendirme... 667
VI. Yararlanılan Kaynaklar... 668
21. YARALANMALARDA SAĞLIK HİZMETLERİNİN YÖNETİMİ... 671
I. Yönetici Özeti... 673
II. Giriş... 674
III. Durum Analizi... 675
IV. Geleceğe Yönelik Stratejiler... 686
V. Sonuç ve Genel Değerlendirme... 687
VI. Yararlanılan Kaynaklar... 688
22. YAŞLI BAKIMINDA SAĞLIK HİZMETLERİNİN YÖNETİMİ... 689
I. Yönetici Özeti... 691
II. Giriş... 692
III. Durum Analizi... 694
IV. Geleceğe Yönelik Stratejiler... 703
V. Sonuç ve Genel Değerlendirme... 705
VI. Yararlanılan Kaynaklar... 706
23. YOĞUN BAKIM HİZMETLERİNİN YÖNETİMİ... 707
I. Yönetici Özeti... 709
II. Giriş... 711
III. Durum Analizi... 712
IV. Geleceğe Yönelik Stratejiler... 722
V. Sonuç ve Genel Değerlendirme... 724
VI. Yararlanılan Kaynaklar... 726
24. ZEHİRLENMELERDE SAĞLIK HİZMETLERİNİN YÖNETİMİ... 727
I. Yönetici Özeti... 729
II. Giriş... 730
III. Durum Analizi... 733
IV. Geleceğe Yönelik Stratejiler... 774
V. Sonuç ve Genel Değerlendirme... 776
VI. Yararlanılan Kaynaklar... 777
CİLT III. AMACA YÖNELİK EYLEMLER
5. YENİ TANI KONULANLARDA AYAKTAN TEDAVİ ...1509
6. YENİ TANI KONULANLARDA YATARAK TEDAVİ...1701
7. HASTALIĞA BAĞLI KOMPLİKASYONLARIN ERKEN TANISI, MÜDAHALE VE İZLEM ...1823
8. HATALIĞA BAĞLI KOMPLİKASYONLARDA REHABİLİTASYON...1917
9. HASTALIKLARDA PALYATİF BAKIM ...2007
10. ACİL MÜDAHALE GEREKEN DURUMLAR ...2051
CİLT II. AMACA YÖNELİK EYLEMLER
1. TOPLUMUN BİLGİLENDİRİLMESİ ...7992. RİSKLİ GRUPLARIN BİLGİLENDİRİLMESİ VE ÖNLEME ...1101
3. RİSKLİ GRUPLARDA ERKEN TANI ...1239
4. SAĞLIK SORUNLARI VE HASTALIKLARDA TANI ...1373
AĞIZ VE DİŞ SAĞLIĞI
SORUNLARININ YÖNETİMİ
BÖLÜM EDİTÖRLERİ
Prof. Dr. Hüsnü YAVUZYILMAZ Gazi Üniversitesi Diş Hekimliği Fakültesi Prof. Dr. Oya BALA Gazi Üniversitesi Diş Hekimliği Fakültesi
Yrd. Doç. Dr. Talat BAHÇEBAŞI Düzce Üniversitesi Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Anabilim Dalı Prof. Dr. Süleyman GÖRPELİOĞLU Dışkapı Yıldırım Beyazıt Eğitim ve Araştırma Hastanesi
Prof. Dr. Murat TOPBAŞ Karadeniz Teknik Üniversitesi Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Anabilim Dalı Uzm. Dr. Derya ÇAMUR Türkiye Halk Sağlığı Kurumu Çevre Sağlığı Daire Başkanlığı
BÖLÜM YAZARLARI *
Prof. Dr. Füsun Şaziye ARAS Ankara Üniversitesi Diş Hekimliği Fakültesi Prof. Dr. Jale GÖRÜCÜ Hacettepe Üniversitesi Diş Hekimliği Fakültesi
Dt. Abdulkadir HASKOLOĞLU Türkiye Halk Sağlığı Kurumu Toplum Sağlığı Hizmetleri Daire Başkanlığı Prof. Dr. İnci Rana KARACA Gazi Üniversitesi Diş Hekimliği Fakültesi
Prof. Dr. Nurdan ÖZMERİÇ KURTULUŞ Gazi Üniversitesi Diş Hekimliği Fakültesi Prof. Dr. Ayşegül ÖLMEZ Gazi Üniversitesi Diş Hekimliği Fakültesi Prof. Dr. Hüma ÖMÜRLÜ Gazi Üniversitesi Diş Hekimliği Fakültesi Prof. Dr. Firdevs TULGA ÖZ Ankara Üniversitesi Diş Hekimliği Fakültesi Yrd. Doç. Dr. Suat ÖZCAN Gazi Üniversitesi Diş Hekimliği Fakültesi Prof. Dr. Mehmet Barış ŞİMŞEK Gazi Üniversitesi Diş Hekimliği Fakültesi Prof. Dr. Özgür UZUN Gazi Üniversitesi Diş Hekimliği Fakültesi Prof. Dr. Özlem ÜÇOK Gazi Üniversitesi Diş Hekimliği Fakültesi Prof. Dr. Sadullah ÜÇTAŞLI Ankara Üniversitesi Diş Hekimliği Fakültesi Prof. Dr. Berrin ÜNSAL Gazi Üniversitesi Diş Hekimliği Fakültesi
*Soyadına göre alfabetik olarak sıralanmıştır.
AĞIZ VE DİŞ SAĞLIĞI SORUNLARININ YÖNETİMİ
I. YÖNETİCİ ÖZETİ
Ağız ve diş sağlığı toplumdaki tüm bireylerin genel sağlığını etkileyen önemli bir konudur. Toplumun ağız ve diş sağlığının zayıf olması bireyin genel sağlığının bozulmasının yanı sıra yaşam kalitesinin de düşmesine neden olabilir. Ayrıca zayıf ağız ve diş sağlığı maliyeti daha yüksek ve karmaşık tedavi gereksinimini de arttırabilir.
Bu çalışmada amaç; ağız ve diş hastalıklarının teşhis ve tedavisi ile ilgili hizmetleri doğrudan veya dolaylı olarak sunan birimlerde uygulanan tedavi protokollerindeki eksiklikler, tedaviyi uygulayan diş hekimi, uzman diş hekimi veya yardımcı personel ve fizik şartların yetersizliği, kullanılan materyallerin ve yöntemlerin uluslararası standartlara uygun olmaması, ağız-diş sağlığının tüm boyutları ile ilgili sorunları yansıtacak Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) kriterleri doğrultusunda veri tabanlarının eksik olması gibi önemli sorunları irdelemek, bu sorunların ortadan kaldırılması ve/veya iyileştirilmesi amacıyla bir sistem altyapısının oluşturulması, bu sistemin sağlık sektörü dışındaki paydaşları ve görevleri ile ilgili önerilerde bulunmak, önleyici tedavi, hastalık ve komplikasyonların tedavisi, rehabilitasyon ve palyatif tedavi stratejilerinin geliştirilmesi için bir yol haritası oluşturulmasına katkıda bulunmaktır.
II. GİRİŞ
Ağız ve diş sağlığı, vücut sağlığıyla birlikte bir bütün olarak ele alınması gereken ve genel sağlığı etkileyen önemli bir konudur. Tedavi edici ağız ve diş sağlığı hizmetleri, bu alandaki teknolojik ve bilimsel gelişme ve değişimleri yakından izleyerek etkin bir şekilde ve etik değerlere uygun olarak hayata geçirilmelidir.
Toplumda ağız-diş hastalıklarının tedavisinin ve hastalık oluşmadan önlenebilmesi bilincinin geliştirilmesi için anne adayından başlayarak tüm bireylerde farkındalığın sağlanması ve ağız-diş sağlığı bakımı konusunda olumlu davranış değişikliğinin yaratılmasıyla ülkeye sağlıklı bireyler kazandırılmasıyla beraber ülke ekonomisine de katkıda bulunulur.
Sağlıklı bir hayatın sürdürülmesi için sağlık hizmetlerinin iyileştirilmesinin yanı sıra bireyin de kendi sağlığının farkında olması, alacağı hizmeti talep etmesi, tedavi edilebilecek kolay ve engelsiz ulaşılabileceği merkezlere yönlendirilmesi gerekir. Bu merkezlerde hizmet veren diş hekimi ve yardımcı personelin sayısı, niteliği, yeterli bilgi ve teknolojik donanıma sahip olması ve dağılımı, hizmetin kalitesi, maliyeti ve erişilebilirliği ile uyumlu olmalıdır.
Ağız-diş hastalıklarının ortaya çıkmasıyla tedavi etme veya hastalığı kontrol altına alma yöntemleri devreye girmelidir. Yapılan detaylı muayene ile bazı hastalıkların erken teşhis ve tedavisi gerçekleştirilirken bazı hastalıkların tanı ve tedavisi ayaktan, yatarak ve palyatif olarak gerçekleştirilir. Bütün hastalıklarda olduğu gibi ağız-diş sağlığı ve tekrar eden tedavi işlemleri, iatrojenik hataları ve diş kayıplarını engellerken, tedavi giderlerini ve tedavi süresini de azaltarak ülke ekonomisine katkıda bulunur. Özellikle risk gruplarına göre hedef kitlenin tespit edilmesi ve ağız-diş sağlığı periyodik kontrolleri ile hastalıkların toplumdaki yaygınlığı en aza indirilerek veya tamamen ortadan kaldırılarak ağız-diş sağlığı hizmetlerinin kalitesi yükseltilir.
Ülkemizdeki ağız diş sağlığı için tehdit oluşturan hastalıklarının tedavisinin, kalite ve veriminin arttırılması amacıyla Çok Paydaşlı Sağlık Sorumluluğunu Geliştirme Programı kapsamında “Ağız ve Diş Sağlığı Sorunlarının Yönetimi ” başlığı altındaki raporun ilgili bölümlerinde geleceğe yönelik hedeflerle ilgili strateji ve eylem planları detaylı olarak sunulmuştur.
III. DURUM ANALİZİ
AĞIZ VE DİŞ SAĞLIĞI SORUNLARININ YÖNETİMİ A. Diş Dokularının Madde Kayıpları
A.1. Diş Dokularının Çürük İçermeyen Madde Kayıpları A.2. Diş Dokularının Çürük İçeren Madde Kayıpları B. Diş Destek Doku Hastalıkları
C. Diş Kayıpları
D. Diş ve Çene Anomalileri D.1. Ağız İçi Lezyonlar
E.Temporomandibuler Eklem (Çene Eklemi) Fonksiyon Bozuklukları F. Protetik Tedaviler
A. DİŞ DOKULARININ MADDE KAYIPLARI
A.1. DİŞ DOKULARININ ÇÜRÜK İÇERMEYEN MADDE KAYIPLARI
Diş sert dokularında travma, erozyon, atrizyon, abrazyon ve abfraksiyon gibi dışsal nedenler ya da diş gelişimi esnasında mine-dentin kompleksinin gelişim bozukluklarına bağlı ortaya çıkabilecek içsel nedenlerle madde kayıpları meydana gelebilir. Özellikle zararlı alışkanlıklara bağlı dişlerde meydana gelen travma diş yüzeyinde ciddi aşınmalara dolayısıyla da madde kayıplarına neden olur. Pek çok vakada erken evrede alışkanlıkların ya da etkenin engellenmesi diş dokularında geri dönüşümsüz hasarların meydana gelmesini engelleyebilir.
A.2. DİŞ DOKULARININ ÇÜRÜK İÇEREN MADDE KAYIPLARI
Diş çürüğü diş dokularında madde kaybı ile sonuçlana geri dönüşümsüz bir hastalıktır. Bu hastalık diş sert dokularının bakteri plağı içerisinde bulunan mikroorganizmaların metabolizma ürünü olan asitler tarafından yıkıma uğratılması ile başlar. Diş sert dokularında yapım ve yıkım belirli bir denge içerisinde yaşam boyu devam eder. Asit ataklarına uzun süre maruz kalınması bu dengenin yıkım yönünde bozulmasına dolayısıyla da diş sert dokularında madde kayıplarına neden olur. Yapım ve yıkım dengesindeki bu bozulmanın erken evrede madde kaybına neden olmadan teşhisi diş sert dokularında geri dönüşümsüz madde kayıplarının meydana gelmesini engelleyebilir.
Ağız ve diş sağlığını bozan etkenlerden; diş çürükleri, diş destek doku hastalıkları, ağız hastalıkları, diş ve çene anomalileri, diş eksiklikleri, bireyin genel sağlık durumunu ciddi düzeyde olumsuz etkileyen durumlardır.
Bunların erken tanı ve teşhis edilememesi; bireyin beslenmesini, fonasyonunu ve estetik görünümünü, genel sağlığını ve yaşam kalitesini bozmaktadır. Ağız ve diş sağlığı ile ilgili tedaviler yaşam boyu uygulanan ekonomik gideri yüksek olan girişimlerdir. Ağız ve diş sağlığı ile ilgili tedavilerin başarıyla sonuçlanabilmesi için ön şart, bireyin hastalığının farkında olarak tedavisini gerçekleştirebileceği en yakın kolay erişilebilir sağlık kurumuna ulaşımının sağlanmasıdır. Ülkemizde diş hekimine gitme sıklığı yılda %0,9 iken bu oran Avrupa Birliği ülkelerinde %5’dir. 2004 yılında Hacettepe Üniversitesi Diş Hekimliği Fakültesi Restoratif Diş Tedavisi Anabilim Dalı, Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Anabilim Dalı ve Sağlık Bakanlığı tarafından ortak gerçekleştirilen çalışma sonuçları, ülkemizde tedavi edici hizmet gereksiniminin 5-74 yaş gruplarında %20.3 ile %73.0 arasında değiştiği belirtilmiştir. Aynı çalışmada, 64 yaş ve üzeri tamamen dişsiz ve tam protez gereksinimi olan kişiler toplumun %48’idir. Tamamen veya kısmen dişli hastalar söz konusu olduğunda, restorasyon gerekliliği yüzdesinin daha yüksek olduğu ve Türkiye Diş Hekimleri Birliği (TDB)’nin 2010 yılı verilerine göre ihtiyaç duyulan dolgu sayısının sadece %2’si Sağlık Bakanlığına bağlı tedavi merkezlerinde yapılmaktadır. Mevcut durumda, ülkemizde hastaların ilk ulaşacağı sağlık merkezi olan Aile Sağlığı Merkezlerinde (ASM) diş tedavi hizmetleri verilmemektedir. Ağız ve diş sağlığı ile ilgili tedavi ihtiyacı olan hastalar, Ağız Diş Sağlığı Merkezleri (ADSM) ve Ağız Diş Sağlığı Hastanelerine (ADSH) başvurmaktadır. Ancak, ADSM ve ADSH’de hastaların yoğunluğu ve bu merkezlerde görevli yeterli sayıda ve nitelikte hekim ve yardımcı personelin (diş hemşiresi, eğitimli diş teknisyeni, diş hijyenisti) bulunmaması veya yetersiz olması, hasta başına düşen tedavi süresinin kısa olması gibi nedenlerle verilen hizmet kalitesi önemli ölçüde olumsuz yönde etkilenmektedir. Bunlara ilaveten, hasta, hekim oranındaki düzensiz dağılım, örneğin; Ankara, İstanbul ve Isparta gibi illerimizde yaklaşık 2.000 kişiye 1 diş hekimi düşerken Ağrı, Şırnak ve Hakkari gibi diğer illerimizde yaklaşık 20.000 kişiye 1 diş hekimi düşmektedir. Üniversite ve eğitim hastaneleri gibi gelişkin tedavi merkezlerinde, ADSM ve ADSH benzeri merkezlerde tedavi edilemeyen ve uzmanlık gerektiren karmaşık vakaların tedavisi yerine rutin tedavi hizmetleri uygulanmaktadır. Ağız ve diş sağlığı ile ilgili tedavilerin hatalı endikasyonları veya yetersiz tedavileri nedeni ile malpraktis, komplikasyon ve tedavi tekrarları ortaya çıkmaktadır. Bu durum, hasta yoğunluğunu, tedavi maliyetleri ve hasta mağduriyetlerini daha da arttırmaktadır. Bu sorunların yoğunlaştığı ADSM ve ADSH gibi merkezlerde, gerçekleştirilen tedavi işlemlerinin kalitesi ve doğruluğu denetlenmezken; diş hekimliği eğitimini veren ve kendi içinde kontrol mekanizmaları bulunan Diş Hekimliği Fakültelerinde, Sosyal Güvenlik Kurumu (SGK) tarafından uygun olmayan kısıtlama ve kontroller yapılarak fakülteler zor durumda bırakılmaktadır. Örneğin, aynı gün içinde direkt ve indirekt restorasyon yapımının veya 3 adetten fazla dolgu işleminin girişine olur vermemekte, kron gereksinimi olan dişlerde çürük varlığında çürüğün restorasyonuna harcanan emek ve maliyetin karşılığını vermemekte, 12 yaş üzeri çocuklarda fisur örtücü veya flor uygulaması gibi koruyucu yaklaşımların emek ve maliyetin karşılığını vermemektedir. Ağız ve diş sağlığı ile ilgili tedavilerin gerçekleştirilmesinde uygulanan gereç ve yöntemler ve kullanılan materyaller denetimden uzak ve standart dışıdır. Kullanılan mateyallerin yapılan işlemlerin kalitesini ve klinik ömrünü doğrudan etkilemektedir. İlaveten, düşük kaliteli, uluslararası kabul edilen standartlara uymayan materyaller bireyin genel sağlığını tehdit etmektedir. Diş hekimliği alanında
yararlı olabilmeleri için gerekli olan mezuniyet sonrası sürekli eğitim programlarının uygulanması ve katılımları yetersizdir. Ağız ve diş sağlığı ile ilgili tedavi uygulamalarından sonra, hastaların düzenli periyodik kontrollerini yaptırması, hasta-hekim iletişimi, optimum ağız hijyenini gerçekleştirmesi yetersizdir. SGK tarafından, hastanın düzenli periyodik kontrollerine katılımını sağlayan zorunluluk ve yaptırım bulunmamaktadır. Engelli, yaşlı ve özel ilgi gerektiren hasta hizmetleri yetersizdir. TDB 2011 verilerine göre, ülkemizde mesleğini aktif olarak yapan diş hekimlerinin sayısı 24.203 olup yaklaşık %10’u diş hekimliği fakültelerinde görev yapmaktadır. Mevcut diş hekimliği fakültelerinin büyük çoğunluğunda, fakültelerin fiziksel koşulları ve eğitim kadrosunun oluru göz önüne alınmaksızın, öğrenci kontenjanları artırılmaktadır. Öğrenci eğitimini gerçekleştiren mevcut öğretim üyesi/görevlisi ve yetişmiş yardımcı personel sayısının yetersiz olmasından dolayı verilen eğitim öğretim kalitesi, nitelik ve nicelik yönünden yeterli olmamaktadır. Yeterli eğitim kadrosu ve fiziksel koşullar oluşturulmadan yeni fakültelerin açılması ve her yıl öğrenci kontenjanlarının arttırılması eğitim ve öğretimin kalitesini düşürmektedir. Mevcut diş hekimliği fakülteleri birbiri ile karşılaştırıldığında, öğrenciler aynı standartlarda eğitim ve öğretim alamamaktadır. Dolayısıyla, fakülteler arası eğitim ve öğretim kalitesi büyük farklılıklar göstermektedir. Öğretim üye ve yardımcılarının esas görevi eğitim ve öğretimdir.
Ancak, diş hekimliği fakültelerinde, performansa dayalı hasta tedavi sisteminin zorunlu olarak uygulamaya başlatılması, eğitim ve öğretimi olumsuz yönde etkilemektedir.
B. DİŞ DESTEK DOKU HASTALIKLARI
Diş destek doku hastalıkları toplumda sık karşılaşılan bir hastalıktır. Bunun oluşumunda mikrobiyal diş plağının rolü önemlidir. Dişeti kanaması ile başlayan, tedavi edilmediğinde diş destek dokularına yayılan, kemik yıkımı ile devam eden ve sonuçta dişin kaybına yol açan iltihabi bir hastalıktır. Diş kayıplarının sebepleri arasında çürükten sonra diş destek doku hastalıkları gelmektedir. Diş çürüğü genellikle kendini ağrı ile belli ederken, diş destek doku hastalıkları çoğunlukla ağrısız olarak ilerler. Oluşumunda ve ilerlemesinde toplumun oral hijyen konusunda ve dişeti hastalıkları hakkında yeterli bilgiye sahip olmamaları neden olmaktadır.
Bu hastalıkların tedavisi için yüksek maliyete, fazla iş gücüne ve zamana geresinim vardır. Toplumda; diş fırçalama, beslenme, koruyucu uygulamalar ve periyodik diş hekimi kontrolü ile bu hastalıkların görünme oranını önemli ölçüde azaltılabilir. Ülkemizde de bu hastalık oldukça yaygın olarak gözlenmektedir. Çocukluk çağından itibaren oral hijyen eğitinin verilmesi ve düzenli aralıklarla diş hekimi kontrollerinin yaptırılması bu hastalığın görülme sıklığını önemli ölçüde azaltacaktır.
C. DİŞ KAYIPLARI
Erişkinlerdeki diş kayıplarının yüzde 70’inden dişeti ve dişleri destekleyen dokuları etkileyen iltihabi hastalıklar şeklinde kendini gösteren dişeti hastalıkları sorumludur. Bunun dışında diş çürükleri, travma ve bazı sistemik hastalıklar nedenli diş kayıpları da meydana gelebilmektedir. Diş kayıplarının en sık nedeni olan dişeti hastalıkları ağrısız bir şekilde seyrettiğinden düzenli gidilen hekim kontrolleriyle dişeti hastalıklarının sebep olduğu diş kayıplarının önüne geçilebilmektedir. Bunun dışında diş çürüklerinin neden olduğu diş
kayıpları toplumda diş fırçalama ve oral hijyen eğitiminin verilmesinin yanı sıra beslenme önerileri ile önlenebilmekte iken, travma kaynaklı diş kayıplarının önlenmesi için toplumda travma sonrası ilk müdahale bilincinin yerleştirilmesi ile sağlanabilmektedir. Bu tip önlemlerle ve toplum bilincinin oluşturulması ile diş kayıpları minimum indirilebilir.
D. DİŞ VE ÇENE ANOMALİLERİ
Diş ve çene anomalileri; kalıtımsal, çevresel, beslenme bozuklukları, anormal alışkanlıklar vb. etyolojik faktörlerle şekillenebilmektedir. Dişlerde çapraşıklıklar, çenelerde kapanış bozuklukları, yüzdeki uyumsuzluklar gibi karşımıza çıkan diş ve çene anomalileri, çeşitli ortodontik tedavilerle giderilerek kişiye iyi bir estetik, konuşma ve fonksiyon kazandırılmaktadır.
Diş ve çenelerdeki anomaliler tedavi edilmediğinde ileride estetik ve psikolojik problemler, çapraşıklığa bağlı belli bölgelerde renklenmeler, ara yüz çürükleri, fırçalama işleminin etkin yapılamayışı nedeniyle diş etlerinde rahatsızlıklar ve eklem problemleri ile karşı karşıya kalınabilir.
Ortodontik tedaviler; koruyucu, durdurucu, düzeltici tedaviler şeklindedir. Koruyucu ortodontik uygulamalar, anomaliye yol açabilecek etkenlerin bulunduğu durumlarda ya da bu tür etkenlerin ortaya çıkmasını engellemek amacıyla yapılır. Yani henüz diş ve çenelerde bir bozukluk oluşmamıştır. Durdurucu ortodontik uygulamalar ise dil itimi, parmak emme, ağız solunumu vb. fena alışkanlıklar nedeniyle oluşmaya başlamış anomalilere yöneliktir. Bu alışkanlıklar önlenmediği takdirde perioral kas aktiviteleri etkilenerek diş- çene-yüz bölgesindeki normal dengeyi bozmakta anomalinin şiddetini artırarak ve yapılacak olan tedaviyi daha komplike hale getirmektedir.
Dolayısıyla erken dönemde uygulanacak olan koruyucu ve durdurucu ortodontik uygulamalar ile diş ve çene anomalilerin oluşmasının önlenebileceği veya oluşmaya yeni başlamış olan anomalilerin daha kısa süreli ve basit uygulamalarla tedavilerinin yapılabilmesinin yanında hastaya ve ülke ekonomisine de yarar sağlayabileceği göz önünde bulundurulmalıdır.
D.1. AĞIZ İÇİ LEZYONLAR
Ağız iritasyonları ve oral lezyonlar, ağız, dudak veya dildeki şişme, leke veya ağrılardır. Ağız içi yaraların oluşumunda pek çok neden söz konusudur. Bunlar enfeksiyöz, nonenfeksiyöz, prekanseröz, kanseröz lezyonlar ve otoimmun hastalıklardır. Lezyonlar ağız içinde renk veya yüzey değişikliği şeklinde olabilirler.
Lezyonlar, kişinin yaşamında konuşma bozukluğu, yutkunma zorluğu, çiğneme güçlüğü gibi durumlara neden olabilmektedir. Bu lezyonlar genelde ilk olarak diş hekimleri tarafından tespit edilir. Bu nedenle diş hekiminin muayenesini çok dikkatli yapması gerekir. Kanser tedavisinde erken teşhisin önemi göz önüne alındığında premalign ve malign lezyonların diş hekimi tarafından erken safhada teşhis edilmesinin önemi büyüktür.
Teşhis edilmesinde toplumun bilinçlendirilmesinin yanı sıra, diş hekimlerinin de bu tip lezyonlar hakkında
yeterli bilgi sahibi olmalarına ve teşhis amaçlı kullanılan malzemelerin yaygınlığına gereksinim vardır. Diş hekimlerinin de bu konu üzerinde önemle durması ve gerekli eğitimleri almaları, lezyonların işaret ettiği gerek sistemik hastalıkların gerekse kanserlerin erken teşhis ve tedavisinde önemli bir rol oynayacaktır.
E. TEMPOROMANDİBULER EKLEM (ÇENE EKLEMİ) FONKSİYON BOZUKLUKLARI
Temporomandibular düzensizlik (TMD) terimi, temporomandibular eklemi (TME) etkileyen konjenital ve sonradan oluşan bütün hastalıkları kapsayan bir terimdir. TMD’lerde yaygın görülen klinik semptomlar eklem sesi, kilitlenme, TME bölgesinde ağrı ve ağız açıklığında kısıtlılıktır. Semptomlar genellikle ağzın uzun süre açık kalması (örneğin dental tedaviler sırasında) veya sert yiyecekler yeme gibi fonksiyonlarla artan tarzdadır. TMD etyolojisinde oklüzyon bozuklukları, makrotravma, mikrotravma, genetik faktörler, cinsiyet, eklem gevşekliği, artiküler eminensin dikliği, kondil-fossa morfolojisi, superior lateral pterygoid kas bağlantısı, stres gibi psikolojik faktörler ve sistemik faktörler sayılabilir. TMD yaygınlığı kesin olarak bilinmemekle birlikte 40-70/1000 sıklıkla görüldüğü tahmin edilmektedir. Dahası hastalık veya disfonksiyon olmasa bile, temporomandibular eklemde bir takım erken bulguların toplumun yarısında olduğu tahmin edilmektedir.
Temporomandibular düzensizliklerin konservatif tedavi yöntemleri farmakolojik tedavi, fizik tedavi, anestezik ajanlar, akupunktur, psikolojik tedavi, ağız içi apareyler, hasta eğitimi, diyet düzenlenmesidir. Cerrahi tedavileri ise artrosentez ve açık cerrahi tedavilerdir.
F. PROTETİK TEDAVİLER
Çürük, periodontal tedavi, travma gibi nedenlerle oluşan diş kayıplarında hastanın fonksiyon, fonasyon, doku uyumu ve estetiğini karşılamak için sabit veya hareketli olarak yapılan uygulamalar protetik tedavinin kapsamındadır. Diş kayıpları protetik uygulamalarla tedavi edilmediğinde hastada sindirim sistemi bozukluklar, konuşma bozuklukları, psikolojik bozukluklar, estetik kaygı gibi problemler ortaya çıkabilir. Bu problemlerin giderilmesi için uygulanacak medikal tedaviler daha komplike ve maliyetli tedavi gereksinimlerinin ortaya çıkmasını engeller. Ülkemizde diş kaybına çok erken yaşlarda rastlanmakta ve hastalar erken yaşta protetik tedavi gereksinimi duymaktadır. Buna bağlı olarak da hastalar uzun yıllar protetik restorasyonlara ihtiyaç duymaktadır. Protetik tedavilerin destek aldığı diş ve çevre dokuların sağlıklarının korunması ve daha ileri restorasyon gereksinimini azaltılması için mevcut restorasyonların periyodik kontrolleri önemlidir.
IV. GELECEĞE YÖNELİK STRATEJİLER
VİZYON
Ağız ve diş hastalıkları konusunda fakındalığı yüksek (bilgili) ve kaliteli tedavi hizmetlerine erişebilen sağlıklı bir toplum oluşturmak.
TEMEL AMAÇ VE POLİTİKALAR (MİSYON)
Ağız ve diş sağlığının bozulmasında önemli yeri olan çürük ve periodontal hastalığın oluşumunu birincil koruyucu önlemler alarak, erken tanı ve tedavi planlamaları yaparak azaltmak; çürük ve periodontal hastalığın neden olduğu ileri tedavi gereksinimlerini, hastalığın veya uygulanan tedavilerin oluşturabileceği komplikasyonları önlemek ve diş kayıplarını azaltmak için tedavi merkezlerinin sayı ve kalitelerini arttırmak ve/
veya iyileştirmek, tedavi merkezlerinde çalışacak diş hekimi ve yardımcı personelinin sayının arttırılması için gerekli düzenlemeleri yaparak toplumdaki tüm bireylerin kaliteli tedavi hizmetini erişimini sağlamak, ağız ve diş sağlığı için gerek devletin gerekse de bireylerin harcadığı maliyeti düşürmektir.
TEMEL AMACA YÖNELİK ÖNCELİK VE HEDEFLER
1. Koruyucu diş hekimliği uygulamalarının, etkili ve kalıcı olması için periyodik kontrollerinin hasta ve hekim tarafından zorunlu olarak takip edilmesi
1.1. Her birey için ayrı düzenlenmiş ağız-diş sağlığı periyodik kontrol karnesi oluşturulması
1.2. Her bireyin, 6 ayda bir kamu hizmeti veren resmi sağlık kuruluşlarında bir diş hekimi tarafından periyodik kontrollerini zorunlu olarak yaptırmasının sağlanması
1.3. Zorunlu periyodik kontrollerine gelmeyen hastaların kontrol periyodunda meydana gelen problemlerin tedavi giderlerinin bireyin kendisi tarafından karşılanması
2. Tedavi hizmetlerinin periyodik kontrollerinin zorunlu olarak uygulanması
2.1. Her birey için ayrı düzenlenmiş ağız-diş sağlığı periyodik kontrol karnesi oluşturulması
2.2. Her bireyin, 6 ayda bir kamu hizmeti veren resmi sağlık kuruluşlarında bir diş hekimi tarafından periyodik kontrollerini zorunlu olarak yaptırmasının sağlanması.
2.3. Zorunlu periyodik kontrollerine gelmeyen hastaların kontrol periyodunda meydana gelen problemlerin tedavi giderlerinin bireyin kendisi tarafından karşılanması
3. Diş hekimliği hizmetlerinin Dünya Sağlık Örgütü’nün hizmet kalite kriterleri dikkate alınarak sağlanması 4. Ülkemizde tedavi amaçlı kullanılan alet ve malzemelerin yüksek standartlara sahip olması, standart dışı
olanların kullanımının engellenmesi için gerekli yasal önlemlerin alınması
5. Aile Diş Hekimliği sisteminin oluşturulması; bu sistem için gerekli kriterlerin saptanması ve işlerlik kazandırılması amacı ile komisyon kurulması
5.1. Mevcut sistemdeki aile sağlığı merkezleri (ASM) ve I. basamak sağlık kuruluşlarına çocuk ve aile diş hekimlerinin atanması
5.2. Her bireyden sorumlu diş hekimliği kurumunun olması ve doğumdan itibaren ağız diş sağlığı kayıtlarının alınarak periyodik kontrollerinin zorunlu hale getirilmesi
6. Birinci basamak sağlık kuruluşlarında hizmet veren diş hekimi hastaların başlangıç tedavilerinde gerekli işlemleri yapmaları
6.1. Üniversite ve Eğitim Araştırma Hastanelerine eğitim amaçlı daha ileri girişimsel vakaların yönlendirilmesi
7. Ağız hijyenisti ve diş hekimliği hemşiresi eğitim programları açılması için Yüksek Öğrenim Kurumu ile işbirliği yapılması
8. Diş hekimliği mesleğinde hizmet veren hekim kalitesinin arttırılması 8.1. Diş Hekimliği Fakültelerinin eğitim kalitelerinin arttırılması
8.1.1. Yeterli alt yapı ve öğretim elemanı olmadan yeni diş hekimliği fakültelerinin açılmaması 8.1.2. Diş hekimliği fakültelerinin eğitim müfredatlarının günümüz ihtiyaçları doğrultusunda gözden
geçirilmesi
8.2. Diş hekimi ve uzman diş hekimlerinin yaşam boyu eğitim programlarına katılımlarının zorunlu hale getirilmesi ve denetlenmesi
9. Diş hekimliği hizmeti veren kurumlarda kaliteli alet ve malzeme alımınının sağlanması için Sosyal Güvenlik Kuruluşlarının belirlemiş olduğu tedavi bedellerinin arttırılması
10. Diş hekimliği hizmet kalitesinin arttırılması
10.1. Kamu kurumlarında hasta başına ayrılan tedavi süresinin yetersizliği nedeni ile düşmüş olan hizmet kalitesinin yeniden düzeltilmesi
10.1.1. Kamu kurumlarında tedavi hizmet kalitesini olumsuz etkileyen performans sisteminin kaldırılması
10.1.2. Hasta başına ayrılan sürenin uygulanacak tedavi göz önünde bulundurularak hekim tarafından belirlenmesi
10.2. SGK tarafından geri ödeme kapsamına alınmayan bazı tedavi hizmetlerinin sisteme dahil edilmesi 10.3. SGK’ nın özellikle koruyucu diş hekimliği uygulamalarının geri ödeme kalemlerindeki mevcut yaş
sınırlamalarının kaldırılması ve koruyucu diş hekimleri hizmetlerine erişkin bireylerin de erişiminin sağlanması
11. Diş hekimliği hizmetlerinde kullanılan alet ve malzemelerin ISO standartlarına uygun olarak temininin ve kontrollü olarak kullanımının sağlanması
12. Özel ilgi gerektiren hasta gruplarına tedavi hizmeti verebilecek merkezlerin kurulması
V. SONUÇ VE GENEL DEĞERLENDİRME
Ağız-diş sağlığı ile ilgili hastalıklar; bütün yaş guruplarında bireyin genel vücut sağlığını tehdit eden, yaşam kalitesini önemli ölçüde etkileyen, maliyeti yüksek ve multidisipliner tedavi gerektiren hastalıklardır.
Ülkemizde ağız-diş sağlığı konusunda bireylerin yeterince bilinçli olmaması nedeniyle çürük, diş kaybı ve periodontal hastalıkların toplumumuzda görülme sıklığı oldukça fazladır. Mevcut sistemdeki ağız diş sağlığı hizmeti veren tedavi merkezlerindeki karmaşa nedeniyle sorun daha da büyümektedir. Bu raporda; mevcut tedavi protokollerindeki eksiklikler, tedaviyi uygulayan diş hekimi, uzman diş hekimi veya yardımcı personel ve fizik şartların yetersizliği, kullanılan materyallerin ve yöntemlerin uluslararası standartlara uygun olmaması, ağız- diş sağlığının tüm boyutları ile ilgili sorunları yansıtacak DSÖ (Dünya Sağlık Örgütü) kriterleri doğrultusunda veri tabanlarının eksik olması gibi önemli sorunlar irdelenmektedir. Bu sorunların giderilmesi için:
1. Toplumun ağız-diş hastalıklarının tedavisi konusunda bilgilendirilmesi için eğitim-öğretim kurumları, sağlık kuruluşları, medya, sivil toplum kuruluşları, ilgili meslek kuruluşları ile işbirliğinin yapılması gerekliliği,
2. Bireyin, erişimi kolay ağız ve diş sağlığı merkezlerinin yeniden yapılandırılması,
3. Ağız-diş hastalıklarının tedavisini gerçekleştirecek diş hekimi ve/veya uzman sayısının, hizmet verilen bölgede nüfus yoğunluğu göz önüne alınarak belirlenmesi,
4. Ağız diş sağlığı hizmeti veren tedavi merkezlerinin büyüklük, kapasite ve sayıları hizmet verilen bölgede nüfus yoğunluğu göz önüne alınarak belirlenmesi,
5. Bireyin ağız ve diş muayenelerinin düzenli aralıklarla gerçekleştirilmesi ve periyodik kontrollerinin zorunlu hale getirilmesi,
6. Uygulanan tedavi kalitesinin arttırılması için, diş hekiminin uyguladığı tedavi tipine bağlı gerekli olan klinik sürenin optimal ve uluslararası standartlara uygun olması,
7. Tedavide kullanılan tüm gereç ve yöntemlerin uluslararası standartlara uygun olması,
8. Uygulanan tedavilerin başarısının denetlenebilmesi için bir kontrol mekanizmasının oluşturulması, 9. Tedavi işlemlerinin ücretlerinin, kurumsal düzeyde iyileştirilmesi, performansa dayalı ödeme sisteminin
adiliyeti tartışmalı, hekim için yıpratıcı, hastanın aldığı tedavinin kalitesi tartışmalı olduğu için kaldırılması veya güncellenmesi,
10. Ağız-diş hastalıklarının tedavisini gerçekleştiren diş hekimi/uzman diş hekimi ve yardımcı personelin bilgi ve becerilerinin güncellenmesi için mezuniyet sonrası sürekli eğitim programlarının zorunlu hale getirilmesi,
11. Ağız-diş sağlığının tüm boyutları ile ilgili sorunları DSÖ kriterleri ile uyumlu hale getirilmesi, 12. Okul öncesinden başlayarak ağız diş sağlığı derslerinin eğitim müfredatına konulması,
13. Ağız-diş sağlığı ürünlerinin maliyeti yüksek olduğundan hastanın daha kaliteli hizmet alabilmesi için katkı payı ödemelerinin sağlanması,
14. Ağız-diş sağlığı hizmeti veren merkezlerde, özel ilgi gereken hastalar için, uzman diş hekimlerinin görevlendirildiği alt birimlerin kurulması
15. Her bireyden sorumlu “Aile Diş Hekimliği” kurumunun oluşturulması,
16. Doğumdan itibaren bireylerin ağız diş sağlığı kayıtlarının alınması, elde edilen verilerin Aile Diş Hekimliği kurumunda toplanması,
17. Toplum Sağlığı Merkez’lerinde en az birinin çocuk diş hekimi uzmanı olmak üzere diğer diş hekimliği uzmanlık dallarından birer uzman diş hekiminin istihdam edilmesi,
18. Ortak konsültasyon gereken vakalarda diş, tıp ve diğer eğitim branşları arasında işbirliği ve koordinasyonun kolaylıkla sağlanması,
19. Diş hekimliği eğitimini gerçekleştiren mevcut öğretim üyesi/görevlisi ve yetişmiş yardımcı personel sayısının ihtiyaca uygun şekilde arttırılması, verilen eğitim öğretim kalitesi, nitelik ve nicelik yönünden iyileştirilmesi ve üniversiteler arasındaki eğitim farklılıklarının standart hale getirilmesi için ilgili mevzuatların, kurumsal ve insan kaynakları düzenlenmelerinin ivedilikle gerçekleştirilmesi gereklidir.
Ulusal sağlık politikalarının ana hedefi, sağlıklı bireylerden oluşan sağlıklı bir toplum yaratmaktır. Sağlıklı bireylere ve topluma ulaşmak için kurumlar arası işbirliği politikalarının da geliştirilmesi önemlidir.
“Çok Paydaşlı Sağlık Sorumluluğunu Geliştirme Programı” kapsamında “Ağız ve Diş Sağlığı Sorunlarının Yönetimi” başlığı altında sunulan bu raporda, ülkemizde yaygın olarak görülen ağız-diş hastalıkların tanısı, tedavisi ve tedaviyi takiben yapılan restorasyonların uzun süreli idamesine katkıda bulunmak amacıyla Sağlık Bakanlığı, Diş Hekimliği Fakülteleri ve ilgili diğer kuruluşlarla işbirliği yapılarak yürütülmesi ön görülmektedir.
VI. YARARLANILAN KAYNAKLAR
1. David Ricketts, Graham Chadwick, Andrew Hall. Management of dental caries. In: Advanced Operative Dentistry, 2011, 1-15, ISBN: 978-0-7020-3126-7.
2. Saadet Gökalp, Bahar Güçiz Doğan. Türkiye ağız-diş sağlığı profili 2004. Hacettepe Üniversitesi, 2006.
3. Angela Gilbert. Periodontal disease. In: Advanced Operative Dentistry, 2011, 17-31, ISBN: 978-0-7020- 3126-7.
4. David Bartlett. Tooth wear. In: Advanced Operative Dentistry, 2011, 45-54, ISBN: 978-0-7020-3126-7.
5. Angus C. Cameron and Richard P. Widmer.Handbook of Pediatric Dentistry (Fourth Edition), 2013, ISBN:
978-0-7234-3695-9.
6. A. Damien Walmsley, Trevor F. Walsh, Philip J. Lumley, F. J. Trevor Burke, Adrian C.C. Shortall, Richard Hayes-Hall, Iain A. Pretty. Restorative Dentistry (Second Edition), Elsevier B.V., 2007.
7. Hugh Devlin. Operative Dentistry A Practical Guide to Recent Innovations. 2006, ISBN: 978-3-540- 29616-4 (Print) 978-3-540-29618-8 (Online).
8. Alexandrina L. Dumitrescu. Etiology and Pathogenesis of Periodontal Disease. 2010, ISBN: 978-3-642- 03009-3 (Print) 978-3-642-03010-9 (Online).
9. George Laskaris, Crispian Scully. Periodontal Manifestations of Local and Systemic Diseases Colour Atlas and Text. 2003, ISBN: 978-3-642-62788-0 (Print) 978-3-642-55596-1 (Online).
10. Fatma Koray. Diş çürükleri. Altın matbaacılık, 1981.
11. Edwina Kidd.Essentials of Dental Caries: The Disease and Its Management, 3rd Ed., Oxford University Press, 2005.
12. Westesson PL. Temporomandibular joint and dental imaging. Neuroimaging Clin N Am 1996;6:333-355.
13. Okesson JP. orofacial pain. chicago:quintessence publishing Co.
14. Bell WE. Understanding temporomandibular biomechanics. J Craniomandibular Pract 1983;1:27-33.
15. Ülgen,M: Ortodonti(Anomaliler, Sefalometri,Etioloji,Büyüme ve Gelişim,Tanı), 3.baskı, Ankara 2006.
16. Proffi W.R, Fields H.W, Sarver D.M, Ackerman J.L: Contemporary Orthodontics, Fifth Ed.
Elsevier-, 2013.
17. Graber T, Vanardall R, Vig K: Orthodontics. Current Principles and Techniques, Fourth Ed. .Elsevier- 2005.
18. Carranza, F.A., Bernard, G.W., Carranza’s Clinical Periodontology, The tooth-Supporting Structures, 9TH ED, W.B.Saunders Company, Philadelphia, 2002.
19. Garg N., Garg A., Review of Endodontics and Operative Dentistry. Jaypee Brothers Publishers, 2008.
20. Kidd E. Essentials of Dental Caries: The Disease and Its Management, 3rd Ed. Oxford University Press.
2005.
ÇOCUK SAĞLIĞI VE
HASTALIKLARININ YÖNETİMİ
BÖLÜM EDİTÖRLERİ
Prof. Dr. İlknur ARSLANOĞLU Düzce Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı Yrd. Doç. Dr. Talat BAHÇEBAŞI Düzce Üniversitesi Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Anabilim Dalı
Prof. Dr. Süleyman GÖRPELİOĞLU Dışkapı Yıldırım Beyazıt Eğitim ve Araştırma Hastanesi
Prof. Dr. Murat TOPBAŞ Karadeniz Teknik Üniversitesi Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Anabilim Dalı Uzm. Dr. Derya ÇAMUR Türkiye Halk Sağlığı Kurumu Çevre Sağlığı Daire Başkanlığı
BÖLÜM YAZARLARI*
Dr. Mustafa Kemal ADALI Kocaeli Halk Sağlığı Müdürlüğü
Dr. Şirin AYDIN Türkiye Halk Sağlığı Kurumu Çocuk ve Ergen Sağlığı Daire Başkanlığı Arzu DOLAPÇIOĞLU Düzce Milli Eğitim Müdürlüğü
Doç. Dr. Çağatay NUHOĞLU Haydarpaşa Numune Eğitim ve Araştırma Hastanesi Çocuk Göğüs Hastalıkları Tülay ÖNAL Türkiye Halk Sağlığı Kurumu Çocuk ve Ergen Sağlığı Daire Başkanlığı
Uzm. Dr. Çetin TİMUR Medeniyet Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı Çocuk Hematolojisi
Derya TOPARLAK İstanbul Üniversitesi İstanbul Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı
Canan ŞAHİN TÖRE Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı Çocuk Hizmetleri Genel Müdürlüğü Uzm. Dr. Yasemen USER Özel Gaziosmanpaşa Hastanesi Çocuk Nefrolojisi
Dr. Oben ÜNER Türkiye Halk Sağlığı Kurumu Çocuk ve Ergen Sağlığı Daire Başkanlığı Doç. Dr. Taner YAVUZ Zeynep Kamil Kadın ve Çocuk Hastalıkları Eğitim ve Araştırma Hastanesi
Çocuk Kardiyolojisi
Salihe YILMAZ İstanbul Üniversitesi İstanbul Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı
Nurdan YÖRÜK Medeniyet Üniversitesi Göztepe Eğitim ve Araştırma Hastanesi
* Soyadına göre alfabetik olarak sıralanmıştır.
ÇOCUK SAĞLIĞI VE HASTALIKLARININ YÖNETİMİ
I. YÖNETİCİ ÖZETİ
Çok Paydaşlı Sağlık Sorumluluğunu Geliştirme Programı kapsamında Tedavi ve Rehabilite Edici Sağlık Hizmetlerine Çok Paydaşlı Yaklaşım ana başlığı altında oluşturulan Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları grubu, çalıştay sürecini elden geldiğince verimli kullanabilmek açısından bireysel ön hazırlık, grup toplantısı sırasında “beyin fırtınası”, serbest çağrışımla öne çıkan sorunların ele alınması, süreç elverdiğince tekrar bireysel tamamlayıcı çalışmalar yapılması yöntemlerini kullanmıştır. Çocuk hastalıkları gibi çok geniş bir hizmet alanının grubun ortak vicdanına göre en öne çıkan konularında bazı öncelikli hedefler belirlenmeye çalışılmıştır.
Bakanlık uzmanları ve her biri ayrı branştan 5 çocuk yan dal uzmanı, bir aile hekimi, iki uzman branş hemşiresi, bir uzman branş psikoloğu ve hizmet alan tarafını temsilen bir hasta derneği yöneticisinden oluşmaktadır.
Dokuz sağlık profesyonelinin çocuk hastalarla ilgili deneyimleri ortalama 20 yılın üzerindedir. Hastalık odaklı bakıldığında, yalnızca dahili çocuk yan dal branşlarının sayısının 16 olduğu göz önünde bulundurulursa ne çalışma grubunun, ne de ortaya konulan hedeflerin tüm çocuk hastalıkları yelpazesini kapsayamayacağı açıktır.
Buna karşılık işleyişteki sorunlar odaklı çalışılmıştır. Ancak diyabet, obezite, kronik böbrek yetmezliği ve akut romatizmal ateş gibi nesnel önemleri olan başlıklar da ele alınmıştır.
II. GİRİŞ
Yaşamak ve sağlıklı olmak hekimlik adı verilen bir meslek dalının evrilmesiyle insanla tanrı/doğa/kader kavramları arasındaki bir alış-veriş olmaktan çıkmış, insanla hekim/devlet/sistem arasındaki bir alış-veriş haline gelmiştir. Önceleri bilgi ve becerisiyle yücelen bir üstün birey, daha sonra siyasal iktidarın sağlık hizmetiyle görevlendirdiği kişi ve kurumlar (modern sistemde sağlık bakanlıkları şemsiyesi altında) hizmet sunan olarak başroldeyken, şimdilerde sağlıklı yaşamın toplum ve birey yaşamını etkileyen tüm belirteçlerin bir türevi olduğu gerçeği değerlendirilerek sağlık hizmeti sorumluluğunun sektörler arasında paylaştırılması eğilimi ön plana çıkmaktadır. Yine de bu sorumluluğun eşgüdümcüsü sağlık bakanlıklarıdır.
Sağlık Bakanlığı koruyucu ve önleyici hizmetlerini ayrı tutacak olursak sağlık hizmetini 1.-2. ve 3. basamak sağlık kuruluşları aracılığıyla toplumla buluşturmaktadır. Son yıllarda hizmetin örgütlenmesi yoğun ve hızlı dönüşümlere sahne olurken, bununla ilişkili ve ilişkisiz nedenlerle hasta-sağlık çalışanı arası şiddet ve gerilim haberleri gündemi işgal etmiştir. Gündeme yansıyan olaylar veya kendi mesleki gözlemlerimiz incelendiğinde istenmeyen durumların hizmetin içeriğinden çok sunum şekliyle, kısaca “iletişim”le ilgili olduğu ortaya çıkmaktadır. İletişim bireyler ve toplumlar açısından eğitim ve deneyimle kazanılabilecek bir beceridir, ancak bu öznel beceri nesnel koşullardan da doğrudan etkilenmektedir. Nesnel koşullar hizmet sunulan yerin altyapısı ve örgütlenme düzeyidir. Örneğin iletişim konusunda en yetkin bir hekim bile sayı veya teknik gereklilik yönünden üstesinden gelebileceğinin üzerinde hasta başvurusuyla karşılaştığında tepkisel olabilir, ya da tersine ilgisiz bir tutum sergileyerek hastada saldırgan tepkiler uyandırabilir.
Günümüzde sağlık kuruluşlarında kuruluşlarda hizmetin örgütlenmesinde daha yüksek standartlar hedeflenmekte ancak bu yapılırken çocuk hastaların gereksinimlerine odaklı bir yaklaşım sergilenmemektedir.
Gerçi çocuk ve yenidoğan yoğun bakım olanaklarında özel sektörle yapılan işbirliği sonucu hızlı bir artış ve bu ve başka nedenlerle bebek ölümlerinde azalma gözlenmiştir. Ancak ayaktan veya normal servislerde yatarak tedavi koşullarında çocuklar açısından benzer bir iyileşmeden söz etmek zordur.
Hastanelerde yaşanan günlük pratiğe bakıldığında önemli tetkik ve girişimlerin genelde planlanmış olduğu ancak vatandaşların diğer başvuru nedenlerinin nasıl yönetileceğinin açıkta bırakıldığı görülmektedir.
Sorunlar genellikle eksik bilgilenmeden, önyargıdan, önemsenmemek algısından, çözümsüz kaldığını düşünen bireylerden kaynaklanmaktadır.
Hastanelerde yöneticilerin sürekli güncellenen elektronik uygulamalar, mevzuat değişiklikleri ile ilgili çalışanları eğitme çözümleri toplantı yapma veya çok gelişmiş bir yöntem olduğu zannıyla otomasyona yapılan eklentiler şeklinde olmaktadır. Toplantıların mesaiden götüreceği süre nesnel değerlendirilmediği için katılım- erişim gerçekleşmemektedir.
Günümüz sağlık sektöründe aşırı tıp uygulamalarına eğilim vardır. Sağlıkçılar vakit kazanmak, göz boyamak,
tepkiyi hafifletmek için çok ilaç yazmaktadır. Sağlık çalışanlarına güvensizlik, bedava hizmet pastasından pay kapma güdüsü, medya veya çevresi tarafından özendirilme gibi nedenlerle başvuranlar da aşırı tetkik ve ilaç istemektedir.
Başvuranlarla sağlık kuruluşları arasındaki beklenti ve sunuş dengesizliği kısmen gereksiz beklenti yaratılmasından da kaynaklanmaktadır. Bunun bir nedeni sağlık kuruluşlarının kamusal olanlarının dahi performans sistemi nedeniyle reklamcı, rekabetçi, başvuruyu özendirici bir tutum sergilemeleri, diğer nedeni ise sağlık kontrolünden geçmenin veya tıbbi girişimler sayesinde daha sağlıklı olmanın medya tarafından da özendirilen bir sosyokültürel olgu, bir moda haline gelmesidir. Bu eğilim sermaye, siyaset tarafından kullanıldığı gibi, yaşamsal gereksinimlerinin pek çoğunu hak olarak elde edememiş halk çevreleri de sağlık hizmetini devletin ulaşılabilir yegane sosyal hizmeti olarak gördüklerinde bundan yararlanmadan edememektedirler.
Çocuklara verilen sağlık hizmeti iletişim sorunlarından özellikle etkilenir. Çocuk yaşın özelliği olan “beyaz önlük fobisi” iletişim kazaları nedeniyle katlanarak artmaktadır. Geleceğin sağlık hizmeti ortamının tasarımında sağlık bakanlığı ile birlikte hasta dernekleri, meslek odaları ve medyaya önemli rol düşmektedir.
Çocukluk çağı henüz konuşmayan bir süt çocuğu, sürekli hareket halindeki bir okul öncesi çocuğu, iletişimi reddeden bir ergen gibi her biri ayrı yaklaşım gereksinimleri olan çok farklı yaşam dönemlerini kapsamaktadır.
Bu nedenle çocuk hekimlerinin eğitim programları da, yöneticilerin çocuk sağlık hizmetinin örgütlenişine bakış açısı da esnek, dinamik, yaratıcı özellikler taşımalıdır. Yenilenme yeteneği yüksek çocuk organizması hem olumlu hem olumsuz koşullardan, doğal olarak ters yönlerde, çok çabuk etkilenmekte ve olumsuz koşullar düzeltilmediğinde bunları büyüterek geleceğe taşımaktadır.
Son olarak çocuklar genellikle kendilerini ifade edemez ve dolaylı yoldan temsil edilirler. Bu nedenle anlayışı, özveriyi ve savunulmayı hak ederler.
III. DURUM ANALİZİ
ÇOCUK SAĞLIĞI VE HASTALIKLARININ YÖNETİMİ A. Sağlık Hizmeti Veren Kuruluşlarda Bakım
A.1. Kamusal Sağlık Hizmetlerinde Durum A.1.1. Ayaktan Sağlık Hizmeti
A.1.1.1.Poliklinik Hizmeti
A.1.1.1.1. Muayene Koşulları A.1.1.1.2. Yaş Grubu Sorunları A.1.1.1.3. Konsültasyonlar
A.1.1.1.4. Psikososyal Danışmanlık A.1.1.1.5. İlaç Temini
A.1.1.2. Laboratuvar Hizmeti A.1.1.3. Acil Hizmeti
A.1.1.3.1. Enjeksiyon Tedavileri A.1.2. Yatarak Sağlık Hizmeti
A.1.2.1. Normal Yataklı Servis A.1.2.1.1. Mekan ve Olanaklar A.1.2.1.2. Hemşirelik Hizmetleri A.1.2.1.3. Refakat Sorunu A.1.2.1.4. Eğitim
A.1.2.2. Yoğun Bakım A.1.3. Özellikli Bakım Servisi
A.1.3.1. Hemodiyaliz
A.1.3.2. Kemoterapi ve Transfüzyon
A.2. Kamu Dışı (Özel) Sağlık Hizmetlerinde Durum A.3. Bazı Hastalıklarla İlgili Öneriler
A.3.1. Romatizmal Kalp Hastalığı A.3.2. Kronik Böbrek Yetmezliği A.3.3. Diyabet
A.3.4. Hemoglobinopatiler
A.3.5. Beslenmeyle İlgili Durumlar A.3.5.1. Obezite
A.3.5.2. Malnütrisyon A.3.5.3. Anemi
A.3.5.4. Özel Beslenme Gerektiren Durumlar A.3.6. Konjenital Hipotiroidi
B. Toplu Yaşam Alanlarında Bakım B.1. Okul
B.2. Çocuk Bakımevleri, Ceza ve Tutukevleri B.3. Sosyal Yaşam Alanları
B.4. Hastanelere Ulaşım ve Ulaşım Araçlarında Hastalık C. Evde Bakım
C.1. Evde Profesyonel Sağlık Hizmeti C.2. Evde Hasta Uygulamaları C.3. Evde Profesyonel Danışmanlık D. Kamu Bilinci
E. Koruyucu Önlemler
