Mehmet Akif ERGENÇ'in Mobil Enerji Santrallerinde Performans Analizi ve Birim Maliyet başlıklı Elektrik-Elektronik Mühendisliği Anabilim.

MOBİL ENERJİ SANTRALLERİNDE PERFORMANS ANALİZİ VE BİRİM MALiYET

Mehmet AkifERGENÇ Yüksek Lisans Tezi Fen Bilimleri Enstitüsü

Elektrik-Elektronik Mühendisliği Anahiliın Dalı

MART-2003

Anadolu Ünivemites Merkez Kütüphane

JÜRİ VE ENSTiTÜ ONAYI

Mehmet Akif ERGENÇ'in Mobil Enerji Santrallerinde Performans Analizi ve Birim Maliyet başlıklı Elektrik-Elektronik Mühendisliği Anabilim

Dalındaki, Yüksek Lisans tezi 24.01.2003 tarihinde, aşağıdaki jüri tarafından

Anadolu Üniversitesi Lisansüstü Eğitim-Öğretim ve Sınav Yönetmeliğinin ilgili maddeleri uyarınca değerlendirilerek kabul edilmiştir.

Adı-Soyadı

Üye (Tez Danışmanı) : Yard. Doç. Dr. Gökhan ECE Ü]ye

: Yard. Doç. Dr. Celal YAŞAR

Anadolu Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Yönetim .~9~DJ.,!}J(Jg. tarih ve .~/.1..

...

Kurulu'nun i

~adoiJ ü.~i~ersites

erkez Kutuphane

ÖZET Yüksek Lisans Tezi

MOBİL SANTRALLERDE PERFORMANS ~ALİZİ MEHMET AKİF ERGENÇ

Anadolu Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Elektrik-Elektronik Ana Bilim Dalı Danışman: Yrd~ Doç. Dr. Doğan Gökhan ECE

2003, 59 sayfa

Bu çalışmada, ülkemizde enerji açığınm kapatılması amacı ile kurulmuş ve

tartışma konusu olmuş mobil santralierin nasıl ortaya çıktığı, özelleşti~e

modellerindeki yeri, kuruluş amaçlarmm n~ler olduğu, bu tip enerji santrallerinirl

yapısı, işleyişi ve performans aı,ıalizi gibi konular üzerinde duruhnaktadır. Bu analizler sonucunda santral içi üniteterin birinı yakıt tü,ketiınleri, yakit tüketiminin birim enerji maliyeti üzerindeki etkileri ve bu tüketimin düşü.rülebilmesi için yapılinası gereken

çalışmalar aiılatılınaktadır.

Özellikle mobil enerji santrannde verim ve birim enerji maliyet formülleriniı;ı

' '

nasıl çıka~ldığı ve çıkanlan bu fo~üUerin faaliyette olan bir enerji santrali üzerindeki uygulamalan, yapılan uygulama sonucunda elde edilen verilerin nasıl tablolaştınldığı,

elde edilen bu verilerin diğer eneıji üret~ modellerinden alınan verilerle karşılaştınlması, üretilen enerji birim fiyatının ülke enerji birim fiyatı ile

karşılaştınlarak elde edilen -bu değerlerin ülke enerji birim fiyatı üzerindeki etkileri incelenm ektedir.

Bu çalışma sonucunda, mobil elektrik enerjisi üretim santrallerinin ülke enerji sistemi içerisinde daha verimli ve de daha etkin çalıştınlabilıne yöntemleri üzerinde durulmakta, önümüzdeki dönemlerde mobil, santrallerden daha farklı şekillerde yararlanabilme yöntemleri anlatılmaktadır.

Anahtar Kelimeler: Verim, Birim Maliyet ve Performan A,nalizi

Anadolu Üniver<Jites Morkez Kütüphane

ABSTRACT

Master of Sici~iıce Project

PERFORMAN CE ANAL YSİS Of MOBiL POWER PLANTS MEHMETAKlFERGENÇ

Anadolu University

Graduate SchoQI of Natural And Applied Sciences Eleetical and :Ejlectronics Engineering Program

1

Supervisor : Assistant Prnfessor Doğan Gökhan ECE 2003, 59 pages

In this Project give us som'f information about the mobil po.,.er plants which are set up because of production of elıergy. These power plants help for the completion of energy which is needed, and als~ there are some ~nteresting expbmation a~aut these mobil power plants. I am going to explain how they are creaded.

My

1

.about the mobil power plants. The structure, function and performance analysis are some of them. At the resnit of analysis; I am going to explain the exhaustion of ,the unit fuel aıt the unity of power plants, what is the etfect of the fuel exhaution on the coşt of the unit energy and also I am going to explain what is the way for decreasing these exhaustion and give some information to understant this subject easily.

At first; the out put at the mobil power plan ts w hat are the formules of the cost of the unİt energy, and 'then the applications of these formules on ~he power plan ts which have been already working will J.le explained. As aresnit of these practises, how we can table these datas and I comparison of these datas with anothet datas lfhich have been

takım by the models of the energy pi'oductive be explained. The comparison of the unit cost of the energy with the unit cost of the energy in our cou~tcy and the influences of these values on the unit cost of the energy in o ur country are being researched

As a result of this studying; more information wiU be given about these mobil power plants to study more efficiently and more productive in the energy system of our country. Also at this Project how these power plants can be used more efficiently at the present will be explained.

Keywords: Output, Unit Cost and Performance Analysis

ll

TEŞEKKÜR

Bu yüksek lisans tezimi hazırlamamda bana yardımcı olan sayın hocam Yrd. Doç. Dr.

Doğan Gökhan ECE~ye, Koni İnşaat A.Ş Mobil Enerji Santrali yetkililerine ve her zaman

yanımda olan aileme teşekkürü bir borç bilirim.

lll Anı::dolu Üniversiteş Mirkez Kütüphane

İÇİNDEKİLER

ÖZET ... . ABSTRACT ... ~···~··· ^ll

TEŞEKKÜR... . . . .. . . ^ll ı

İÇİNDEKİLER

~···

SiMGELER DİZİN"İ... ^VI KISAI..TMALARDİZİNİ ... , ... ,... vıı

'

. .

ı. (;JJRll~ •••••••••••••••••• ~... ı '

2. TÜRK~EDEKİ ELEKTRiK ENERJİSİNİN DUR,UMU ···~···· 2

2.1. Türkiye'de ki Elektrik Enerjisinin Gelişimi ... ,... 2

2.2. Türkiye' de ki Mevcut Elektrik Enerjisinin Durumu... . . . 5

2~2.1. Kurulu Güç... 5

2.2.2. Üretim... . . . .. 5

2.3. Eneıji Talepleri... ı O 2.4. Yeni Alternatif Kaynılklar. . . . ı 1 2.5. Özelleştirme. . . . .. . . ı2 2.5.1. Yap-İşlet-Devret Modeli... 13

2.5.2. Yap-İşlet Modeli... ı5 2.5.3. Otoprodüktör Uygulaması. . . . .. . . .. . . .. 16

2.5.4. Santranerin İşletme Haklarının Devri... ı7 3. MOBiL SANTRALLERİN Y APlSI VE iŞLEYiŞi... 20

4. MOBiL SANTRALLERDE VERİM VE ENERJİ MALİYETİNİN ~~AP~AN~l\~1...

:l6 4.1.

Verim... 25

4.2. Maliyet Formüllerinin Çıkarılması...

25

iv

\

4.3. Birim Maliyet Tabl,olarının Olu~~sı. ... ,... 29

5. UYGULAMA-SİİRT MOBİL ENERJİ SANTRALI IÇIN VERİM VE BİRİM ENERJİ MALİYETİNİN HESAPLANMASI • • • •• • • • • . • • • •. • • • • •• •• • • . •• . . .. . 30

5.0. Santral Hakkında Genel Bilgi... . . . .. . 3(}

5.1. ·santralin Verimi ... ·... 31

5.2. Santral Veriminin Artırılabilmesi İçin Yapılması Gereken Çalışmalar... 32

5.3. Santralin Kuruluş Maliyetinin Hesaplanması,... . . . • . . . ... . . 34

5.4. Ünitelerin Brüt Üretim Hesabı... 35

5.5. Santral Birim Yakıt Tüketiminin Hesaplanması... 40

5.6. Santral Yağ Tüketimi... . . . . .. . . .. . . . .. . . .. . .. .. . . .. . .. . . .. . . .. . .. . . .. 41

5.7. Sürt Santrali İçin Birim Maliyet Tablolarının Oluşturulması... 44

5.8. Enerji Birim Maliyetlerinin Düşürülmesinin Yolları... 45

5.9. Elde Edilen Verilerin Değerlendirilerek Karşılaştıı:ılması... 52

5.9.1. Elektrik Enerjisinde VerimliJik... 52

5.9.2. Elektrik Enerjisinde Yatırım... 53

5.9.3. Elektrik Enerjisi Seçiminde Teknoloji Seçimi . . . .. . . .. .. ... .. . .. . . .. . . .. . ... 53

5.9.4. Marjinal Maliyetierin Karşılaştırılması... . . .. . . .. . . .. ... 54

5.9.5. Ülkemizde Elektrik Enerjisi Fiyatı... 54

5.9.6. Üretimdeki Mobil Santrallerde Kurulu Güç ve Birim Enerji Fiyatları... 55

6. ~()~~··· ⁵⁷

7. KA

YNAK.LAR... ....•... ....•... ... •...

tl.()~~~~~~··· ()()

V Anadolu Üniversit~

Markez KütüpiıaM

SiMGELER DiZİNİ

Q :Toplam açığa çıkan enerji (kj)

h :Bir kg yakıt için açıga çıkan enerji (kj/kg) m :Giren yakıt miktarı (kg)

p :Açığa çıkan enerji ( kWh )

rı :Verim

f

MA :Amortisman masrafları ($) M; :İdari masraflar ($)

M, :Tamir ve bakım masrafları ($)

b :Birim enerji masra:fi (cent/kWh)

by .Birim yakıt masrafı (cent/kWh)

bs :Birim su masrafı (cent/kWh)

b kül :Birim kül masrafı (cent/kWh)

b yy :Birim yağlama yağı masrafı (cent/kWh)

Qy :Birim yakıt tüketimi (kg/kWh)

/y :Birim yakıt fiyatı ($/kWh)

Qyy :Birim yağ tüketimi (g/kWh)

/yy :Birim yağ fiyatı ($/kWh)

V1

E.İ.E.İ M.T.A

D.S.İ

T.E.K

T.E.A.Ş T.E.D.A.Ş

Ç.E.A.Ş

TÜPRAŞ D.P.T YİD

Yi

KISALTMALAR DizİNİ

: Elektrik İşleri Etüt İdaresi : Maden Tetkik Arama : Devlet Su İşleri

: Türkiye Elekti'İl,( Kuııımu

:Türkiye Elektnl< Anonim Şirketi

: Türkiye Elektrik Dağıtım A.Ş.

: Çukurova Elektrik A.Ş

: Türkiy~ Petrol Raftnerileri A.Ş

: D~vlet Planlama Teşkilatı

: Yap işlet Devret :Yap İşlet

VII

Anadolu Üniveisites, Merkez Kütüphane

1. GiRiŞ

Mobil santraller 1998 yılı başlarında ülke enerjisine katkıda bulunmak amacı

ile kurulmuş ve bu dönem içerisinde meydana gelen enerji ihtiyacı bu şekilde karşılanmaya çalışılmıştır. Öncelikle enerji ihtiyacının yoğun olduğu bölgelerde kurulan mobil santraller, yüksek enerji maliyetiyle de büyük tartışma konusu

olmuştur. Ancak ülkede meydana gelen ekonomik kriz ile birlikte, ülke enerji planı

altüst olmuş ve ihtiyaç, yerini ene~i fazlasına bırakmıştır.

Mobil santralierin kuruluş amaçlarından biri de enterkonnekte sistemde, puant saatlerinde meydana gelebilecek boşlukların, mobil santralierin hızlı bir şekilde

devreye girip-çıkma özellikleri kullanılarak kapatılmasıdır. Bu hedefler doğrultusunda

kurulan mobil santraller üzerinde yapılan çalışmada; ülke ene~isi, mobil santralierin

yapısı ve birim enerji maliyetleri üzerinde durulmaktadır.

2. bölümde Türkiye elektrik enerjisinin gelişimi ve durumu, enerji talepleri,

ene~i sektöründe alternatif kaynaklar, özelleştirme ve özelleştirme modelleri üzerinde

durulmaktadır.

3. bölümde mobil santralierin yapısı ve işleyişi, kullanılan teknolojilerin seçimi ve sistemin çalışma prensibi gibi konuları incelenmektedir.

4. bölümde mobil santrallerde verim ve enerji maliyetinin hesaplanmasında kullanılan formüllerin çıkarılması ve çıkarılan formüllerin değerlendirilmesi üzerinde

durulmaktadır.

5. bölümde ise 4. bölümde çıkarılan formüllerin günlük hayattaki uygulamaları

üzerinde durulmuş ve Siirt Enerji Mobil Santralinden alınan bilgiler doğrultusunda bir

değerlendirme çalışması yapılmıştır. Bu değerlendirmeler, ene~i sektöründeki diğer

uygulamalarla karşılaştırılarak bir sonuca gidilmeye çalışılmıştır.

6. bölüm olan sonuç bölümünde ise elde edilen bilgiler ışığında, mobil santralierin ülke enerjisindeki rolü ve katkıları değerlendirilmiştir.

ı

2. TÜRKiYE'DEKi ELEKTRiK ENERJiSiNiN DURUMU

2.1. Türkiye Elektrik Enerjisinin Gelişimi:

Elektrik enerjisinin ilk olarak günlük hayatta kullanılmaya başlanması 1878

yılında olmuştur. ilk elektrik santrali ise 1882 de Londra da hizmete girmiştir. Türkiye ise elektrik enerjisi ile ilk defa 1902 yılında tanışmıştır. Bu yıllarda Tarsus'ta su

değirmeni milinden transmisyon ile çevrilen 2 kW 'lık bir dinama ile elektrik üretimine

başlanmış, bunun benimsenmesi üzerine gücü 60 kW'a çıkartılarak abanelere

dağıtılmıştır. Böylece Tarsus ilçesi elektrik ene~isi ile tanışan ilk yerleşim birimi

olmuştur. 1914 yılında Silahtarağa Santrali'nin devreye alınması ile istanbul bölgesinde elektrik üretimine başlanmış ve bunu diğer santraller izlemiştir. 1923

yılında kurulu güç 33 MW, üretim ise 45 milyon kWh olarak gerçekleşmiştir. [1]

1935 yılına gelindiğinde Etibank, Maden Tetkik ve Arama (MTA), Elektrik işleri

Etüt idaresi (EiEi), 1945 yılında iller Bankası ve 1953 yılında Devlet Su işleri (DSi) devreye girmiştir. 1935 yılında kurulu güç 126,2 MW, üretim 213 milyon kWh,

elektrikfenmiş il merkezi sayısı da 43 tür. 1948 yılında Çatağzı Termik Santrali devreye girmiş ve 1952 yılında 154 kV'Iuk bir iletim hattı ile istanbul'a elektrik takviyesi yapılmıştır. Bu bağlantı bu günki enterkonnekte sistemin ilk adımıdır. 1950

yılının başında kurulu güç 407,8 MW'a, üretim 790 milyon kWh'a ulaşmıştır.1963 yılında 6217 milyon kWha ulaşmıştır. Kişi başına düşen elektrik ene~isi tüketimi ise 1963 yılında 115 kWh'ten 1967 yılında 161 kWh'e ulaşmıştır. 1963-1967 yılları arasında elektrik üretim artış hızı yıllık ortalama %11,8 olmuştur. [1]

1970'1i yıllarda hidrolik tesisiere önem verilmiş ve kapasite 2,7 kat artmıştır.

Keban santralinin işletmeye girmesi ve Bulgaristan'dan alınan elektrik ene~isi ile birlikte 1977 yılı toplam brüt elektrik enerjisi arzı 21056 milyon kWh olmuştur.

Böylece 1967 yılında kişi başına 161 kWh olan elektrik enerjisi tüketimi 1977 yılında

430 kWh değerine ulaşmıştır. 1977 yılı sonu itibari ile tüm köylerin %32'si olan 11.159 köy elektriğe kavuşmuştur. [1]

1970'1i yıllarda dünyada yaşanan enerji krizleri Türkiye'yi de etkilemiş, arz ve talep dengesi bozulmuş ve zorunlu ene~i kısıtlamaianna baş vurulmuştur. Türkiye

2 /\nadolu Ünivers!tes

Merkez Kütüphane

kurulu gücü 1980 yılında 5118,7 MW, Üretimi de 23275 milyon kWh değerine ulaşmıştır. [1 ,2]

1970 yılında faaliyetlerine başlayan Türkiye Elektrik Kurumu'nun hizmetlerinden tüm yurt çapında olumlu sonuçlar alınmasından sonra, 1982 yılında

Belediyelerin elektrik dağıtırnma son verilerek, tesisleri TEK'e devredilmiştir. Ayrıca

iller Bankasının elektrik faaliyetleri de TEK'e devredilerek elektrik hizmetleri tek elden yürütülmeye başlanmıştır. 1982 yılında kurulu güç 6638,6 MW, üretim 26552 milyon kWh olarak gerçekleşmiştir. 1982 yılına gelindiğinde elektrik götürülen köy oranı

%61 'e ulaşmıştır. [1]

1983 yılının kurak bir yıl olması dolayısıyla hidrolik ene~i üretiminde düşüş görülmüş ve istenilen üretim seviyesine ulaşılamamıştır. 1980'1i yıllarda yeni termik ve hidrolik santralierin devreye girmesi ile önemli bir kapasite artışı sağlanmıştır.

1984-1987 yılları arasında üretim artışları ortalama yıllık %10'un üzerinde

gerçekleşirken, 1986 yılında yıllık üretim artışı %16 olmuştur. 1985 yılında 9121,6 MW olan kurulu güç, 1990 yılında 16317,6 MW'a yükselmiştir. [3]

Türkiye elektrik enerjisi kurulu gücünün 1913-2001 yılları arasındaki gelişimi

Tablo-2.1 'de verilmektedir. Elektrik enerjisinde dış alım 1975 yılında 96,2 milyon kWh ile başlamış bu rakam 1985 yılına kadar giderek artmış ve bu tarihte 2142 milyon kWh'e ulaşmıştır. Bu tarihten sonra elektrik enerjisi dış alımı miktarında azalma

kaydedilmiş 1990 yılında da dış satıma başlanmıştır. 1997 ve 1998 yılında dış alımda

tekrar bir yükselme kaydedilmi$ ve 1997 yılında 2492 milyon kWh, 1998 yılında ise 3298 milyon kWh elektrik enerjisi ithal edilmiştir. 2001 yılında ise bu rakam daha da artarak 4579,4 milyon kWh'e ulaşmıŞtır. [1]

3

Tablo2.1

TÜRKiYE KURULU GÜCÜNÜN YILLAR iTiBARiYLE

(1913- 2001)

Birim(Unit) : MW

YIL TERMiK HİDROLİK TOPLAM ARTlŞ YIL TERMiK HİDROLİK JEOTER. TOPLAM ARTlŞ

% +RÜZ. %

1913 17,2 0,1 17,3

-

1923 32,7 0,1 32,8 89,6 1963 902,6 478,5 1381,1 0,8

1924 32,8 0,1 32,9 0,3 1964 921,1 497,2 1418,3 2,7

1925 33,3 0,1 33,4 1,5 1965 985,4 505,1 1490,5 5,1

1926 48,4 0,2 48,6 45,5 1966 1028,0 616,3 1644,3 10,3

1927 51,5 0,4 51,9 6,8 1967 1257,4 701,7 1959,1 19,1

1928 64,4 1,5 65,9 27,0 1968 1243,4 723,2 1966,6 0,4

1929 68,9 3,2 72,1 9,4 1969 1243,4 723,8 1967,2 0,03

1930 74,8 3,2 78,0 8,2 1970 1509,5 725,4 2234,9 13,6

1931 98,7 3,2 101,9 30,6 1971 1706,3 871,6 2577,9 15,3

1932 99,8 3,5 103,3 1,4 1972 1818,7 892,6 2711,3 5,2

1933 104,3 3,5 107,8 4,4 1973 2207,1 985,4 3192,5 17,7

1934 112,9 4,5 117,4 8,9 1974 2282,9 1449,2 3732,1 16,9

1935 121,2 5,0 126,2 7,5 1975 2407,0 1779,6 4186,6 12,2

1936 133,3 5,2 138,5 9,7 1976 2491,6 1872,6 4364,2 4,2

1937 161,7 5,4 167,1 20,6 1977 2854,6 1872,6 4727,2 8,3

1938 173,1 5,4 178,5 6,8 1978 2987,9 1880,8 4868,7 3,0

1939 210,1 5,5 215,6 20,8 1979 2987,9 2130,8 5118,7 5,1

1940 209,2 7,8 217,0 0,6 1980 2987,9 2130,8 5118,7 0,0

1941 213,8 8,2 222,0 2,3 1981 3181,3 2356,3 5537,6 8,2

1942 218,5 8,2 226,7 2,1 1982 3556,3 3082,3 6638,6 19,9

1943 228,2 8,2 236,4 4,3 1983 3695,8 3239,3 6935,1 4,5

1944 233,7 8,2 241,9 2,3 1984 4569,3 3874,8 17,5 8461,6 22,0

1945 237,7 8,2 245,9 1,7 1985 5229,3 3874,8 17,5 9121,6 7,8

1946 238,5 9,0 247,5 0,7 1986 6220,2 3877,5 17,5 10115,2 10,9

1947 242,3 9,1 251,4 1,6 1987 7474,3 5003,3 17,5 12495,1 23,5

1948 296,2 9,3 305,5 21,5 1988 8284,8 6218,3 17,5 14520,6 16,2

1949 371,8 10,0 381,8 25,0 1989 9193,4 6597,3 17,5 15808,2 8,9

1950 389,9 17,9 407,8 6,8 1990 9535,8 6764,3 17,5 16317,6 3,2

1951 399,2 24,0 423,2 3,8 1991 10077,8 7113,8 17,5 17209,1 5,5

1952 412,0 25,8 437,8 3,4 1992 10319,9 8378,7 17,5 18716,1 8,8

1953 470,1 29,4 499,5 14,1 1993 10638,4 9681,7 17,5 20337,6 8,7

1954 480,2 36,7 516,9 3,5 1994 10977,7 9864,6 17,5 20859,8 2,6

1955 573,5 38,1 611,6 18,3 1995 11074,0 9862,8 17,5 20954,3 0,5

1956 731,9 154,2 886,1 44,9 1996 11297,1 9934,8 17,5 21249,4 1,4

1957 777,6 161,8 939,4 6,0 1997 11771,8 10102,6 17,5 21891,9 3,0

1958 809,1 220,9 1030,0 9,6 1998 13021,3 10306,5 26,2 23354,0 6,7 1959 843,4 317,6 1161,0 12,7 1999 15555,9 10537,2 26,2 26119,3 11,8 1960 860,5 411,9 1272,4 9,6 2000 16052,5 11175,2 36,4 27264,1 4,4 1961 878,6 445,3 1323,9 4,0 2001 16623,1 11672,9 36,4 28332,4 3,9

4

2.2. Türkiye'de Elektrik Enerjisinin Durumu:

2.2.1. Kurulu Güç:

1970 yılında 2235 MW olan Türkiye kurulu gücü 2001 yılı sonu itibari ile 28332,4 MW'a yükselmiştir. 1970 yılında kurulu gücün %68'i termik, %32'si hidrolik kaynaklardan oluşuyorken, 2001 yılında termik kaynakların payı %59'a düşmüş,

hidrolik kaynakların payı ise %41 'e yükselmiştir.

Kurulu gücün ağırlıklı kısmını oluşturan termik santraller içinde 1980 yılının başlarına kadar Fuel-oil yakıtlı olanlar önemli bir yere sahip iken daha sonra linyit

yakıtlı olanlar öne geçmiş ve 1980'1i yılların ikinci yarısından itibaren doğal gaz yakıtlı

santraller önem kazanmaya başlamış. Doğal gaz yakıtlı santraller 1990 yılından

itibaren toplam kurulu güç içinde linyitten sonra en fazla ağırlığı olan santraller durumuna gelmiştir. 2001 yılı itibariyle toplam Türkiye kurulu gücünün %24,8'ini kömür, %7,1 'ini sıvı yakıtlar ve %22,4 'ünü doğal gaz yakıtlı santraller oluşturmuştur.

Bu anlamda Türkiye kurulu gücünü birincil enerji kaynaklarına göre ve tüketici

kuruluşlara dağılımı Tablo-2.2'de ve Türkiye kurulu gücünün yakıt cinsine göre

dağılımı Tablo2.3'te gösterilmiştir. [2]

2.2.2. Üretim:

1970 yılında 8623 Milyon kWh olan üretimimiz 2001 yılında 122725 Milyon kWh olarak gerçekleşmiştir.

2001 yılı Türkiye elektrik enerjisi üretiminin %80'1ik orana karşılık gelen, 8563 Milyon kWh'lık bölümü termik ve %20'1ik bir orana karşılık gelen 2401 O Milyon

kWh'lık bölümü ise hidrolik kaynaklardan elde edilmiştir. Termik santrallerdeki toplam elektrik enerjisi üretiminin %31 ,4'ü kömür, %8,4'ü sıvı yakıtlar ve %40,4'ü doğal gaz

kaynaklarından sağlanmıştır. [2]

5 !.n<ıdolu Üniversttes Merkez Kütüphane

Tablo 2.2

TÜRKiYE KURULU GÜCÜNÜN

BiRiNCiL ENERJi KAYNAKLARINA GÖRE VE ÜRETiCi KURULUŞLARA DAGILIMI 2001

Birim:MW

Taş ithal Sıvı Doğal Yenilenebilir Çok Hidrolik Jeotermal

Kömürü Lin it Kömür Yakıt Gaz Atık Yakıtlı %

EÜAŞ 300,0 3686,0 884,2 2782,9 7653,1 10108,7 17,5 17779,3 62,8

EÜAŞ'ın Bağlı

Ortaklığı 2084,0 1200,0 3284,0 3284,0 11,6

0\

ı

Ayrıcalıklı Şirketler 610,3 610,3 2,2

Üretim Şirketleri ı ^{258,4 1191,2 1449,6 870,8 17,4 2337,8 8,3}

Otoprodüktörler ve

Otop.Grupları 35,0 120,7 145,0 818,4 609,4 23,6 1567,3 3319,4 53,0 1,5 3373,9 11,9

Mobil Santralar 297,0 297,0 297,0 1,0

işletme Hakkı Devir 620 620,0 30,1 650,1 2,3

Türkiye 335,0 6510,7 145,0 1999,6 4850,7 23,6 2758,5 16623,1 11672,9 36,4 28332,4 100,0

% ^{1,2 23,0 0,5 7,1 17,1 0,08 9,7 58,7 41,2 O, 1 100,0}

l

Tablo2.3

Türkiye Kurulu Gücünün Yak1t Cinsine Göre Dağ1hm1

Çok Yakıtlı

9,7%

D. Gaz 17,1%

Kömür 24,8%

Sıvı Yakıtlar+ Yanma

lı

Yenilebilir+Atık

7,1%

Hidrolik+Jeoter mal+ Rüzgar

41,3%

2001 yılında, Türkiye toplam elektrik ene~isi üretiminin %70.4'üne karşılık

gelen 86362 Milyon kWh'lık bölümünü EÜAŞ ve Bağlı Ortaklıkları santralları gerçekleştirmiştiL ÇEAŞ ve KEPEZ gibi bölgelerinde üretim, iletim ve dağıtımdan

sorumlu özel şirketlerin üretim tesislerinden elde edilen üretimin toplam üretimdeki

payı % 1.1, yalnızca üretimden sorumlu üretim şirketlerinin payı %10.8, mobil santralierin payı %0.9 olup, %14.6'1ık kısım Otoprodüktörler ve Otoprodüktör

Grupları, %2.2'1ik kısım ise işletme hakkı devredilen santrallar tarafından sağlanmıştır. Bu anlamda 2001 yılı Türkiye elektrik enerjisi üretiminin birincil enerji

kaynaklarına ve üretici kuruluşlara göre dağılımı Tablo-2.4'te ve 2001 yılı Türkiye üretiminin yakıt cinsine göre dağılımı Tablo-2.5'te, 2001 yılı Türkiye Üretiminin

Kuruluşlara Göre Dağılımı Tablo -2. 6'da gösterilmiştir. [2]

7

Tablo 2.4

TÜRKiYE ELEKTRiK ENERJiSi ÜRETiMiNiN

BiRiNCiL ENERJi KAYNAKLARINA GÖRE VE ÜRETiCi KURULUŞLARA DAGILIMI 2001

Birim:GWh

Taş ithal Yakıt Doğal Yenilblr. Termik Hidrolik Jeotermal+

Kömürü Linyit Kömür Sıvı Gaz Atık Toplam Toplam Rüzgar Toplam %

EÜAŞ 1888,9 20164,5 5314,3 19602,4 46970,1 20408,8 89,6 67468,5 55,0

EÜAŞ'ın Bağlı Ortaklığı 11247,0 7646,9 18893,9 18893,9 15,4

00 ı

Ayrıcalıklı Şirketler 1345,6 1345,6 1,1

Yap işlet Devret Santraları 1 11149,5 11149,5 2071,2 57,2 13277,9 10,8

Otoprodüktörler ve

ı ^{816,8 326,3 1340,3} 3934,8 11149,2 229,9 17797,3 111,5 5,2 17914,0 14,6

Otop.Grupları

Yap işlet Santraları 1,2 1,2 1,2 0,0

Mobil Santralar ^{1117,1 1117,1 1117,1 0,9}

işletme Hakkı Devir ^{2633,7 2633,7 72,8 2706,5 2,2}

Türkiye 2705,7 34371,5 1340,3 1 0366,2 49549,2 229,9 98562,8 24009,9 152,0 122724,7 100,0

% ^{2,2 28,0 1,1 8,4 40,4 0,2 80,3 19,6 O, 1 100,0}

Tablo 5.2

TOrkiye üretiminin Yakıt Cinsine Göre Dağılımı.

Hidrolik+Jeo+Rozg ar

20%

Taş KömOrO+Ithal kömür

Doaaı Gaz 41%

Tablo2.6

31%

Linyit 28%

TOrkiye üretiminin Kuruluşlara Göre Dağılımı

EÜAŞ'ın BaQiı Ortaklıkları

• Ayrıcalıklı S irk. +Mobil+ Yap

işlet Santralleri 2%

9

Yap-Işlet-Devret Santralleri

11%

Otoprodüktörler ve Otop. Grupları

15%

Işletme Hakkı Devir 2%

t,nadolu ÜnivefSit~

Merkez Kütüphane

2.3. Enerji Talepleri:

Yılda ortalama 6-8,5 üretim büyümesi gösteren bir sanayinin ve %2 civarında

artan bir nüfusun, enerji talebinin karşılanması için gerekli sektör yatırımlarının ve kaynak ithalatının gerçekleşmesi için gereken finansmanın ekonomi üzerinde çok büyük bir darboğaz yaratması beklenebilir. [3]

Artan gelir ve gelişen teknolojiye paralel ve büyüyen çevre sorunlarına karşı

bir önlem olarak ene~i tüketimi içinde daha kaliteli, temiz ve verimli kullanılabilen

kaynaklara doğru arayış artmıştır. Bunun sonucunda birincil ve nihai enerji tüketim

değerleri içerisinde doğal gaz, taş kömürü ve sıvı yakıtlar elektrik enerjisi üretiminde

değer kazanmıştır. 1970 yılında 244 kWh olan kişi başına brüt elektrik enerjisi talebi 2001 yılında 1870 kWh seviyelerine ulaşmıştır. Yıllar itibariyle Türkiye elektrik enerjisi brüt üretimi-ithalat-ihracat-brüt tüketimi Tablo-2.7 de gösterilmiştir.

"Uzun yiiiardir, ilk kez 2001 y1lmda %1. 1 oranmda olacak şekilde bir düşüş

gösteren elektrik enerjisi talebinin 2010 y1l1 sonuna kadar olan dönemde yine ortalama y1lda %8 artacaği kabul edilmektedir''. Bu artışa göre, enerji talebinin 2010

yılında 265070 Milyon kWh'a ulaşması, buna bağlı olarak puant güç talebinin ise 4241 O MW'a yükselmesi beklenmektedir. [2]

1999 yılında Türkiye kurulu gücü 26119,3 MW olup yılık üretim artışı %11,8

civarındadır. 2000 yılına doğru gelindiğinde, enerji yatırımiarına ayrılan pay gittikçe azalmakta bu da Türkiye'yi gelecekte ciddi bir enerji krizin beklediğini göstermektedir.

2000 yılında Türkiye kurulu gücü 27264,1 MW olup yılık ortalama artış sadece %4,4, 2001 yılında ise Türkiye kurulu gücü 28.332,4 MW ve yıllık ortalama artış %3,9

civarındadır. [2]

Bu talep artışı dikkate alınarak, artan talebi güvenilir bir yedek ile karşılamak

üzere, belli güvenilirlik kriterlerini sağlayan, yakıt çeşitlendirilmesi politikasını göz önünde bulunduran, ülkemizin ekonomisi açısından en düşük maliyetli çözümün elde

edildiği, uzun dönem elektrik enerjisi üretimi ve gelişimi planlanması çalışmaları esas

lO

alınarak, üretim ve kapasite projeksiyonlarının hazırlanmasına yönelik çalışmalar yapılmalıdır. [2]

Tablo 2.7

YILLAR iTiBARiYLE TÜRKiYE ELEKTRiK ENERJiSi BRÜT ÜRETiM-iTHALAT- iHRACAT -BRÜT TÜKETiMi

YILLIK KiŞi BAŞI YILLIK

BRÜT BRÜT ORTALAMA BRÜT ORTALAMA

YILLAR ÜRETiM iTHALAT iHRACAT TÜKETiM ARTlŞ TÜKETiM ARTlŞ

GWh GW h GW h GW h % kWh/kişi %

1997 103295,8 2492,3 271,0 105517,1 1678

1998 111022,4 3298,5 298,2 114022,7 8,1 1797 7,1

1999 116439,9 2330,3 285,3 118484,9 3,9 1840 2,4

2000 124921,6 3791,3 437,3 128275,6 8,3 1964 6,7

2001 122724,7 4579,4 432,8 126871,3 -1,1 1870 -4,8

2.4. Yeni Alternatif Kaynaklar:

Gelecekte enerji arz sisteminin ortaya çıkacağı imkan dahilinde olduğundan,

yeni üretim sistemleri üzerinde durulmalıdır. Bu çerçevede halen arz fazlası bulunan ve ileride kurulacak yeni rafinerilere paralel olarak fazlası artacak olan fuel-oil'e

dayalı yeni santraller meydana getirilmelidir. [3]

Daha güvenli üretim sistemlerinin oluşturulması amacıyla (fuel-oil ve gaz) çift

yakıtlı santraller ve enerjinin daha verimli kullanılması amacıyla, sanayi merkezlerine

yakın bölgelerde, güç tesislerinin planlanması ve hayata geçirilmesine

çalışılmalıdır.[3]

ll

Büyük metropollerde atık su ve ana arter kanalizasyon sistemleri üzerinde kurulabilecek lokal enerji istasyonları sayesinde, bölge enerjisine az da olsa bir katkı sağlanabilir.

Halen Bursa'da faaliyette bulunan "Kombine Çöp Çevrim Santralleri'nin" sayısı arttırılarak hem atıkların değerlendirilmesi hem de bölge enerjisine katkı sağlanabilir.

Çeşme Alaçatı'da halen faaliyette bulunan 17.4 MW kurulu gücündeki

"Rüzgar Enerji Santralleri'nin" sayılarının artırılması ile hem çevre hem de insan

sağlığı açısından güvenli olan bu enerji kaynağı en iyi şekilde değerlendirilmiş olacaktır.

2.5. Özelleştirme :

Ekonomik ve sosyal gelişmeler ve artan nüfus ile birlikte alt yapı yatırımiarına

duyulan ihtiyaçta artmaktadır. Alt yapı hizmetlerinde meydana gelen olumlu

gelişmeler diğer sektörleri de olumlu yönde etkilemektedir. [3]

Alt yapı yatırımları büyük fınansman gerektirmekte, özellikle gelişmekte olan ülkelerde zaten kısıtlı olan kamu kaynaklarının büyük ölçüde erimesine ve hizmetlerin tam olarak sağlanamamasına neden olmaktadır. Bütün dünyada alt yapı hizmetlerine olan talep artmakta, buna karşı kamu kaynakları ile alt yapı projelerini finanse etme

imkanı azalmaktadır. Bunlardan en önde geleni elektrik hizmetleri olup, devletin bu

ağır yükün altından çıkmakta zorlandığı açıkça görülmektedir.

Enerji sektöründe, önümüzdeki yıllarda yapımı gerekli olacak enerji santralleri için gerekli yatırımların sadece kamu imkanları ile finanse edilmesi oldukça güç görülmektedir. Bu nedenle özel sektörün, ene~i yatırımındaki ve işletmeciliğindeki payının ve katkısının artması gerekmektedir.

Devletin kısıtlı fınansman kaynaklarının, kamu düzeni ve milli güvenliğin sağlanması gibi devlet tarafından üstlenilmesi zaruri olan sahalara kaydınlmasına

olanak sağlamak; küreselleşen ekonominin sermaye hareketlerinden gereken payı

almak ve altyapı yatırımiarına yerli ve yabancı özel sektör katılımlarını sağlamak amacı ile özelleştirme çalışmalarına başlanmıştır. [1]

12

Bu çerçevede, elektrik sektörünün özelleştirilmesi aşamasında, sektördeki temel amaç ve politikalar içinde etkili ve verimli tarzda çalışabilecek; taleplere yeterli ve güvenilir bir şekilde cevap verebilecek; düşük maliyetli optimal bir sistemin

arayışından vazgeçilmemelidir.

Elektrik enerjisi yatırımiarına özel sektörün katılımını sağlamak amacı ile 4

Aralık 1984 tarihi ve 3096 sayılı "Türkiye Elektrik Kurumu dışındaki kuruluşların

elektrik üretimi, iletimi, dağıtımı ve ticareti ile görevlendirilmesi hakkında kanun'un

yürürlüğe girmesi ile sektörde Yap-işlet-Devret ve işletme Hakkının Devri Modelleri uygulamaya başlanmıştır. Ayrıca aynı kanun kapsamında sanayi kuruluşlarına ihtiyaçları olan elektrik enerjilerini kendi kaynakları ile temin etmelerini mümkün kılan

"Oto Prodüktörlük Uygulaması" da devam etmektedir. Yasal dayanağı 4283 sayılı

kanundan alan Yap-işlet Modeli ise enerji yatırımiarına özel sektör yatırımlarını

mümkün kılan bir diğer uygulamadır. Aşağıda elektrik ene~isi üretim sektörüne özel

yatırımcıların girişini sağlamak üzere uygulamaya konulan modeller görülmektedir.[1]

• Yap-Işlet-Devret Modeli

• Yap-Işlet Modeli

• Oto Prodüktör Uygulaması

• işletme Hakkı Devri Modeli

2.5.1. Yap- işlet- Devret Modeli :

1970'1erden sonra alt yapı yatırımlarının kısıtlı kamu imkanlarıyla gerçekleştirilmesinin, artan talebi karşılamada yetersiz kaldığı ve hizmet kalitesinde

düşüş olduğu gözlenmiştir. Bu dönemde ulaştırma, enerji ve telekomünikasyon gibi alt yapı eksiklikleri, imalat ve diğer sektörleri olumsuz etkilemiştir. 1980'1i yıllarda

kamunun daralan imkanlarına ek olarak özel sektörün katılımı için Yap-işlet-Devret

modeli geliştirilerek uygulamaya konulmuştur.

Genel olarak YiD modelinin temel prensipleri, yerli ve yabancı şirketlerin projeyi dizayn etmesi, en az borçlarını ve öz sermayesini geri ödemeye yeterli bir süre boyunca işletmesi, ürettiği enerjiyi, tüm masraflarını karşılayacak ve makul bir

13

kar payı içerecek tarife üzerinden, ene~iyi satın alacak kuruluşa satması ve yetki dönemi sonunda da tesisleri bedelsiz olarak veya devletin belirleyeceği şekilde

devretmesi esasına dayanır.

Türkiye'de Yap-işlet-Devret modeli 3096 sayılı kanunun çıkarılması ile 1984

yılından itibaren uygulanmaktadır. 3096 sayılı kanunun 4. maddesi ve ilgili yönetmelik hükümleri YiD modeli ile gerçekleştirilecek elektrik enerjisi projelerinin hukuki

dayanağını oluşturmaktadır. [1]

YID Modelinde;

• TEAŞ veya TEDAŞ, şirketin ön görülen yıllık enerji üretiminin tamamını alma garantisi veriyor,

• Şirkete yakıt garantisi verilmektedir. ( Yakıt yoğunluğuna bağlı performans

düşüklüğünde şirket sorumlu tutulmamaktadır),

• Tesis mülkiyeti devletin olup, sözleşme süresi boyunca şirkete işletme hakkı

verilmektedir,

• Mücbir sebep durumunda, Elektrik Enerjisi Fonu tarafından, şirkete kredi

sağlanmaktadır;

• Şirket kusurundan kaynaklanan durumlarda, Ene~i ve Tabii Kaynaklar

Bakanlığının tesisi geri alma yetkisi bulunmaktadır:

• Elektrik Enerjisi Fonu tarafından sağlanmış kredilerin geri ödenmesi tarife artışı

yoluyla yapılmaktadır;

• TEAŞ veya Elektrik Enerjisi Fonu tarafından yapılacak ödemeler için hazine garantisi verilmektedir.

Buna karşılık şirket aşağıdaki hükümleri yerine getirmekle yükümlüdür:

• Yıllık üretim miktarının sağlanması,

• işletme dönemi boyunca fizibilite raporunda belirtilen üretim kapasitesini hazır

tutması;

• Proje finansmanının sağlanması,

• Belirlenen sürede tesis inşaatının gerçekleştirilmesi,

• Tesisin tümüyle iyi bakım koşulları altında tutulması. [1]

14

1999 yılı sonu itibariyle YiD modeli kapsamında kurulu gücü 1550 MW olan sekiz adet hidroelektrik santrali, dört adet doğal gaz santrali ve bir rüzgar santrali

işletmeye alınmıştır. Bu projelerin toplam yatırım tutarları yaklaşık 1 ,9 milyar ABD

doları mertebesindedir. Toplam kapasitesi 983 MW olan yedi adet hidroelektrik santrali inşaat durumundadır. [1]

Yap işlet devret modeli kapsamında çalışan bir diğer enerji kaynağı rüzgar enerjisidir. Türkiye 2005 yılına kadar, elektrik ene~isi talebinin yaklaşık %2'sinin rüzgar enerjisinden karşılanması planlanmaktadır. YiD modeli ile gerçekleştirilen 7,2 MW kurulu gücündeki ilk Rüzgar Ene~isi Santrali ise Çeşme Alaçatı'da ARES A.Ş.

tarafından 28 Kasım 1998 yılında işletmeye alınmıştır. 25 Haziran 2000 tarihinde BOR ES A.Ş. tarafından 10.2 MW kurulu gücünde ki Rüzgar Ene~isi Santrali devreye

alınmıştır. 2002 yılı sonu itibari ile toplam kurulu güçleri 395,35 MW olan 16 adet Rüzgar Enerji Santrali'nin devreye alınması planlanmaktadır. [4]

2.5.2. Yap-işlet Modeli :

YiD Modelinin uygulanmasından kazanılan tecrübelere dayanılarak, Yap- işlet

Modeli (Yi) geliştirilmiş ve 19 Temmuz 1997 yılı 4283 sayılı kanun ile yürürlüğe

girmesi ile uygulamaya konmuştur.

Yap-işlet Modeli ile Jeotermal ve nükleer enerji kaynakları hariç, termik santraller ve dizeloii+Fueloil santralleri mülkiyeti kendilerinde olmak üzere, özel sektör tarafından inşa edip işletilebilmektedir.

Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı uzun vadeli ene~i planlarını göz önüne alarak hangi projenin Yap-işlet Modeline göre gerçekleştirileceğini belirlemektedir.

TEAŞ ise yıllık olarak satın alınması gereken elektrik ene~isini tanımlamakta ve bunun yanında şartname hazırlanması ve teklifterin değerlendirilmesinde görev

almaktadır. Bunların yanında Devlet Planlama Teşkilatı'nın, projenin kalkınma ve enerji planı ile uyumlu olduğuna dair görüş vermesi ve Hazine Müsteşarlığı'nın da

TEAŞ ödemelerine dair Hazine garantisini teyit etmesi gerekmektedir.

Bu model çerçevesinde, TEAŞ'ın termik santral kurma ve işletme ihalesine teklif veren ve ihaleyi kazanan elektrik enerjisi üretim şirketi, idarece belirtilen yerde,

15 Anadolu Üniversitcs

Merkez Kütüphane

mülkiyeti kendisine ait olmak üzere, sağladığı finansman ile üretim tesislerini kurmakta; TEAŞ ise üretilen elektrik enerjisini satın almaktadır. Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı, diğer ülkelerde ve Türkiye'de eğitim, sağlık gibi sektörlerde

yapılan uygulamalara paralel olarak, bu tesisin kuruluşu ve işletmesi için ruhsat vermektedir. üretim şirketinin Yap-işlet Modeli çerçevesinde yaptığı yatırım, işletme gideri ve kar üretilen elektriğin TAEŞ'a satılması aşamasında gerçekleşmektedir.

Sözleşme süresi anlaşmanın yürürlüğe konulmasından itibaren gerekli lisans ve izinierin alınması yanında, inşaat süresi de dahil olmak üzere maksimum 20 yılla sınırlandırılmıştır. Taraflar anlaşabildiği takdirde Hazinenin olumlu görüşü ile bu süre

uzatılabilmektedir.

Bu çerçevede, Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı tarafından 2010 yılına

kadar Yap-Işlet Sahip Ol Modeli kapsamında gerçekleştirilecek olan yaklaşık 11000 MW kurulu güç ve 1 O milyar dolar yatırım gerektiren doğal gaz ve ithal kömüre

dayalı 13 adet termik santralin planlanması tamamlanmıştır. Bunlarda ihaleye çıkan

ve 2003 yılına kadar devreye alınması öngörülen ve yaklaşık 5 milyar dolar yatırım

gerektiren Ankara 770 MW, Gebze 1540 MW, Adapazarı 770 MW, izmir 1540 MW doğal gaz santralleri ile iskenderun 1210 MW Ithal kömür santraline ait teklifierin

değerlendirilmesi tamamlanarak sonuçlar 17 Ekim 1997 tarihinde açıklanmıştır. Bu projelerden doğal gaz yakıtlı olan dört santralin Yap-işlet Modeli kapsamında tesisi ve işletmesine ilişkin sözleşmeler 8 Ekim 1998'de, iskenderun projesi sözleşmesi ise 24 Mart 1999 tarihinde imzalanmıştır. Söz konusu 5 Yap-işlet projesinin toplam kurulu güç kapasitesi 5830 MW olup yıllık ortalama üretim kapasitesi 37 milyar kWh dolayındadır. izmir ve lskenderun Ithal Kömür Santrallerinin dışındaki santralierin

inşaatına başlanmıştır. [1]

2.5.3. Otoprodüktör Uygulamas• :

Otoprodüktör uygulamasının amacı; sanayi sektöründe enerji verimliliğini sağlamak; sanayi ürünleri içindeki enerji maliyet payının düşürülerek birim maliyet

azaltılması yoluyla sektörün dış pazarlardaki rekabet gücünü arttırmak; sektöre güvenilir, kesintisiz ve ucuz enerji temin etmenin yanı sıra, birincil enerji

kaynaklarından tasarruf etmektir. Bu model ile artan enerji taleplerinin

karşı la nmasına özel sektörün katılımını sağlamaktır. [1]

16

Türk imalat sektörünün kendi ihtiyacı olan enerjiyi üretmesi için 3096 sayılı

Kanun ve bu Kanuna dayalı 85/9799, 96/8007, 97/10059, 98/11982, 00/743 ve 00/1307 sayılı yönetmelikler çerçevesinde Ekim 2000 itibari ile otoprodüktör statüsünde işletmeye alınmış bulunan toplam 83 adet tesisin kurulu güçleri 2290

MW'ın üzerinde olup, yıllık enerji üretimleri 15,7 milyar kWh seviyesindedir. işletmeye geçmiş bulunan bu tesislerin toplam yatırım maliyetleri 1 ,3 milyar doların üzerindedir.

Ayrıca toplam 1870 MW civarında kurulu gücü olması öngörülen 61 tesis ile gerekli sözleşmeler imzalanmış bulunmaktadır. işletmeye geçen ve sözleşmeleri imzalananlar dışında yaklaşık toplam 4000 MW düzeyinde kurulu güçte olması

planlanan 90 tesis için başvurular alınmıştır. Yaklaşık 18 milyar kWh/yıl enerji üretim kapasitesine sahip bu otoprodüktör santralierin kurulması ile ilgili değerlendirme çalışmaları sürdürülmektedir. [4]

2.5.4. Santralierin işletme Hakk1mn devri :

Bu model çerçevesinde, mülkiyet hakları devlette kalmak kaydıyla santralierin ve ilgili maden sahalarının daha etkin ve verimli çalışması, gecikmiş yenileme

yatırımlarının yapılarak üretim artışının sağlanması, maliyetierin düşürülmesi, iç

kayıpların azaltılması ve sistemin daha rasyonel işletilmesi amacıyla 12 adet linyit

yakıtlı santralin işletme hakkı devri ile ilgili işlemler başlatılmıştır. 16 Kasım 1997'de duyuru yapılmış ve 30 Nisan 1997 tarihinde toplam 45 adet teklif alınmıştır. [1]

işletmedeki termik santralierin 8 proje gurubu altında, işletme haklarının devrine ilişkin imtiyaz sözleşmelerinin tamamı, Danıştay'ca onaylanarak Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığına iletilmiş ve imtiyaz sözleşmeleri, Görevli şirketlerle

Kangal ve Tunçbilek termik santralleri için 07.01.1999; Yatağan, Yeniköy-Kemerköy ve Çayırhan termik santralleri için 08.01.1999'da, Çatalağzı-B 20.01.1999'da, SomaA-B ve Orhaneli termik santrallerinin sözleşmeleri 27 .01.1999'da imzalanmıştır.

Çayırhan Termik Santrali'nin işletme Hakkı Devri 30 Haziran 2000 tarihinde

yapılmıştır.

4501 sayılı kanun uyarınca Özel Hukuk Sözleşmesi hükümlerinden yararlanmak isteyen Görevli Şirketler ile Uygulama sözleşmeleri üzerinde mutabakat

sağlanmış ve Bakanlar Kurulu kararı alınmak üzere Başbakanlığa gönderilmiştir.

17

Söz konusu projelerden Kangal, Yatağan, Yeniköy-Kemerköy ve SomaA-B 'nin Bakanlar kurulu kararı 09.08.2000 tarihinde alınmıştır. Diğer sözleşmelere ilişkin çalışmalara devam edilmektedir. 2001 sonu itibari ile Ayrıcalıklı Şirketler, üretim

Şirketleri, Bağlı Ortaklıklar, Mobil ve işletme Hakkı Devredilen Santraller ile ilgili;

santral adları, kurulduğu iller, santral cinsleri, ünite adet ve güçleri, toplam kurulu güçleri ve proje üretimleri Tablo-2.8 de gösterilmiştir. [4]

18