1699 YILI MEDİNE SURRE DEFTERLERİNİN TRANSKRİPSİYONU VE DEĞERLENDİRİLMESİ
Şeyma ŞAHİN ATEŞ Yüksek Lisans Tezi
Danışman: Prof. Dr. Mustafa GÜLER Eylül, 2020
Afyonkarahisar
ii TC
AFYON KOCATEPE ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ
TARİH ANA BİLİM DALI YÜKSEK LİSANS TEZİ
1699 YILI MEDİNE SURRE DEFTERLERİNİN TRANSKRİPSİYONU VE DEĞERLENDİRİLMESİ
Hazırlayan Şeyma ŞAHİN ATEŞ
Danışman
Prof. Dr. Mustafa GÜLER
AFYONKARAHİSAR 2020
iii
YEMİN METNİ
Yüksek Lisans Tezi olarak sunduğum “H.1116/M.1699 Yılı Medine Surre Defterlerinin Transkripsiyonu ve Değerlendirilmesi” adlı çalışmamın, tarafımdan bilimsel ahlak ve geleneklere aykırı düşecek bir yardıma başvurmaksızın yazıldığını ve yararlandığım eserlerin Kaynakça’da gösterilen eserlerden oluştuğunu, bunlara atıf yapılarak yararlanmış olduğumu belirtir ve bunu onurumla doğrularım.
13/09/2020 Şeyma ŞAHİN ATEŞ
iv
TEZ JÜRİSİ KARARI VE ENSTİTÜ MÜDÜRLÜĞÜ ONAYI
JÜRİ ÜYELERİ İmza
Tez Danışmanı : Prof. Dr. Mustafa GÜLER ...
Jüri Üyeleri : ……….. ………..
: ……….. ………..
Tarih Anabilim Dalı Tezli Yüksek Lisans öğrencisi Şeyma ŞAHİN ATEŞ’in
“H.1116/M.1699 Yılı Medine Surre Defterlerinin Transkripsiyonu ve Değerlendirilmesi” başlıklı tezi, …/…/2020 tarihinde saat …’da Afyon Kocatepe Üniversitesi Lisansüstü Eğitim ve Öğretim Sınav Yönetmeliği’nin ilgili maddeleri uyarınca, yukarıda isim ve imzaları bulunan jüri üyeleri tarafından değerlendirilerek () oybirliği- () oy çokluğu ile kabul edilmiştir.
İmza
Prof. Dr. ………...
Sosyal Bilimler Enstitü Müdürü
v ÖZET
1699 YILI MEDİNE SURRE DEFTERLERİNİN TRANSKRİPSİYONU VE DEĞERLENDİRİLMESİ
Şeyma ŞAHİN ATEŞ
AFYON KOCATEPE ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ
TARİH ANABİLİM DALI Eylül, 2020
Danışman: Prof. Dr. Mustafa GÜLER
Surre, kelime anlamı olarak; akçe kesesi, para çıkını anlamına gelmektedir. Terim anlamı olarak; ‘padişahların hac mevsiminden önce, İstanbul’dan Haremeyn’e buranın ileri gelenlerinden en yoksullarına varıncaya kadar dağıtılmak üzere, özel bir tören ve alayla gönderdikleri para altın ve hediyelerdir. Mekke, Beytullah denilen Kabe-i Muazzama’nın, Medine ise Hz. Muhammed(sav.)in mübarek Kabrinin bulunduğu iki kutsal şehirdir. Bu nedenle her ikisi Müslümanlar için ayrı bir öneme sahiptir. Emeviler döneminden başlayarak Medine’ye dışarıdan yardımlar gönderilmeye başlanmış ancak bu yardımlar düzenli olarak ilk kez Abbasiler döneminde halife Muktedir Billah tarafından gönderilmiştir. Osmanlı Devleti, Harem-i Şerîfi Hz. Peygamber’den kalan bir emanet olarak görmüş ve değişik adlar altında her yıl bu topraklara para ve çeşitli hediyeler göndermişlerdir. Bu çalışmanın ana konusu olan Surre ilk olarak Yıldırım Bayezid (1389-1402) döneminde gönderilmiştir. Sistemli bir şekilde her yıl devlet erkânının katılımıyla törenler eşliğinde gönderilmesi ise I. Selim zamanına tekâbül etmektedir. Haremeyn’e Surre gönderme âdeti 1915 yılına kadar devam etmiştir.
Bu çalışmada 1110 Hicri/1699 Miladi tarihinde Osmanlı Devleti tarafından Medine’ye gönderilen surreler ve surrelerin kayıtlarının tutulduğu defterler ele alınmıştır.
Transkripsiyonu yapılan bu defterlerden elde edilen bilgilerle, dönemin Medinesi ile ilgili çeşitli çıkarımlar yapılmaya çalışılmıştır.
Anahtar Kelimeler: Surre, Medine Surre Defteri, Medine, Osmanlı Devleti.
vi ABSTRACT
THE TRANSCRIPTION AND ASSESSMENT OF 1699 DATED MEDINA SURRE NOTEBOOKS
Şeyma ŞAHIN ATEŞ
AFYON KOCATEPE UNIVERSITY THE INSTITUE OF SOCIAL SCIENCES
DEPARTMENT OF HISTORY July 2020
Advisor: Prof. Dr. Mustafa GÜLER
Surre literally means coin pouch. The term means “the money, gold which was sent to Haremeyn before the pilgrimageseons from İstanbul by Sultans in order to be distributed between the richest and the poorest people with a special ceremony. There are two holy cities, one of them is Mecca, where the Kaaba-I Muazzama called Beytullah is located and Madina where the holy tomb of the Prophet Muhammad is located. Starting from the Umayyad period, foreign aid was sent to Madinah but these aid was regularly sent by the Caliph Al-Muqtadir Billah during the Abbasid period. The Ottoman Empire saw the Harem-i Sharif as a relic from the Prophet and sent money and various gifts to these lands under the name of Surre every year. The Surres were first sent during the period of Yıldırım Bayezid (1389-1402). The systematical delivery of Surres every year with the participation of the state officials accompanied by ceremonies goes back to time of Selim I. The custom of sending surre to Haremeyn continued until 1915. This tradition was ended with the last Caliph Abdülmecid Efendi in 1923-1924. In this study, the surres sent to Medina by the Ottoman Empire in 1110 Hijri / 1699 Gregorian date and the records of these surres are discussed. With the information obtained from these transcribed books, various inferences were tried to be made about the Medina of the period.
Key Word: Surre, Medina Surre Registers (Notebook), Medina, Ottoman State.
vii ÖN SÖZ
Medine, İslam âleminin Mekke’den sonra en önemli ikinci kutsal şehridir.
“El Medinetü’l Münevvere” ismiyle anılan bu şehir, “Resûl’ün nuru ile aydınlanmış” anlamına gelmektedir. Hz. Muhammed (sav)’in 622 senesinde Mekke’den Medine’ye hicret etmesi, yaşamının bir kısmını burada geçirmesi bu şehrin önemini arttırmıştır. Ayrıca İslamiyet’teki ilk hükümet yapısının ve İslami ekonomi modelinin kurulduğu yerdir. Hz. Muhammed (sav) Medine için, “Ya Rab! (Dünya) berekatından Mekke’ye bahşettiğin lütfu kereminin iki mislini Medine şehrine müyesser kıl.” şeklinde dua etmiştir. Tüm bunların yanı sıra Mescid-i Nebevi’nin bu şehirde olması müslümanların bu şehre duyduğu sevginin ve hürmetin temel sebeblerindendir. Öyle ki Şair Nâbi kasidesinde bu durumu en güzel şekilde açıklamıştır;
“Müraat-ı edeb şartıyla gir Nâbi bu dergâha Metâf-ı kudsiyândır busegâh-ı enbiyâdır bu”
Yani “Ey Nâbi, bu dergâha edep kurallarına uyarak gir. Zira burası meleklerin etrafında pervane gibi döndüğü, peygamberlerin hürmetle öptüğü mübarek bir makamdır.”
Medine’nin İslamiyet’teki öneminin bilincinde olan İslam Devletleri, buraya çeşitli yardım ve ihsanlarda bulunmuşlardır. Osmanlı Devleti de bu devletlerin arasında yer almaktadır. Haremeyn-i Şerefeyn’de yaşayan insanların ihtiyaçlarını karşılamak, peygamber soyundan gelen seyyid ve şeriflere saygı ve muhabbetlerini göstermek, özellikle de hac vazifesi için kutsal topraklara gelen kişilerin ihtiyaçlarını gidermek için her yıl düzenli olarak gönderilen hediyelere
‘Surre’ adı verilmiştir. Surrenin kimlere dağıtıldığı ve içeriği ile ilgili kayıtların tutulduğu defterlere ise ‘Surre Defteri’ denilmiştir.
Bu çalışmanın amacı; Miladi 1699 tarihinde Medine’ye gönderilen surrelerin içeriği ve kapsamını tespit ederek, surrelerin kaynağını ve dağıtılan alanları ortaya koymaktır.
Çalışma giriş dışında üç bölümden oluşmaktadır. Giriş kısmında genel olarak surrenin tarihteki yeri ve gelişimine yer verilmiştir. Bunun yanı sıra Osmanlı Devleti’nin surreye bakış açısı ve yapılan faaliyetlere değinilmiştir.
Birinci bölümde surre defterlerinin özellikleri ile surreye kaynak sağlayan vakıflar hakkında bilgi verilmiştir. İkinci bölümde ise surrelerden pay alan kişiler ve bu kişilere dağıtılan miktarlarla ilgili bilgiler yer almaktadır. Üçüncü bölümde ise çalışmanın kaynağı olan Hicri 1110/Miladi 1699 yılında Medine’ye gönderilen 7 adet surre defterinin transkripsiyonuna yer verilmiştir.
Bu çalışma esnasındaki yardımlarından dolayı danışman hocam Prof. Dr.
Mustafa GÜLER’e, maddi ve manevi her türlü desteği ile yanımda olan eşim Özcan ATEŞ’e teşekkürlerimi bir borç bilirim.
Şeyma ŞAHİN ATEŞ 2020, Afyonkarahisar
viii
İÇİNDEKİLER
YEMİN METNİ ...İİİ TEZ JÜRİSİ KARARI VE ENSTİTÜ MÜDÜRLÜĞÜ ONAYI ... İV ÖZET ... V ABSTRACT ... Vİ ÖN SÖZ ... Vİİ İÇİNDEKİLER ... Vİİİ KISALTMALAR DİZİNİ ... X
GİRİŞ ...1
1. BÖLÜM 1110/1699 TARİHLİ MEDİNE SURRE DEFTERLERİ VE KAYNAKLARI 1. DEFTERLERİNTRANSKRİPSİYONUVEDEĞERLENDİRİLMESİNDE TAKİPEDİLENMETOT ... 3
1.1. DEFTERLERİN GENEL ÖZELLİKLERİ ... 3
1.1.1. 536 Numaralı Defter ... 4
1.1.2. 537 Numaralı Defter ... 5
1.1.3. 541 Numaralı Defter ... 5
1.1.4. 542 Numaralı Defter ... 6
1.1.5. 543 Numaralı Defter ... 6
1.1.6. 545 Numaralı Defter ... 6
1.1.7. 546 Numaralı Defter ... 7
2. H.1110/M.1699MEDİNESURRESİNİNKAYNAKLARI ... 8
2.1. SURREYE KAYNAK SAĞLAYAN SULTAN VAKIFLARI ... 8
2.1.1. I. Ahmet Vakfı ... 8
2.1.2. IV. Murat Han Türbesi Vakfı ... 10
2.1.3. Sultan II.Bayezid Han’ın Amasya’daki Cami ve İmaret Vakfı... 11
2.1.4. Sultan II. Selim’in Edirne’deki Cami Vakfı ... 11
2.1.5. Fatih Sultan Mehmed’in Ayasofya Camii Vakfı ... 11
2.2. DİĞER HANEDAN MENSUPLARININ KURDUĞU VAKIFLAR ... 12
2.2.1. Valide Sultan ve Haseki Vakıfları ... 12
2.2.1.1. Hatice Turhan Sultan Vakfı ... 12
2.2.1.2. Kösem Sultan Vakfı ... 13
2.2.1.3. Safiye Sultan Vakfı ... 14
2.2.1.4. Handan Sultan Vakfı ... 15
2.2.2. HANIM SULTAN VAKIFLARI ... 15
2.2.3. DEVLET ADAMLARININ KURDUĞU VAKIFLAR ... 16
2.2.3.1. Gazi Hüseyin Paşa ... 16
2.2.3.2. Mahmud Paşa Vakfı ... 17
2.2.3.3. Cafer Paşa Vakfı ... 18
2.2.3.4. Mehmed Paşa Vakfı ... 18
ix
2.2.3.5. Ali Paşa Vakfı ... 19
2.2.3.6. Dalgıç Ahmet Paşa Vakfı ... 19
2.2.3.7. Mehmed Ağa Vakfı ... 20
2.2.3.8. Mahmut Çelebi Vakfı ... 20
2.2.3.9. Mehmed Çelebi Vakfı ... 21
2.2.3.10. Musa Efendi Vakfı ... 21
2.2.3.11. Ali Paşa Vakfı ... 21
2.3. SURREYE KAYNAK SAĞLAYAN DİĞER VAKIFLAR ... 21
2.3.1. Defterlerde Adı Geçen Diğer Vakıflar ... 21
2.3.1.1. Hoca Ömer Efendi Vakfı ... 24
2.BÖLÜM H. 1110 /M.1699 TARİHLİ MEDİNE SURRESİNDEN PAY ALANLAR 1.DEVLETGÖREVLİLERİ... 25
1.1. MEDİNE KADISI VE CEMÂATİ... 25
2. MEDİNEAHALİSİ ... 26
2.1. MEKTEPLER VE ZAVİYELERDE KALANLAR ... 26
2.2. MÜCÂVİRLER ... 27
2.3. UTEKÂ... 29
2.4. KADINLAR ... 29
2.5. RİBAT ... 30
2.6. KALE ... 30
2.7. AMBAR ... 31
2.8. FUKAHA ... 31
3. BÖLÜM H.1110/M.1699 TARİHLİ MEDİNE SURRE DEFTERLERİNİN TRANSKRİPSİYONU 1. 536NUMARALIDEFTER ... 32
2. 537NUMARALIDEFTER ... 55
3. 541NUMARALIDEFTER ... 60
4. 542NUMARALIDEFTER ... 69
5. 543NUMARALIDEFTER ... 80
6. 545NUMARALIDEFTER ... 87
7. 546NUMARALIDEFTER ... 89
SONUÇ ...230
KAYNAKÇA...232
RESİMLER ...235
ÖZGEÇMİŞ ...245
x
KISALTMALAR DİZİNİ a.g.e. : Adı geçen eser
a.g.m. : Adı geçen makale Bkz. : Bakınız
BOA : Başkanlık Osmanlı Arşivi
C. : Cilt
Çev. : Çeviren
DİA : Diyanet İslam Ansiklopedisi
Ed. : Editör
EV. : Evkâf
EV. HMK.SR: İstanbul Başkanlık Osmanlı Arşivi Evkâf-ı Hümâyun Nezâreti, Surre Defterleri
H. : Hicri
Haz. : Hazırlayan
HMK. : Humâyûn Mukâtâsı
M. : Milâdi
Nr. : Numara
S. : Sayı
s. : Sayfa
s.a.v. : Sallallahu aleyhi vesellem SD. : Surre Defteri
SR. : Surre
TSMK : Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi TTK : Türk Tarih Kurumu
v. : Varak
vd. : Ve diğerleri Yay. : Yayınlar
1 GİRİŞ
Surre kelimesi, Arapça kökeni itibariyle “sarre mazi” kökünden bir isimdir.
Kelime anlamı “akçe kesesi, para çıkını1”,“para ve altın gibi şeylerin konulup ağzı sıkıca bağlanılan kese2”dir. Mali anlamda ise yarım yüke, yani elli bin akçeye verilen isimdir, bu kelimenin maaş ve muhasebe icmallerinde kullanıldığı bilinmektedir3. Terim anlamı ve çalışmamızda kullandığımız anlamı ise padişahların hac mevsiminden önce, Receb ayında İstanbul’dan Haremeyn’e buranın ileri gelenlerinden en yoksullarına varıncaya kadar dağıtılmak üzere özel bir tören ve alayla gönderdikleri para altın ve hediyelerdir4. Surre, İslam Tarihi’nin ilk dönemlerinden itibaren İslam Devletleri tarafından gönderilmiştir. Surre göndermekteki amaç Haremeyn-i Şerefeyn’de yaşayan insanların ihtiyaçlarını karşılamak, peygamber soyundan gelen seyyid ve şeriflere saygı ve muhabbetlerini göstermek, özellikle de hac vazifesi için kutsal topraklara gelen kişilerin ihtiyaçlarını gidermektir. Haremeyn’e ilk surre gönderilmesi Abbasiler zamanında gerçekleşmiştir. Surre’nin Abbasi halifelerinden El-Muktedir Billah (908-932) zamanında adet haline geldiği bilinmektedir5. Abbasiler dışında Fatımiler, Eyyubiler, Memlükler, Gazneliler gibi devletler de surreler göndermiştir. Fatımiler zamanında siyasi amaç daha ön plana çıkmış ve Hicaz’ı kendi hakimiyetleri altına almak için dolayısıyla itibar sahibi olmak için göndermişlerdir6. Fatımi veziri Bazuri zamanında buraya gönderilen yardım miktarı 200.000 dinara çıkarılmış ve Osmanlı Devleti zamanına kadar hiçbir devlet bu denli miktarda yardımda bulunmamıştır7.
Osmanlı Devleti’nde ilk defa surre gönderen padişahın Çelebi Mehmed olduğu şeklinde genel bir kanaat bulunsa da Çelebi Mehmed’in babası Yıldırım Bayezid’in 1389 yılında Mekke ve Medine halkı için 80.000 altın gönderdiği bilinmektedir8. Daha sonra 1517’de I. Selim’in Mısır’ı Osmanlı topraklarına bağlamasıyla Kahire’ye gelen Mekke Şerifi Ebu Nümey’in Hicaz Emirliğinin bağlılığını bildirmesi ile, Haremeyn’in
1 Şemseddin Sami; Kamus-i Türki, Ed. Raşit Gündoğdu vd., İdeal Kültür Yayıncılık, İstanbul 2012, s.645; Mustafa Güler, Osmanlı Devletinde Haremeyn Vakıfları, 16 ve 17. Yüzyıllar, Çamlıca Yayınları, İstanbul 2011, s.199.
2 Ş. Tufan Buzpınar, “Surre”, DİA, Türkiye Diyanet Vakfı, 2009, C.37, s.597; Münir Atalar, Osmanlı Devletinde Surre- i Humayun ve Surre Alayları, DİB Yayınları, Ankara 2015, s.23.
3 İsmail Hakkı Uzunçarşılı; Osmanlı Devletinin Merkez ve Bahriye Teşkilatı, TTK Yayınları, Ankara 1988 s.385.
4 Ferit Develioğlu; Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lugat, Ankara 1970, s.1156.
5 Atalar, a.g.e, s.25.
6 Atalar, a.g.e, s.26.
7 Ahmet Durak, “Osmanlı Devleti’nde Surre-i Humayun Geleneği”, Osmanlı Araştırmaları Dergisi, S. IV, Nisan 2018, s.25.
8 İsmail H. Uzunçarşılı; Mekke-i Mükerreme Emirleri, Türk Tarih Kurumu, Ankara 1984, s.13.
2
idaresi resmen Osmanlı devletine geçmiş ve bölgedeki fakirlere dağıtılması için deniz yolu ile 200.000 dinar ile zahire surre olarak yollanmıştır9. Hilafet makamının Osmanlı Devleti’ne geçmesiyle Osmanlı Hükümdarları Hâdimü’l-Haremeyn eş-Şerefeyn (Haremeyn’in Hizmetçisi) olarak adlandırılmışlar10. Bu tarihten itibaren Kâbe’nin bakımı, kutsal mekânların tamir ve bakımı ve bunların yanında peygamber soyundan gelen seyyid ve şeriflere, hac görevlileri ve devlet görevlilerine dağıtılmak üzere surreler göndermişlerdir.
Çalışmamızın konusunu teşkil eden defterlerin tutulduğu 1699 senesinde ‘Receb ayının 5. Pazar günü padişah tek başına Çatalca’dan Davutpaşa’ya gelmiş, ertesi pazartesi günü surre alayının yola çıkış töreni burada yapılmıştır11.’
Osmanlı Devleti’nde Haremeyn’e surre gönderme adeti 1915 yılına kadar devam etmiştir12. 1916 yılında güç şartlar altında yalnızca Medine’ye gönderilebilmiştir13
9 Murat Akgündüz, “Surre-i Hümayun Geleneği ve İslam Toplumunu Kaynaştırmadaki Rolü”, D.E.Ü. İlahiyat Fakültesi Dergisi, S. XXII, İzmir 2005, s.107.
10Uzunçarşılı, a.g.e., s.14.
11 Atalar, a.g.e., s.81.
12 İbrahim Ateş, “Osmanlılar Zamanında Mekke ve Medine’ye gönderilen Para ve Hediyeler”, Vakıflar Dergisi, S.
XIII, Ankara 1981, s.116.
13Anam Mohammed Osman el Kabashi, Surre Defterleri ve 1049/1639-1640 Tarihli Surre Defteri, İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Basılmamış Yüksek Lisans Tezi, İstanbul 2001, s.12.
3
1. BÖLÜM
1110/1699 TARİHLİ MEDİNE SURRE DEFTERLERİ VE KAYNAKLARI 1. DEFTERLERİN TRANSKRİPSİYONU VE DEĞERLENDİRİLMESİNDE TAKİP EDİLEN METOT
Bu çalışmada H.1110/M.1699 tarihinde Medine’ye gönderilen surrelerin kayıtlarının tutulduğu Başkanlık Osmanlı Arşivi’nde yer alan 7 adet defter kaynak olarak kullanılmıştır. Söz konusu defterler, Osmanlı Devleti’nin Medine şehrine verdiği önemi ve 1699 yılı Osmanlı Devleti Medinesi’nin sosyo-kültürel yapısının gösterildiği önemli kaynaklar içerisinde yer almaktadır. Defterlerin transkripsiyonu ve değerlendirilmesinde takip edilen metot ise aşağıda açıklanmıştır.
Defterlerin muhtevasının anlaşılması için ilk olarak olarak transkripsiyonu yapılmıştır. Transkripsiyon esnasında defterlerin saklanma koşullarından dolayı bazı yerleri yıpranmış ve yazıların silik olduğu görülmüş, bu nedenle okunamayan kısımlara (…) ve anlamı çıkarılamayan kelimelerin bulunduğu kısımlara (?) işareti konulmuştur.
Değerlendirme kısmında para miktarları, dağıtılacağı kişilerin görevlerine göre tasnif edilerek başlık halinde yazılmış ve buna göre dağıtılmıştır14.
Defterlerde yer alan “sikke” basılmış altın veya gümüş paraya verilen isim olarak tanımlanabilir15.
1.1.DEFTERLERİN GENEL ÖZELLİKLERİ
Çalışmamızda ele aldığımız dönem 22. Osmanlı Padişahı olan II. Mustafa devrine tekâbül etmektedir. Öncelikle Osmanlı Devleti’nin bahse konu zamanda hangi şartlar altında olduğuna ve genel durumuna bakmamızın konunun betimlenmesi açısından önemli olduğu düşünülmektedir.
Sultan II. Mustafa döneminde Osmanlı Devleti çok cepheli, uzun ve yıpratıcı savaşlarla uğraşmıştır. Artan sefer masrafları Osmanlı Devleti’nin sosyal ve ekonomik temellerini sarsmıştır. Sefer masrafları halka ağır vergiler olarak yansımış, kaybedilen topraklar ve savaşlar halkın padişahtan memnuniyetsizliğine dönüşmüştür. 16 yıl süren yoğun savaş süreci Karlofça Antlaşması ile sona ermiş, Temeşvar hariç Macaristan, Mora
14 “Cemaât-i sai’l-fukahâi’l-mücâvirîn bi-Medîne-i Seyyidi’l-mürselîn”, “Cemaât-i Sâdetil-Fakaihi-El Mücâvirîn Belde-i Seyidi’l-Mürselîn” Bkz. B.O.A.;EV. HMK. SR, nr. 536.10a-3a.
15 Şemseddin Sami, a.g.e., s.731.
4
Yarımadası, Ukrayna ve Podolya kaybedilmiştir. Ertesi sene İstanbul Antlaşması ile Azak Kalesi Ruslara verilmiştir16. Bu çalkantılı dönemde devlet kutsal şehirlere her yıl gönderdiği vakıf geliri ve hediyeleri mümkün olduğunca aksatmadan devam ettirmiştir.
Çalışmamızın konusu gönderilen hediyelerin tutulduğu defterlere dayandığından aşağıda surre defterleri ile alakalı kısa malumat vermeyi uygun buluyoruz:
Yukarıda beyan ettiğimiz üzere çalışmamızın ana kaynağını, Başkanlık Osmanlı Arşivi Surre Defterleri Kataloğu’nda 1009-1327/1600-1909 yılları arasını kapsayan toplamda 4.170 adet surre defterinden 7 tanesi oluşturmaktadır. Hemen belirtelim ki hem mezkur arşivin değişik katologlarında, hem TSMK ve Arşivinde, hem bünyesinde yazma eser barındıran kimi kütüphanelerde, hem de Kudüs başta olmak üzere Arap coğrafyasındaki bazı kütüphane ve arşivlerde surre defterleri bulunmaktadır.
Surre defterleri, içerik yönüyle iki farklı kategoride incelenebilir. Birincisi, surre muhasebesinin tutulduğu ve şahısların isimlerinin ve kime ne kadar yardım yapılacağının kaydedildiği defterlerdir. İkincisi ise surre almaktan vazgeçenler ve surre almaya hak kazananların isimleriyle, hac ve surre kafilelerinin sıkıntısız bir şekilde hacca gidip gelmeleri için görevlendirilen Arap aşiretlerinin isimleri ve bunlara dağıtılan miktarların yer aldığı defterlerdir17.
Çalışmamız birinci kategorideki surre defterleri arasında yer almaktadır.
Mekke ve Medine’ye gönderilen surrelerle ilgili kayıtların ayrı defterlere kaydedildiği bilinse de genel itibariyle tek defterde toplandığı anlaşılmaktadır.
Çalışmamıza kaynak olan defterler H.1110/M.1699 tarihli 7 adet Medine surre defterleridir.
Çalışmamıza kaynak olan defterler ve özellikleri şu şekildedir.
1.1.1. 536 Numaralı Defter
536 numaralı defterin ebatı 15cmX41cm’dir. Toplamda 20 varaktan oluşan bu defterin 1a, 1b, 19b ve 20 numaralı varakları boştur. Defter kapağının arka kısmında ebru süslemesi bulunmaktadır. Bu varaktan sonraki kısımda ise dönemin Osmanlı Padişahı olan II. Mustafa’nın tuğrası bulunmaktadır18. Yine aynı şekilde defterin arka kapağından önceki kısım da ebru ile süslenmiştir.
16 Abdülkadir Özcan,“II. Mustafa”, DİA, Türkiye Diyanet Vakfı, Cilt:31, 2006, s.275-280.
17 Başkanlık Osmanlı Arşivi Rehberi, Yayına haz: Yusuf İhsan GENÇ vd., İstanbul-2010, s.240.
18 EV. HMK.SR, nr. 536. 2a.
5
Defterin başlangıcında yer alan yazıdan anlaşılacağı üzere bu defter taksîmat defteridir19. Defterin içerisinde Merhum Hoca Ömer Efendi Vakfı20, Kâtip Fethullah Vakfı21, Hatipoğlu Vakfı22, Merhum Reyhan Vakfı23, Müstedam Vakfı24 gibi vakıfların isimleri geçmektedir. Defterde, bu vakıflardan gönderilen mahsuller ile dağıtılan paraların kayıtları yer almaktadır.
1.1.2. 537 Numaralı Defter
537 numaralı defterin ebatı diğer defterle aynı olmakla birlikte toplamda 12 varaktan oluşmaktadır. Defterin 1a, 1b, 7b ve 12 numaralı varakları boştur. Defter kapağının arka kısmında ebru sanatı bulunmaktadır. Bu varaktan sonraki kısımda ise dönemin Osmanlı Padişahı olan 2. Mustafa’nın tuğrası bulunmaktadır25.
Defterin başlangıcındaki yazıda “Vazife-i cüzhân an evkâf-ı merhume ve mağfürun leha Hazreti Valide Sultan tabe serâha Vâlide-i merhum ve mağfurun leh Hazreti el-Gazi Sultan Mehmed Han tabe serâha der-Medîne-i Münevvere nevverallahü teâlâ ilâ yevmi’l-âhira der-vâcib-i sene aşar ve mie ve elf ” yazmaktadır26. Bu ifadeden anlaşılacağı üzere defterin içeriğindeki kayıtlar, Sultan IV. Mehmed’in annesi olan Hatice Turhan Sultan’ın kurmuş olduğu vakfiyesinden gelen paraların Kur’an-ı Kerimden cüz okumak için vazifelendirilmiş kişilere dağıtıldığını göstermektedir.
1.1.3. 541 Numaralı Defter
541 numaralı defterin ebatı 15cmX41cm’dir. Toplamda 12 varaktan oluşan bu defterin 1a, 1b, 9b ve 12 numaralı varakları boştur. Diğer defterlerde olduğu gibi defter kapağının arkasında ebru vardır. Bu varaktan sonraki kısımda ise dönemin Osmanlı Padişahı olan II. Mustafa’nın tuğrası bulunmaktadır27. Defterin arka kapağından önceki kısımda ebru yer almaktadır.
Diğer defterlerin kapak kısımlarındaki yazılar okunamazken bu defterin kapak kısmının üzerinde “Defter-i vezâif-i cemaât-i mezkurîn der-Medîne-i Münevvere an- evkâf-ı türbe-i Şerif merhum ve mağfurun leh el-Gazi Sultan Murad Han aleyhimü’r- rahmeti ve’l gufran der Mahrûse-i İstanbul Hafezahullahu teâlâ an afat-i fi külli’l ezmân
19 EV. HMK.SR, nr. 536. 2b. Defterin başlığı olarak değerlendirebileceğimiz yazıda “Defter-i taksimât-ı surre-i şerife an evkâfi’l-Halebiyye ve evkâf-ı icâre-i han-ı sabun merhum Hoca Ömer Efendi der-mahmiyye-i Halep ki berâ-yı ahâli- i Medine-i Münevvere nevvereallahu teala ilâ yevmi’l âhirâ sene: 1110” şeklinde bir ifade bulunmaktadır. Bu ifadeden anlaşılacağı üzere defter taksimat defteridir.
20 EV. HMK.SR, nr. 536. 2b.
21 EV. HMK.SR, nr. 536. 12b.
22 EV. HMK.SR, nr. 536. 12b.
23 EV. HMK.SR, nr. 536. 13a.
24 EV. HMK.SR, nr. 536. 16a.
25 EV. HMK.SR, nr. 537. 2a.
26 EV. HMK.SR, nr. 537. 2b.
27 EV. HMK.SR, nr. 541. 2a.
6
der-vâcib-i sene aşar ve mie ve elf ” ifadesi yer almaktadır28. Önceki defterde olduğu gibi Sultan IV. Murat Han Türbesi Vakfı’ndan değişik gruplara yapılan tahsisler kayıtlıdır.
1.1.4. 542 Numaralı Defter
542 numaralı defterin ebatı ve varak sayısı 541 numaralı defterle aynıdır. Defterin 1a, 1b, 11b ve 12 numaralı varakları boş varaklardan oluşmaktadır. Defter kapağının arka kısmında ebru bulunmaktadır. Bu varaktan sonraki kısımda ise dönemin Osmanlı Padişahı olan II. Mustafa’nın tuğrası bulunmaktadır29. Defterin arka kapağından önceki kısımda ebru yer almaktadır.
Defterin kapak kısmında “Defter-i Taksîmat surre-i cedie an evkâf-ı merhum Hüseyin Paşa el-vezir ve serdâr-ı Cezire-i Girid der-sâbıki Berâ-yı ahâli-i Medîne-i Münevvere Nevverallahü teâlâ ilâ yevmi’l-âhirâ der-vâcib-i sene aşar ve mie ve elf”
ifadesinden anlaşılacağı üzere taksîmat defteridir30. Defter Girit Serdarı Vezir Hüseyin Paşa Vakfı’ndan gönderilen paraların dağıtımı ile ilgili bilgiler vermektedir.
1.1.5. 543 Numaralı Defter
543 numaralı defterin ebatı 15cmX41cm’dir. Toplamda 12 varaktan oluşan bu defterin 1a,1b,9b ve 12 numaralı varakları boş varaklardan oluşmaktadır. Defterin ikinci varak kısmında dönemin Osmanlı Padişahı olan II. Mustafa’nın tuğrası bulunmaktadır31. Diğer defterlerden farklı olarak, aşınmadan dolayı cilt bulunmamaktadır. Ayrıca bu defterdeki kayıtlar, her varakta iki sıra halinde olacak şekilde yazılmıştır.
Defterin ilk sayfasında “Vazife-i cüzhân der-Medîne-i Münevvere Nevverallahü teâlâ ilâ yevmi’l-âhira an evkâf-ı merhum ve mağfurün leh es-Sultan Ahmed Han-ı sâni tabe serâhu der-mahrûse-i Mısır Kahire der-vâcibi sene aşar ve mie ve elf ”ifadesi yer almaktadır32. Bu yazıdan anlaşılacağı üzere defterde Sultan I. Ahmet Vakfı ile ilgili kayıtlar bulunmaktadır.
1.1.6. 545 Numaralı Defter
545 numaralı defterin ebatı 15cmX42cm’dir. Toplamda 4 varaktan oluşan bu defterin 1a,3a ve 4 numaralı varakları boş varaklardan oluşmaktadır. Diğer defterlerden farkı orijinal eserin kapak kısmının ebrulu olmasıdır. Defterin kapak kısmının üzerinde
“Defter-i Surre-i Şerife-i Berâ-yı ahâli-i Medîne-i Münevvere an vakf-ı merhum Voynuk Ahmed Ağa ve vakf-ı merhum Küçük Hüseyin Efendi der-vâcib-i sene aşar ve mie ve elf”
28 EV. HMK.SR, nr. 541.
29 EV. HMK.SR, nr. 542. 2a.
30 EV. HMK.SR, nr. 542.
31 EV. HMK.SR, nr. 543. 2a.
32 EV. HMK.SR, nr. 543.
7
ifadesi yer almaktadır. Bu ifadeden defterde, Voynuk Ahmet Ağa ve Küçük Hüseyin Efendi vakıflarından gelen paraların dağıtılması ile ilgili kayıtların yer aldığı anlaşılmaktadır.
1.1.7. 546 Numaralı Defter
546 numaralı defter diğer defterlere nazaran daha hacimli ve kapsamlı bilgilerin yer aldığı bir defterdir. Defterin ebatı 15cmX41cm’dir. Toplamda 85 varaktan oluşan bu defterin 1a, 84a ve 85 numaralı varakları boş varaklardan oluşmaktadır. Defter kapağının arka kısmında ebru bulunmaktadır. Bu varaktan sonraki kısımda ise dönemin Osmanlı Padişahı olan II. Mustafa’nın tuğrası bulunmaktadır33.
Defterin kapak kısmının üzerinde “Defter-i taksîmat-ı surre-i Şerife-i Hakâniye-i Rumiyye-i Cedide ki Berâ-yı ahali-i Medîne-i Münevvere nevverallahü teʿâlâ ilâ yevmi’l- ahira der-vâcib sene ihda aşar ve mie ve elf” ifadesi yer almaktadır34. Bu ifadeden de anlaşılacağı üzere bu defterde Osmanlı Devleti’nden Medîne-i Münevvere halkına gönderilen mahsullerin kaydedildiği taksîmat defteridir. Diğer defterlerin ardından 546 numaralı deftere gelindiğinde, kâtibin değiştiği ve acemi olduğu anlaşılmaktadır.
Defterin ilk varağına düşülen, defterlerin Arap eşkiyâları tarafından zarar görmediğine dair bir açıklama mevcuttur35. Bu notun ardından yapılan araştırma neticesinde 1112 senesine ait surre defterlerinin kaybolduğu görülmüştür. Defterin bazı kısımlarına sonradan eklenen notlardan anlaşılacağı üzere, 1113 tarihli surre defteri takibinde yine bu defter kullanılmıştır36. Bu notlar çalışmamızda yer almamaktadır.
Defterin içeriğinde Medine’ye pay ayıran Ayasofya Camii Vakfı, Sultan II.
Bayezid Han Vakfı, Sultan II. Selim Han Vakfı, Sufi Fatma Sultan Vakfı, Mahmud Paşa Vakfı, Cafer Paşa Vakfı, Cebeci Paşa Mustafa Ağa Vakfı, Valide Sultan Vakfı, Mehmed Ağa Vakfı, Ali Paşa Vakfı, Mahmud Çelebi Vakfı, Kilari Mehmed Ağa Vakfı,Vezir Nişancı Mehmed Paşa Vakfı, Handan Sultan Vakfı, Dalgıç Ahmet Paşa Vakfı, Yusuf Ağa Vakfı, Valide Sultan Vakfı, Hacı Mustafa Ağa Vakfı, Safiye Sultan Vakfı, Aişe Sultan Vakfı, Sultan I. Ahmet Han Vakfı, Kalender Paşa Vakfı, Musa Efendi Vakfı, Behram Ağa Vakfı, İskender Bey Vakfı, Reyhan Ağa Vakfı, Emine Hatun Vakfı, Habib-i Sabah Mustafa Ağa Vakfı, Şems Ruhsar Hatun, Hani Hatun Vakfı, Taye Hatun Vakfı, Hümayun Hatun Vakfı, Vezir Hasan Paşa Vakfı, Servazad Hatun Vakfı, Mehmed Hoca oğlu İbrahim Vakfı, Küçük Sinan Vakfı, Sefer Ağa Vakfı, Küçük Ömer Ağa Vakfı, Kethuda
33 EV. HMK.SR, nr. 546. 2a.
34 EV. HMK.SR, nr. 546.
35 EV. HMK.SR, nr. 546.1b. “Defter-i mezburların bin yüz on senesi defterleri bi’l-cümleʿArab eşkiyasında zayiʿ olmuşdur mahallinde ğaflet olunmaya”şeklinde bir not geçmektedir.
36 EV. HMK.SR, nr. 554 ve 555.
8
Mahmud Vakfı, Katip Hüseyin Efendi Vakfı, Ahmet Ağa Vakfı, Mah Cemre Hatun Vakfı, Abbas Ağa Vakfı, Saraç Ahmet Çelebi Vakfı, Katip Zülfikar Efendi Vakfı, Ekmekçi Hüseyin Vakfı, Siraç Mustafa Vakfı, Müderris Ahmet Efendi Vakfı, Hoca Resul Vakfı, Sanevber Hatun Vakfı, Ferişan Hatun Vakfı, Hatice Sultan Vakfı, Yahya Paşa Vakfı, Hoca Rahime Usta Vakfı, Cafer Efendi Vakfı, Hacı Osman Vakfı, Köprülü Mehmed Paşa Vakfı, Abbas Ağa Vakfı, Sağır Ali Ağa Vakfı, Fatma Sultan Vakfı, Balaban Paşa Vakfı, Hatice Hatun Vakfı, Kaptan Paşa Vakfı bilgileri yer almaktadır.
2. H.1110/M.1699 MEDİNE SURRESİNİN KAYNAKLARI
Diğer surrelerde olduğu gibi Medine Surresi’nin kaynakları da çeşitlilik göstermektedir. Surrelerin asıl kaynağını oluşturan Sultan Vakıfları’nın yanısıra hanedan mensuplarının ve devlet adamlarının vakıfları da mevcuttur.
2.1. SURREYE KAYNAK SAĞLAYAN SULTAN VAKIFLARI
Osmanlı Devleti’nde ilk defa surre gönderen padişahın Çelebi Mehmed olduğu şeklinde genel bir kanaat bulunsa da Çelebi Mehmed’in babası Yıldırım Bayezid’in 1389 yılında Mekke ve Medine halkı için 80.000 altın gönderdiği tespit edilmiştir37. 1517 yılında Yavuz Sultan Selim’in Mısır’ı ele geçirmesiyle Haremeyn’in idaresi Osmanlı hâkimiyetine geçmiştir38. Böylece kutsal topraklara surre gönderme işi bu tarihten itibaren bir gelenek haline gelmiştir.
Defterde Medine’ye surre gönderen padişah vakıfları şöyle kaydedilmiştir:
2.1.1. I. Ahmet Vakfı
1603-1617 yılları arasında Osmanlı padişahlığı yapan Sultan I. Ahmet, dini konulara son derece önem veren bir padişah olarak bilinmektedir. Bu nedenle çok sayıda vakıf kurmuştur.
Medine’de Babu'r-Rahme köyü yakınlarına Hambeli Mezhebi müntesiplerinin okumaları için bir medrese yaptırmıştır39.
Sultan I. Ahmet, 1617 yılında Sultanahmet Camisi’nin açılışından sonra Medine’ye hatıra hediyeler takdim etmek istemiştir. Bu nedenle 80 bin altın değerinde
37 Uzunçarşılı, a.g.e.,s.13.
38 Atalar, a.g.e., s.40.
39 Güler, Osmanlı Devletinde Haremeyn Vakıfları, Çamlıca Yayınları, İstanbul 2011, s.99
9
elması40 Hücre-i Saadet’e göndermiştir. Bunun dışında Müvacehe-i Şerife'deki demir parmaklıkların yerine altın parmaklıkları yaptırmıştır41.
Ravza-ı Mutahhara'daki altın parmaklıklar yaptırılırken, Tevbe Kapısı'nın (Hacet Kapısı) üzerine gümüş levha üzerine bugün çok bilinmeyen bir Kitâbe yazdırmıştır. Bu kitabe, devrin meşhur hattatlarından olan Diyarbakırlı Seyyid Kasım Gubârî tarafından büyük bir özenle kabartma tekniğiyle yazılmıştır. Kitabe, Osmanlı Devleti'nin kuruluşundan itibaren kitabenin yapıldığı tarihe kadar tahta çıkan 14 sultanın isminin yer aldığı 9 satırdan oluşmaktadır42.
Sultan I. Ahmed vakfından43 Harem Şeyhi, Nâibi ve Harem Hazinedârı44 gibi görevlilerin yanı sıra fukaradan kişiler ile mücâvirlere pay verilmiştir45. Sultan I. Ahmet Vakfı’ndan toplamda 154 kişiye 1210 sikke dağıtılmıştır46.
Sultan I. Ahmet Vakfı’ndan pay alanlar ve aldıkları miktarlar şu şekildedir:
Maksadı Kişi Sayısı Miktarı
Salavat okuyacaklar için 2 30 sikke
Ayet ve salavat okuyacaklar için 8 120 sikke Sabah vakti cüz okuyacaklar için 35 465 sikke Öğle vakti cüz okuyacaklar için 26 165 sikke
Cüz okuyacaklar için 9 30 sikke
Dua okuyacaklar için 40 200 sikke
Vakıflardan ilaveten Medine ahalisinden
34 200 sikke
40 Bahsedilen elmasın adı Kevkeb-i Dürri’dir. 52 karat büyüklüğünde olan ve yuvarlak bir altın levha üzerinde bulunan bu elmas, Hazret-i Peygamber (s.a.v)'in Muvacehe-i Saadet denilen mübarek çehreleri karşısında kabrinin örtüsüne asılmıştır. 1. Dünya Savaşında Fahrettin Paşa Tarafından Topkapı Sarayında Muhafaza edilmesi için İstanbul’a gönderilmiştir. Detaylı bilgi için bkz. Resul Kesenceli, “1. Dünya Savaşı’nda Medine’den Getirilen Emanetler”, Somuncu Baba Dergisi, Aralık 2010, s.51,52.
41 Fatih Karaboğa, Huzurdaki Sultan, Yedikıta Tarih ve Kültür Dergisi, S.106, Haziran 2017, s.36.
42 "Rahman ve Rahim Allah'ın adıyla. Kullarıma haber ver, şüphe yok ki ben, bağışlayıcıyım, Fazlasıyla esirgeyiciyim.
(Hicr, 49) "Ey Peygamber! Şüphe yok ki, biz seni bir şahit ve bir müjdeci ve bir korkutucu olarak göndermişizdir. Ve Allah'ın izniyle bir davet edici ve aydınlatıcı bir kandil olarak gönderdik. Ve müminleri müjdele, muhakkak ki, onlar için elbette Allah tarafından pek büyük ihsan vardır." (Ahzab, 45-47)
Ey Rahman ve Rahim olan Allah'ım. Bu şerefli Peygamberin senin yanındaki makamı ve itibarı hürmetine, senin yüce Peygamberinin dininin emirlerine boyun eğen, itaat eden kulun; Sultan Osman oğlu Sultan Orhan oğlu Sultan Murad oğlu Sultan Bayezid oğlu Sultan Mehmed oğlu Sultan Murad oğlu Sultan Mehmed oğlu Sultan Bayezid oğlu Sultan Selim oğlu Sultan Süleyman oğlu Sultan Selim oğlu Sultan Murad oğlu Sultan Mehmed oğlu Sultan Ahmed'i mağfiret eyle. Allah ona büyük nusret versin, ona apaçık fütuhat nasip etsin. Bu halis gümüşten bir levhadır ki tarihi bana ilham olundu: Sultan Ahmed'in bu levhası halis bir sevgiyle hediye olunmuştur."
43 Burada yer alan başlık şu şekildedir; “Vazife-i cüzhan der-Medîne-i Münevvere nevverallahü teâlâ ilâ yevmi’l-âhira an evkâf-ı merhumve mağfurün leh Sultan Ahmed Hân-ı sâni tabe serrâhü der-mahruse-i Mısır Kahire der-vâcibi sene aşar ve mie ve elf”. EV. HMK.SR, nr. 543, sf.2-b.
44EV. HMK.SR, nr. 543 6-a.
45EV. HMK.SR, nr. 543 4-a.
46 EV. HMK.SR, nr. 543 8-b.
10
Toplam 154 1210 sikke
2.1.2. IV. Murat Han Türbesi Vakfı
Sultan IV. Murat Han Türbesi Vakfı’nın yer aldığı defterde Harem ağaları başta yer almaktadır.47. Ayrıca salavat okuyucuları ve Fetih Suresi okuyacaklar için de pay ayrılmıştır. Vakıftan pay alanların büyük bir çoğunluğunu Kur’an-ı Kerim okuyucuları oluşturmaktadır. Toplamda 228 kişiye 1410 sikke pay dağıtılmıştır48.
Sultan IV. Murat Han Türbesi Vakfı’ndan pay alanlar şu şekildedir:
Maksadı Kişi Sayısı Miktarı
Küçük giderler için 8 82 sikke
Fetih suresi okuyacaklar için 40 241 sikke
Cüz okuyacaklar için49 30 181 sikke
Öğle vakti cüz okuyacaklar için50 30 181 sikke Öğle vakti cüz okuyacaklar için51 30 181 sikke İkindi vakti cüz okuyacaklar
için52
30 181 sikke
Salavat okuyacaklar için53 20 121 sikke
Öğle vakti salavat okuyacaklar için54
20 121 sikke
İkindi vakti salavat okuyacaklar için55
20 121 sikke
Toplam 228 1410 sikke
47 EV. HMK.SR, nr. 541 2-b.
48 EV. HMK.SR, nr. 541 8-b.
49 EV. HMK.SR, nr. 541 3-b
50 EV. HMK.SR, nr. 541 4-b
51 EV. HMK.SR, nr. 541 5-b
52 EV. HMK.SR, nr. 541 6-b
53 EV. HMK.SR, nr. 541 7-a
54 EV. HMK.SR, nr. 541 7-b
55 EV. HMK.SR, nr. 541 8-b
11
2.1.3. Sultan II.Bayezid Han’ın Amasya’daki Cami ve İmaret Vakfı
Sultan II. Bayezid, karışık siyasi olayların karşısında dahi ilim ve sanata önem vermiş bir padişahtır56. Şehzadelik yıllarında Amasya’da Sancakbeyi olarak görev yapmıştır. Bu nedenle tahta çıktığı yıllarda Amasya’ya kendi adına bir külliye inşa ettirmiştir. Haliyle külliyenin ihtiyaçlarının karşılanması maksadıyla vakıflar tahsis etmiştir57.
546 Numaralı Surre Defteri’nde Sultan II. Bayezid Han Vakfı ile ilgili olarak “An vakf-ı merhum ve mağfurun leh Sultan Bayezid Han Aleyhi’r-rahmeti ve’r-rızvan Hazretleri’nin Amasya’da olan Câmi-i Şerifi ve İmâret-i Amireleri evkâfından her sene Huddâm-ı Harem-i Muhterem olan Suffe-i Şerife evkâfından her sene şart-ı vakf üzere üç yüz sikke hasene edâ ve teslim oluna.” 58 şeklinde bir kayıt mevcuttur. Bu kayıttan da anlaşılacağı üzere surreden pay alan kişilerin isimleri belli değildir. Ancak her yıl Harem- i Şerif için hizmet eden kişiler için 300 sikke pay gönderilmiştir.
2.1.4. Sultan II. Selim’in Edirne’deki Cami Vakfı
Selimiye Cami, Sultan II. Selim’in emriyle 1569-1575 yılları arasında Mimar Sinan tarafından yapılmıştır. Mimar Sinan yaptığı bu eseri ‘ustalık eseri’ olarak nitelendirmiştir59.
Selimiye Cami Vakfı’ndan Medine’de her gün sabah vakti bir hatim okunması için 400 sikke tayin edilmiştir. Cüz okuyacaklar için ayda 30 kişiye birer sikke verilmiştir.
Bunun yanı sıra noktacı, muarrif, sermahfil gibi görevlilere onikişer sikke verilmiştir.
Cüz okuyacak kişilere verilen miktarlarda farklılık yer almaktadır. Örneğin Hafız Abdülvahid Efendi isimli kişiye 12 sikke verilmişken, Hasan Efendiye 8 sikke verilmiştir60. Bunun nedeni ifâ ettikleri görevlerin farklılığından olsa gerektir.
2.1.5. Fatih Sultan Mehmed’in Ayasofya Camii Vakfı
Ayasofya Camii için, Fatih Sultan Mehmed’in kurduğu vakıftan Medine’de Sultan’ın ruhuna Kur’an okunması için tahsisat yapılmıştır. Bu husus 546 numaralı surre defterinde ‘an evkâf-ı cami-i şerif-i Ayasofya-i Kebir der-mahmiye-i İstanbul Berâ-yı ruh-
56 Sultan II. Bayezid hakkında geniş bilgi için bkz. Selahattin Tansel, Sultan II. Bayezit’in Siyasi Hayatı, Milli Eğitim Basımevi, İstanbul 1966.
57 Cevdet Yakuboğlu; “Amasya Sultan II. Bâyezid İmâreti’nin Kastamonu, Çankırı ve Bolu’daki Vakıfları”
Uluslararası Amasya Sempozyumu, 4-7 Ekim, Amasya 2017, s. 637-664.
58 EV. HMK.SR, nr. 546 6-a
59 Ahmet Köse, ‘Edirne Selimiye Cami’inde Yazının Süsleme Unsuru Olarak Kullanımı’, Basılmamış Yüksek Lisans Tezi, Trakya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Edirne 2013, s.48.
60 EV. HMK.SR, nr. 546 6-b.
12
i şerif-i merhum ve mağfurün leh ebü’l-feth Sultan Mehmed Han Gazi61’ şeklinde yer almıştır.
Ayasofya Cami Vakfı tarafından Fatih Sultan Mehmed’in ruhu için Medine’de her gün 1 hatim okutulması amacıyla 400 sikke tayin olunmuştur. Cüz okuyacak kişilere kişi başı onikişer sikkeden toplam 360 sikke pay ayrılmıştır. Sermahfil görevlisine 16 sikke, Muarrefe ve Noktacıya onikişer sikke tahsis edilmiştir.
2.2. DİĞER HANEDAN MENSUPLARININ KURDUĞU VAKIFLAR 2.2.1. Valide Sultan ve Haseki Vakıfları
2.2.1.1. Hatice Turhan Sultan Vakfı
Medine surresine kaynak olan ve defterde Valide Sultan Vakfı olarak geçen bu vakıf, Sultan IV. Mehmed’in annesi olan Hatice Turhan Sultan’ın kurmuş olduğu bir vakıftır62.
Hatice Turhan Sultan Vakfı kayıtlarında ilk olarak Harem Şeyhine 14 sikke ayrıldığı yazmaktadır63. Bunun yanı sıra Kur’an-ı Kerim okuyucularına senede 870 altın tahsis edildiği tespit edilmiştir64. Bu miktarın görevlilere dağılımı şu şekildedir:
Maksadı Kişi Sayısı Miktarı
Sabah vakti cüz okuyacaklar için 65 32 158 sikke Öğle vakti cüz okuyacaklar için 66 30 154 sikke İkindi vakti cüz okuyacaklar için 67 30 154 sikke Sabah vakti En’am Suresi
okuyacaklar için
40 404 sikke
Toplam 132 870 sikke
İlgili kayıtta Peygamber Efendimiz’in ruhu ve Osmanlı Devleti’nin devamı için sabah vakti En’am Suresi okunması istenilmiştir. Bunun için 40 kişi görevlendirilmiş ve bu kişilerin isimlerinin defterde yer almadığı, Harem Şeyhi tarafından tayin edileceği
61 EV. HMK.SR, nr. 546 6-a.
62 537 numaralı defterin başında yer alan “Defter-i Vazife-i Cüzhân-ı an evkâf-ı merhume ve mağfurün leha Hazreti Valide Sultan tabet serraha Valide-i merhum ve mağfurün leh Hazreti el-Gazi Sultan Mehmed Han tabe serrahü der- Medîne-i Münevvere nevverahallahü te’âlâ“ yazısından anlaşılmaktadır. EV. HMK.SR, nr. 537 2-b.
63 Bu bilgi defterde “Vazife-i Şeyhü’l-Harem en-nazır fi sene-i hasene 14“ şeklinde yer almaktadır. EV. HMK.SR, nr. 546 2-b.
64 EV. HMK.SR, nr. 537 7-a.
65 EV. HMK.SR, nr. 537 2-b.
66 EV. HMK.SR, nr. 537 4-a.
67 EV. HMK.SR, nr. 537 5-a.
13
belirtilmiştir. Onun tarafından tespit edilecek 40 kişiye senede onar altın pay verileceği bildirilmiştir. İçlerinden birinin sandukacı diğerinin ise muarrif olarak görevlendirileceği ve bu kişilere ayrıca senede ikişer altın pay verileceği yazmaktadır68.
2.2.1.2. Kösem Sultan Vakfı
Mahpeyker Kösem Sultan, Sultan I. Ahmed’in (1603-1617) hasekisi, IV. Murat (1623-1640) ve Sultan İbrahim’in (1640-1648) annesidir. Oğullarının saltanatları süresince valide sultan olarak devlet işlerinde etkili olmuştur. Ayrıca torunu IV.
Mehmed’in saltanatının ilk üç yılında (1648-1651) “vâlide-i muazzama” sıfatıyla devlet işleri üzerindeki etkinliği devam etmiştir.69.
Devlet yönetimindeki etkinliğinin yanı sıra hayırseverliğiyle de tanınan Kösem Sultan bir çok vakıf kurmuştur. Hac yolunda su ihtiyacının mümkün olduğunca giderilmesi, Mekke ve Medine’deki muhtaçlara yardım edilmesi, Mekke ve Medine’de Kur’an ve dua okunması için tesis ettiği bir vakıf mevcuttur70.
546 numaralı defterde kayıtları mevcut olan Kösem Sultan Vakfı’ndan, Medine Surresi için 1274 sikke pay ayrılmıştır71. Harem nâibi için 20 sikke pay ayrılmıştır72. Diğer görevlilere dağılımı şu şekildedir;
Maksadı Kişi Sayısı Miktarı
Sabah ve öğle vakti cüz okuyacaklar için 73
33 148 sikke
Her gün 10 İhlas 10 Fatiha 10 Ayetel Kürsi okuyacaklar için 74
25 250 sikke
3 İhlas 1 Fatiha Suresi okuyacaklar için 75
95 85676 sikke
Toplam 153 1254 sikke
68 Bu bilgiler defterin son sayfasında “Devâm-i Devlet-i Padişâh-i alempenâh hazretleri içün Rasül-ü Ekrem ve ceyb- i mükerrem hazretlerine hizmet iden ağalardan her gün kırk nefer adem En’âm-ı Şerif tilâvet idüb her birinin vazifeleri senede onar altun ola ancak içlerinden iki nefer kimesnenin biri muarrif ve biri sanduki olub senevi ikişer altun ziyâdeye mutasarrıf ola ve bu zikr olunan kırk nefer Ağanın isimleri defterde mevcud değildir. Şeyhü’l-Harem marifetiyle vech-i meşrûh üzere tayin ve mahalline tevzi’ oluna“ şeklinde yazmaktadır. EV. HMK.SR, nr. 537 6-b.
69 Mustafa Çağatay Uluçay, Pâdişahların Kadınları ve Kızları, Türk Tarih Kurumu Basımevi, Ankara 2001, s. 48-49.
70 Mücteba İlgüler, “Kösem Sultan’ın bir Vakfiyesi”,Tarih Dergisi, C.XVII, S.21, Haziran 2011, s.84.
71 EV. HMK.SR, nr. 546 51-a.
72 EV. HMK.SR, nr. 546 48-b.
73 EV. HMK.SR, nr. 546 49-b.
74 EV. HMK.SR, nr. 546 49-b.
75 EV. HMK.SR, nr. 546 50-a.
76 EV. HMK.SR, nr. 546 49-a.
14 2.2.1.3. Safiye Sultan Vakfı
Sultan III. Murad’ın (1574-1595) eşi ve Sultan III. Mehmed’in (1595-1603) annesidir. Osmanlı Devleti’nde padişahların hayatta olan babaannelerine verilen unvan olan “Büyük Valide Sultan” ünvanını alan ilk kişidir77.
Devlet işlerinde söz sahibi olmasının yanı sıra, birçok hayır işleri de yaptırmıştır.
Bunlardan bazıları Üsküdar’da cami ve çeşme, 1598 yılında kendi adını taşıyan bir medrese, 1610 yılında Kahire’de Melike Safiye Camii şeklinde sıralanabilir. Ayrıca borcu olanların borçlarının ödenmesi, savaş zamanlarında orduya destek olunması gibi vakıf tahsisleri de vardır. Keza III. Murad’ın türbesinde Kur’an okunması, Mekke, Medine ve Kudüs’te Kur’an okuyacak 120 hafız ile Mekke’deki sebil, mescit ve kuyulara bakacak hizmetlilere paylar tahsis etmiştir78.
Bunlara ilaveten Medine Surresi için 485 sikke pay ayrılmıştır. Paraların dağıtımından sorumlu nâibe 10 akçe, noktacıya 3 akçe pay ayırmıştır. Kalan miktarın dağılımı şu şekildedir;
Maksadı Kişi Sayısı Miktarı
Sultan III. Mehmed’in ruhu için her gün 2 cüz okuyacaklar için
2 22 sikke
Sabah namazında 1 hatim okuyacaklar için
30 270 sikke
Öğle vakti cüz okuyacaklar için 10 90 sikke
Sabah vakti salavat okuyacaklar için 10 41 sikke İkindi vakti 10 İhlas 7 Fatiha 1
Bakara Suresi okuyacaklar için
10 41 sikke
Toplam 62 464 sikke
546 numaralı defterde Safiye Sultan’ın Üsküdar’da bulunan cami ve imaretine ait vakıf için ayrı bir kayda rastlanmaktadır.Buna göre Medine Surresi için toplam 400 sikke pay ayrılmıştır79. Ayrıca katip için 6 sikke pay ayrılmıştır.
77 Ali Akyıldız, Haremin Padişahı Valide Sultan: Haremde Hayat ve Teşkilat, Timaş Yayınları, İstanbul 2017, s.474.
78 Eyüp Sabri Kala, Osmanlı Dönemi Hanım Sultan Vakıfları ve Sosyal Politika Uygulamaları, Vakıf Kuran Kadınlar, Vakıflar Genel Müdürlüğü Yayınları, Ankara 2019, s.123-124.
79 EV. HMK.SR, nr. 546 10-a.
15
Maksadı Kişi Sayısı Miktarı
Her gün 1 hatim yapmak amacıyla cüz okuyacaklar için
30 360 sikke
Sermahfil için - 16 sikke
Muarrif için - 1280 sikke
Noktacı için - 12 sikke
Katip için - 6 sikke
Toplam 30 406 sikke
2.2.1.4. Handan Sultan Vakfı
Sultan III. Mehmed’in eşlerinden ve I. Ahmet’in annesidir. Oğlunun küçük yaşta tahta geçmesiyle, saltanatının ilk iki yılında devlet yönetimi üzerinde etkinlik göstermiştir81.
Handan Sultan’ın Menemen ve Kilis mevkilerinde kurduğu vakıflar vardır. 1699 Medine Surresi’nde de Handan Sultan Vakfından 33 kişiye 315 sikke pay ayrıldığı belirtilmektedir82.
2.2.2. HANIM SULTAN VAKIFLARI
Padişahların kızları olan hanım sultanlar hem genelde hem de özelde Haremeyn için mühim vakıf kurucuları arasında yer almışlardır. Kurdukları vakıflar aracılığıyla toplumun nezdinde hayırseverlik payesiyle anılmak ve dua almak belki de saray dışında belli bir şöhret kazanmak, hatta saray kadınları arasındaki rekâbet onları vakıf kurmaya yöneltmiş olabilir. Sebebi her ne olursa olsun İstanbul ve taşrada kurdukları vakıflarla isimlerini ebedileştirmişlerdir83.
546 numaralı defterde hanım sultanların kurmuş oldukları vakıflar da bulunmaktadır. Bunlardan biri Fatma Sultan’ın Vakfı’dır. “Sofu” lakabıyla anılmakta olan Fatma Sultan II. Beyazıt’ın kızıdır. H. 907 ve 915 tarihli iki vakfiyesi vardır84.
80 EV. HMK.SR, nr. 546 10-b.
81 Günhan Börekçi, “İnkrazın eşiğinde bir hanedan: 3. Mehmet, 1. Ahmet, 1. Mustafa ve 17. Yy Osmanlı Siyasi Krizi”, Disiplinlerarası Çalışmalar Dergisi, 2009, s.81.
82 EV. HMK.SR, nr. 546 47-a.
83 Reyhan Şahin Allahverdi, “Şehzade Mehmed’in kızı Hümaşah Sultan Vakıfları”, SDÜ Fen Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, Nisan 2016, Sayı: 37, s. 14.
84 Mustafa Çağtay Uluçay, “II. Beyazıt’ın Ailesi”, Tarih Dergisi, C.X, İstanbul 1959, s.108.
16
Diğer Hanım Sultan Vakfı ise Aişe Sultan Vakfı’dır. Fatih Sultan Mehmed’in oğlu Cem Sultan’ın kızıdır. Defter kayıtlarında ‘an evkâf-ı merhume Aişe Sultan binti Cem Sultan’ şeklinde geçmektedir85.
Fatma Sultan Vakfı ve Aişe Sultan Vakfı’nın Medine Surresine ayırdıkları payın dağılımı şu şekildedir;
Vakfın Adı Maksadı Kişi Sayısı Miktarı
Fatıma Sultan Vakfı86 Her yıl 6 hatim okuyacaklar için
2 6 sikke
Aişe Sultan Vakfı Sabah ve öğle vakti 1 Fatiha, 3 İhlas, 1 Salavat okuyacaklar için
25 88 sikke
2.2.3. DEVLET ADAMLARININ KURDUĞU VAKIFLAR 2.2.3.1. Gazi Hüseyin Paşa
Gâzî Hüseyin Paşa, Osmanlı Devlet yönetiminde önemli görevler üstlenen bir devlet adamıdır. 1634’te kendisine vezirlik verilerek kaptân-ı deryâ görevine getirilmiştir.
Mısır beylerbeyliğinin yanısıra 1638 yılında Anadolu Beylerbeyliği de yapmıştır. 1646 yılında Girit serdârı olmasıyla birlikte Girit adasının fethindeki etkisi ve orada vakıf eserler yaptırmış olması yönüyle de dikkat çekmektedir87.
Gazi Hüseyin Paşa’nın yaptırmış olduğu bu vakıf eserlerinin gelirlerinden bazıları Medîne-i Münevvere ahalisine pay olarak gönderilmiştir. Defter kayıtlarında toplamda 2000 sikke gönderildiğine dair bilgiler mevcuttur88. Bu miktar, Medine Surresinde gönderilen en yüksek meblağdır. Harem şeyhi için 10, eski Harem Şeyhi için 20, Nâibi için 10, Hazinedar için 10 sikke pay ayrılmıştır89. Kalan miktarın görevlilere dağılımı şu şekildedir:
Maksadı Kişi Sayısı Miktarı
Suffe Ağaları ve Şakirdleri için90 75 250 sikke
85 EV. HMK.SR, nr. 546 55-a.
86 EV. HMK.SR, nr. 546 6-b.
87 Yusuf Sağır, “Gazi Hüseyin Paşa’nın Girit’deki Vakıf eserleri”, Turkish Studies,Volume 8/2, Winter 2013, Ankara , s.286.
88 EV. HMK.SR, nr. 543 11-a.
89 EV. HMK.SR, nr. 543 2-b.
90 EV. HMK.SR, nr. 543 2-b.
17
Harem-i Şerif Ağası için 10 68 sikke
Medine Ahalisi için (Sayı belirtilmemiş) 1632 sikke
Toplam 85 1950 sikke
2.2.3.2. Mahmud Paşa Vakfı
Medine Surre Defterlerinde kaydı bulunan diğer vakıf ise Fatih dönemi vezilerinden olan Mahmut Paşa’nın kurduğu vakıftır. İstanbul’da camii ve imaret vakfiyesinden toplam 1001 sikke pay ayrılmıştır. Ravza-ı Mutahhara’da her gün bir hatim okunması için, salavat okunması için görevlendirilen kişilere ve ayrılan paraya ait bilgiler yer almaktadır. Bunun yanı sıra diğer görevliler için de pay ayrılmıştır. Dağılımı şu şekildedir;
Maksadı Kişi Sayısı Miktarı
Her gün bir hatim okuyacaklar için
30 300 sikke
Salavat okuyacaklar için 10 100 sikke
Ravzada hizmet eden ağalar için 50 150 sikke
4 mezhep kadıları için 4 60 sikke
Hanefi imam ve kâtibi için 2 24 sikke
Talebe-i ulum için 20 100 sikke
Bevvâb için 6 18 sikke
Müezzin için 21 50 sikke
Reisü’l-ferâşin için 1 6 sikke
Ferâşin için 69 100 sikke
Toplam 213 908 sikke
18 2.2.3.3. Cafer Paşa Vakfı
Cafer Paşa, 1593-1594 yılları arasında Kıbrıs Beylerbeyi olarak görev yapmıştır.
Daha sonraki yıllarda Kıbrıs Valiliği görevinde de bulunan Cafer Paşa, burada görev yaptığı süre içerisinde edindiği mülklerden çeşitli hayır eserleri vakfetmiştir91.
Cafer Paşa Vakfı92’ndan gelen para miktarı toplam 400 sikkedir. Bu miktarın Medine ahalisine dağılımı şu şekildedir.
Maksadı Kişi Sayısı Miktarı
Şehir Ağaları için 40 320 sikke
Hatîb için 2 20 sikke
İmamlar için 3 24 sikke
Müezzin için 6 30 sikke
Muarrif için - 6 sikke
Toplam 51 400 sikke
2.2.3.4. Mehmed Paşa Vakfı
Vezir Nişancı Mehmed Paşa III. Murad Devri kubbe vezirlerindendir. İstanbul Fatih ilçesinde kendi adına bir külliyesi bulunmaktadır. Bu külliye, cami, türbe, iki medrese, sebil, tekke ve zâviyeden oluşmaktadır. Medreseler ve tekkesi günümüze ulaşamamıştır. 1594 yılında vefat eden Vezir Nişancı Mehmed Paşa bu külliyeyi ikinci vezirken yaptırmıştır93.
Vezir Nişancı Mehmed Paşa Vakfı’ndan Medine Surresi için ayrılan miktar ve dağılımı şu şekildedir94.
Maksadı Kişi Sayısı Miktarı
Ravza-i Mutahhara’da cüz okuyacaklar için 19 114 sikke
Sermahfil için 17 104 sikke
91 Nevzat Sağlam, Arşiv Kaynaklarına Göre Beylerbeyi Frenk Cafer Paşa’nın Kıbrıs’taki Vakıfları” Osmanlı Döneminde Kıbrıs Vakıfları, Ed. Mehmet Mahfuz Söylemez, Yakındoğu Üniversitesi Yayınları, Lefkoşa 2017, s.211- 212.
92 EV. HMK.SR, nr. 546 9-b.
93 Sema Doğan, “Nişancı Mehmed Paşa Külliyesi”, DİA, Türkiye Diyanet Vakfı, Cilt XXXIII, Yıl: 2007, s.159.
94 EV. HMK.SR, nr. 546 12-b.
19
Cüz okuyacaklar için 16 96 sikke
Toplam 52 314 sikke
2.2.3.5. Ali Paşa Vakfı
İstanbul’da bulunan Ali Paşa Vakfı95’dan Medine Surresi için 140 sikke pay ayrılmıştır. Dağılımı şu şekildedir.
Maksadı Kişi Sayısı Miktarı
Harem-i Şerif Şeyhi için 1 20 sikke
Hatip için 17 10 sikke
Hanefi mezhebi imamı için 16 10 sikke
Harem-i Şerif Ağası için - 10 sikke
Ferrâş için - 20 sikke
Mükebbir için - 10 sikke
Medine ahalisi için 40 50 sikke
Su taşınması için 1 5 sikke
Nüvvâb için 1 5 sikke
Toplam 76 140 sikke
2.2.3.6. Dalgıç Ahmet Paşa Vakfı
Dalgıç Ahmet Paşa 1598-1606 yılları arasında Osmanlı Devleti’nin Baş Mimarı olarak görev yapmıştır96. Dalgıç Ahmet Ağa’nın Haremeyn’e tahsis ettiği bir vakfının olduğu bilinmektedir. Ancak bu vakfın niteliği ile ilgili bir bilgi mevcut değildir97.
Dalgıç Ahmet Paşa Vakfı98’nın Medine Surresi için 17 kişiye 275 sikke pay ayrılmıştır.
95EV. HMK.SR, nr. 546 10-b.
96Ayşegül Damla Gürkan, Mimar Dalgıç Ahmet Ağa, Türk Mimarisinde İz Bırakanlar 1, Ed. Mehmet Latif Çiçek, Afşar Yayınevi, Ankara 2015, s.117.
97 Şehabeddin Akalın, “Mimar Dalgıç Ahmet Paşa”, Tarih Dergisi, S.13, 1958, s.72.
98 EV. HMK.SR, nr. 546 47-b.
20 2.2.3.7. Mehmed Ağa Vakfı
Medine Surresine pay gönderen vakıflar arasında Mehmed Ağa Vakfı99 da bulunmaktadır. Osmanlı Devleti’nde Darüssade Ağası olarak görev yapmış olan Mehmed Ağa’nın, kurduğu vakıf ile Medine Surresine ayırdığı pay miktarının dağılımı şu şekildedir:
Maksadı Kişi Sayısı Miktarı
Kadı için 1 1,5 sikke
Cüz okuyacaklar için - 180 sikke
Mühimmat-ı müderris için - 100 sikke
Tamir ve termîm için - 20 sikke
Müderris için - 80 sikke
Mühimmat-ı sebil için - 50 sikke
Toplam 1 431,5 sikke
2.2.3.8. Mahmut Çelebi Vakfı
İbrahim Paşa’nın oğlu olan Mahmut Çelebi de, Medine Surresine pay gönderen şahıslar arasında yer almaktadır. Günümüzde Bursa ili İznik İlçesinde bulunan vakıf akarlarından Medine Surresi için 38 sikke pay ayrılmıştır. Bu paradan Ravza-i Mutahhara’da cüz okunması şartı ile 24 sikke pay ayrılmış ancak kişi sayısı ile ilgili bir kayda rastlanmamıştır.
Bu vakıfta diğer vakıflara göre farklı bir kayda rastlanmaktadır. Buna göre hac mevsiminde Mekke yolu üzerinden geçen hacılara su dağıtımının sağlanması için 8 sikke pay ayrılmıştır. Ancak yine kişi sayısı yazmamaktadır. Bunun yanı sıra bu pay dağılımındaki düzeni Harem Şeyhinin sağlayacağı, bu nedenle kendisine 6 sikke pay verileceği yazmaktadır100.
99 EV. HMK.SR, nr. 546 10-b.
100 Söz konusu kayıtlar defterde “Merhum İbrahim Paşa oğlu Mahmûd Çelebi İznik’de vâki, evkafdan on sekiz filori eczahânân ve sikâye tayin olunmuşdur bu cümleden Ravza-i Mutahharada her gün hatmi şerif tilavet olunmak içün her cüz başına her ayda birer sikke filoriden yirmi dört filori tayin olunmuşdur ve sekiz filori dahi Harem-i şerifde veyahut tarîk-i Mekke’de huccâc sikâyesi içün tayin olunmuşdur Şeyhü’l-Hareme teslim olunub anın elinden sarf oluna ve nezâreti içün altı filori dahi Şeyhü’l-Harama tayin olunmuşdur” şeklinde geçmektedir. EV. HMK.SR, nr. 546 12-b.
21 2.2.3.9. Mehmed Çelebi Vakfı
Osmanlı Devleti’nde gelirleri doğrudan devlet hazinesine bağlı olan eyaletlere salyaneli eyalet denilmektedir101. Yemen eyaleti de bu sınıfın içine girmektedir. Mehmed Çelebi de Yemen Eyaletinde Beylerbeyi102 olarak vazife yapmıştır. O, Medine Surresi için 1102 sikke pay ayırmıştır. Ancak defterde gönderim maksadı ve kişi sayısına dair bir bilgi bulunmamaktadır. Bununla birlikte Harem Nazırına 3 sikke ayrıldığı kaydedilmiştir.
Bu miktarın dışında 33 nefere 200 sikke göndermiş ve mukâbilinde Harem-i Şerif’te sabah vakti 10 Salavat-ı Şerife ve 3 İhlas-ı Şerif okunmasını şart etmiştir103. 2.2.3.10. Musa Efendi Vakfı
Anadolu Kazaskeri ve saray hekimi olarak vazife deruhte eden Musa Efendi’nin104, kurmuş olduğu vakıf tarafından Medine Surresi için 335 sikke pay ayrılmıştır. Musa Efendi bu meblağın 305 sikkesinin 30 kişiye, kalan 30 sikkenin ise Kur’an-ı Kerim’den 10 cüzlük bölümleri okumaları için 5 aşirhâna105 dağıtılmasını istemiştir106.
2.2.3.11. Ali Paşa Vakfı
İsmi dışında hakkında bilgi edinemediğimiz Ali Paşa Vakfı’ndan Medine Surresi için 120 sikke pay ayrılmıştır. Maksadı sabah namazı vaktinde 7 Salavat-ı Şerife, 3 İhlas- ı Şerif, 1 Muavvazateyn (Felak ve Nas Sureleri) 1 Fatiha Suresi, 1 Bakara Suresi ve 3 ayet okunmasıdır. Bunun için 20 nefer görevlendirilmiş ve isimleri deftere kaydedilmiştir107. 2.3. SURREYE KAYNAK SAĞLAYAN DİĞER VAKIFLAR
2.3.1. Defterlerde Adı Geçen Diğer Vakıflar
İncelenen 1110 tarihli Medîne-i Münevvere Surresine kaynak sağlayan ve diğerlerine göre daha düşük gelirli vakıflar da mevcuttur. Bu vakıfları şöyle tablolaştırabiliriz:
101 Zekeriya Bülbül, Osmanlı Müesseseleri Ve Medeniyeti Tarihi, Nobel Yayınevi, Ocak 2009, s. 124.
102M. Zeki Pakalın Beylerbeyi kelimesini “eyaletlerin başında yer alan, askeri ve mülki yetkileri olan büyük devlet adamı” olarak tanımlamıştır. Ayrıntılı bilgi için bkz: M. Zeki Pakalın, Tarih Deyimleri ve Terimleri Sözlüğü I, Meb Yayınları, İstanbul 1993, s.216.
103 EV. HMK.SR, nr. 546 60-b.
104 EV. HMK.SR, nr. 546 62-a.
105 Aşir; Kur’an-ı Kerim’in on cüze taksimiyle bu cüzlerin beheri, eczâ-i şerifenin her biri, aşir okumak. Şemsettin Sami, a.g.e., s. 728.
106 EV. HMK.SR, nr. 546 63-a.
107 EV. HMK.SR, nr. 546 67-a.
