Doç. Dr. Mahmut AKBOLAT
İŞLETMENİN KURULUŞ YERİNİN
SEÇİMİ
İŞLETMENİN KURULUŞ YERİNİN SEÇİMİ
Bu Dersimizde;
- Kuruluş Yerinin Önemi ve Optimum Kuruluş Yeri Kavramı
- Kuruluş Yerinin Seçimini Etkileyen Faktörler
- Kuruluş Yeri Seçimi Yöntemleri Organize Sanayi Bölgeleri ve Sanayi Siteleri
İŞLETME BÜYÜKLÜK ÖLÇÜLERİ
İşletme büyüklüğünü belirlemede çeşitli kriterler göz önüne alınabilir. Ama genel olarak bunlar ya kantitatif kriterler, ya da kalitatif (niteliksel) kriterlerdir.
Her ne kadar kantitatif ölçüler daha somut ve pratik
iseler de, başlı başına bu tür kriterlerin yeterli olmadığı durumlar da söz konusu olabilmektedir. Bu yüzden
niteliksel ölçülerden de yararlanma yoluna gidilir.
Kantitatif Büyüklük Ölçüleri
İşletme büyüklüğünü belirlemede kullanılan kantitatif kriterlerin başlıcaları şunlardır:
1. Yıllık satışlar (çoğunlukla gelir- ciro)
2. Yıllık karlar
3. Varlıklar (Net aktifler)
4. Öz sermaye miktarı
5. Yatırım toplamı
Kantitatif Büyüklük Ölçüleri
Bunların dışında,
1.Kullanılan makine ve tezgah sayısı veya gücü;
2.Kullanılan hammadde miktarı veya harcanan enerji miktarı;
3.Yıllık ihracat değeri de, bir büyüklük ölçüsü olarak belirtilebilir.
Kantitatif Büyüklük Ölçüleri
Fortune (Servet) Dergisi, ABD'nin ve dünyanın en büyük 500 işletmesini belirleyip sırasıyla "Fortune 500" ve "Global 500"
başlıklarıyla satışlar, karlar, varlıklar öz sermaye ve çalışanların sayısına göre sıralayıp yayınlar.
Business Week, ABD'nin, dünyanın ve gelişmekte olan ülkelerin en büyük işletmelerini "satışlar", "karlar" ve "piyasa değerlerine" göre; her yıl sınıflandırır ve "Global 1000" başlığı altında, tüm dünyadaki ilk 1000 işletmeyi belirleyip yayınlar.
Forbes Dergisi aynı şekilde ABD'de ve dünyadaki işletmeleri
Kantitatif Büyüklük Ölçüleri
Ülkemizde, İstanbul Sanayi Odası (İSO’nın, 1967 yılında başlattığı sadece İstanbul'u kapsayan en büyük 100 sanayi kuruluşuyla ilgili anket araştırmaları zamanla Türkiye düzeyine yansıtılmış; önce 300 işletmeye, 1980'de ise 500 işletmeye dönüştürülmüştür.
1998 yılından itibaren, ikinci 500 büyük işletme de açıklanmaya başlanmıştır.
Sonuçları her yıl İSO Dergisi'nde yayınlanan araştırmalarda, Türkiye'deki kamu ve özel sektör işletmelerinin üretimden satışları, satış hasılatı, dönem karı/zararı, özkaynakları ve ücretle çalışanlar ortalaması ayrı ayrı belirtilmektedir.
Kantitatif Büyüklük Ölçüleri
Sıra
İşletme Adı
K=Kamu Ö = Özel
Bağlı Olduğu Oda
Üretimden Satışlar Milyon TL
Net Varlıklar
(Net Aktifler) Milyon TL 2010 2009
1 1 TÜPRAŞ-T. Petrol
Rafinerileri A.Ş Kocaeli 20.819,1 11.796,0 2 2 EÜAŞ-Elektrik Üretim A.Ş.
Gen. Müd.. K 9.740,5 27.371,8
3 6 Ford Otomotiv Sanayi A.Ş İstanbul 6.004,8 2.80,2 4 3 Oyak-Renault Otomobil
Fabrikalan A. Ş. İstanbul 5.871,0 1.417,2 Tofaş Türk Otomobil
Kalitatif Büyüklük Ölçüleri
Sermaye koyanların (sermayedarların) sayısı
Yönetim biçimi
Bölgeye yönelik olup olmama
Endüstri dalındaki nisbi (göreli) durum.
Hukuki şekil.
Kalitatif Büyüklük Ölçüleri
Sermaye koyanların (sermayedarların) sayısı
Yönetim biçimi
Bölgeye yönelik olup olmama
Endüstri dalındaki nisbi (göreli) durum.
Hukuki şekil.
Büyük ve Küçük İşletmelerinÜstünlükleri
İşletmeler, büyüklüklerine göre, küçük işletmeler, orta ölçekli işletmeler ve büyük işletmeler şeklinde üçlü bir ayrıma tabi tutulmaktadır.
Öte yandan, uygulamaya dönük olarak genellikle küçük işletmeler orta ölçekli işletmelerle birlikte düşünülerek, büyük işletmeler grubuna karşılık, küçük ve orta ölçekli işletmeler tek grup olarak ele alınır.
Büyük ve Küçük İşletmelerin Üstünlükleri
Büyük İşletmelerin başlıca üstünlükleri:
Makineleşme ve gelişmiş üretim metodlarıyla, büyük ölçekli üretim (kitle üretimi) yapılabilir; böylece birim maliyetler düşer.
Üretimde yüksek teknoloji kullanma yanında, araştırma ve geliştirme (Ar-Ge)ye daha çok kaynak ayrılıp, buluş ve yeniliklerden daha fazla yararlanılabilir.
Modern işletmecilik uygulamaları daha çok görülür. Daha etkin organizasyon kurulup, departmanlarda uzman personel ile etkin işbölümü yapılır.
Büyük ve Küçük İşletmelerin Üstünlükleri
Daha kaliteli personel çalıştırıldığı gibi, onlara daha iyi eğitim, yetişme ve yükselme imkanı sağlanır.
Yüksek finans gücü sayesinde, daha kolay ve düşük maliyetle para ve kredi sağlanır
Satınalma, üretim ve pazarlama (örneğin, reklam harcamaları) artan pazarlık gücü, iskontolar vb.
nedenlerle büyüklükten kaynaklanan tasarruflar sağlanır.
Büyük ve Küçük İşletmelerin Üstünlükleri
Küçük İşletmelerin başlıca üstünlükleri:
Bu işletmeler talep değişmelerine (sınırlı sabit varlıkları nedeniyle) daha hızlı uyum sağlarlar, esneklikleri fazladır.
Dar bir çevreye hitap ettiklerinden müşterileriyle yakın temas ve kişisel ilişkiler geliştirirler. İşçi-işveren ilişkisi de daha yakındır.
Müşterilere mal ve hizmetlerle daha iyi hizmet verirler.
Özel değişiklik yapma imkanları fazla olup, standart mal sunma yerine özel ihtiyaçları karşılamaya daha çok
yönetirler.
Büyük ve Küçük İşletmelerin Üstünlükleri
Makineden çok emeğe, işgücüne dayanırlar; sınırlı sayıda personel çalıştırılır, bunlar etkin olarak kontrol edilirler
Büyük işletmelere cazip olmayan küçük pazar bölümlerini hedef pazar seçip, buralarda karlı çalışabilirler.
Mülkiyet ve yönetimde bağımsızlık söz konusu olup,
çoğunlukla yönetimde sahip-yönetici vardır. Bürokrasi az olduğundan hızlı karar verme yoluyla pazar fırsatlarını yakalamak daha kolay olabilir.
İŞLETME BÜYÜKLÜGÜNÜ ETKİLEYEN FAKTÖRLER VE OPTİMUM İŞLETME
BÜYÜKLÜGÜ
İşletme Büyüklüğünü Etkileyen Faktörler
İşletme büyüklüğüne etki eden faktörler aslında çok ve çeşitli olduğu gibi durumdan duruma değişkenlik de gösterebilir. Bu faktörlerin başta gelen bazıları şunlardır:
Pazar şartları ve talep durumu (bugünkü ve gelecekteki);
kurucuların finansman (para ve kredi tedariki) imkanları ve
Kurucuların yönetim beceri veya yetenekleri. 21.10.2015 17
Optimum (En Uygun) işletme Büyüklüğü
Optimum, optimal veya en uygun işletme büyüklüğü, ortalama maliyet masraflarının veya giderlerinin en düşük olduğu işletme büyüklüğüdür.
İşletme büyüklüğü küçükten optimum düzeye gelinceye kadar ortalama maliyetlerde bir azalma; optimal büyüklükte en düşük düzeye indikten sonra, aşırı büyüklüğe gidişte ise ortalama maliyetlerde bir artış görülür.
KAPASİTE VE ÇEŞİTLİ KAPASİTE
KAVRAMLARI
Kapasite ve Kapasite Ölçüleri
İşletmelerin mal veya hizmetleri üretebilme yetenek ve imkanlarının belli bir ölçü ile ifade edilmesine "işletme kapasitesi" denir.
Bir kimse, kendisini zorlamadan gerekli dinlenmeler dışında 10 saat çalışabiliyorsa o kimsenin çalışma ve iş çıkarma kapasitesi 10 saattir. Bir makine, dinlendirme, bakım-tamir dışında günde 22 saat çalışabiliyorsa o makinenin günlük kapasitesi 22 saattir.
Kapasite ve Kapasite Ölçüleri
Kapasite ölçüsü olarak çoğunlukla "üretim" kullanılır ve belirli bir süre içindeki üretim miktarı olarak ifade edilir.
Bir dokuma fabrikası, sahip olduğu 30 tezgahın her birinde 8 saatlik işgününde 100 metre kumaş dokuyabiliyorsa, günlük üretim kapasitesi 30 x 100 = 3.000 metre kumaştır. Bir yılda tatil ve bakım onarım dışında ortalama 320 gün çalışıldığı kabul edilirse, bu fabrikanın yıllık üretim kapasitesi 320x 3.000 = 960.000
Kapasite ve Kapasite Ölçüleri
Kapasite ölçüsü olarak çoğunlukla "üretim" kullanılır ve belirli bir süre içindeki üretim miktarı olarak ifade edilir. Bir dokuma fabrikası, sahip olduğu 30 tezgahın her birinde 8 saatlik işgününde 100 metre kumaş dokuyabiliyorsa, günlük üretim kapasitesi 30 x 100 = 3.000 metre kumaştır. Bir yılda tatil ve bakım onarım dışında ortalama 320 gün çalışıldığı kabul edilirse, bu fabrikanın yıllık üretim kapasitesi 320x 3.000 = 960.000
Çeşitli Kapasite Kavramları
Kapasite türleri:
maksimum veya teorik kapasite,
Normal veya pratik kapasite,
Optimum kapasite,
Fiili kapasite,
Atıl (boş) kapasite,
Aşırı kapasite
Maksimum (Teorik) Kapasite
Bu, bir işletme, makine veya teçhizatın, hiçbir bekleme, gecikme, arıza, aksama veya duraklama olmadan ulaşabileceği en yüksek üretim miktarıdır.
Diğer bir deyişle, maksimum kapasite, "teknik açıdan yapılabilir" nitelikte olup, üretimde herhangi bir sıkılma, bozulma, işgücü veya hammadde tıkanıklığı, diğer üretim darboğazları ile maliyetleri göz önünde bulundurmaz.
Maksimum (Teorik) Kapasite
Maksimum veya teknik kapasite kavramı, "kolaylıkla ölçülebilir olma" özelliğine sahiptir ama iki yönden de eleştiriye açıktır:
1. İnsan gücü, hammadde ve diğer maliyetleri göz önüne almaz.
2. Makine ve teçhizat gibi üretken unsurların hiç arıza göstermeyeceği, bakım-tamire gerek duyulmayacağı gibi bir varsayımla maksimum üretim miktarını verir
Normal (Pratik) Kapasite
Bir işletme veya tesisin tahmin edilen hakiki üretim kapasitesinin sürekli olarak maksimum kapasitede kalması, çok zor, hatta imkansızdır. Çünkü, bakım-tamirler, beklemeler, duraklamalar, montaj ve ayarlamalar, çalışmaya hazır hale getirmeler, çalışma yanılgılarından doğan gecikmeler vb., makinelerin veya işletmelerin belirli çalışma sürelerinin %100'ünü doldurmalarına imkan vermez. Bu tür gecikme ve beklemelere, faaliyet kesilmeleri denilir. İşte, maksimum kapasiteden bu faaliyet kesilmeleri çıkarılırsa,
Optimum Kapasite
Birim başına sabit ve değişken giderler toplamının minimum olduğu kapasiteye "optimum kapasite" denir.
Şu halde, konuyu maliyetlerle ilişkili olarak, ekonomik açıdan ele alan bu kapasite kavramı, üretim tekniği değişmediğinde bir işletmenin minimum maliyetlerle üretebileceği mamul miktarını vermektedir.
Bu kapasite türünün ölçümü maksimum kapasiteye göre daha zordur.
Optimum Kapasite
Birim başına sabit ve değişken giderler toplamının minimum olduğu kapasiteye "optimum kapasite" denir.
Şu halde, konuyu maliyetlerle ilişkili olarak, ekonomik açıdan ele alan bu kapasite kavramı, üretim tekniği değişmediğinde bir işletmenin minimum maliyetlerle üretebileceği mamul miktarını vermektedir.
Bu kapasite türünün ölçümü maksimum kapasiteye göre daha zordur.
Optimum kapasite, normal kapasite dolaylarındadır.
Fiili Kapasite
Fiili kapasite, işletmenin herhangi bir dönemdeki fiili veya gerçekleşen üretim kapasitesini ifade eder.
Normal kapasite, her zaman için ulaşılabilir üretim miktarını verir ve bu açıdan gerçekçi bir tam kapasitedir.
Ancak, işletmenin normal kapasitede çalışmasını gerektirmeyen veya bunu aşması gerektiren durumlar söz konusu olabilir. Bu durumda fiili kapasiteden sapmalar söz konusu olabilir.
Atıl (Boş, Kullanılmayan) Kapasite
İşletmenin belirli bir dönemdeki üretim miktarı (fiili kapasitesi) normal kapasitenin altında ise aradaki fark atıl kapasiteyi gösterir.
Atıl veya kullanılmayan kapasiteye, boş kapasite, aylak kapasite gibi adlar da verilir.
Kapasite Kullanım Oranı
Kapasite kulanım oranı ya da, çalışma (eski deyimle iştigal) derecesi, fiili kapasitenin normal kapasiteye oranıdır. Bu oran, normal kapasitenin ne kadarının kullanıldığını yüzde cinsinden gösterir. Kapasite kullanım oranının % 100 olması, fiili kapasitenin normal kapasiteye eşit olması demektir.
Kapasite Kullanım Oranı= Fiili Kapasite Normal Kapasite
Kapasite Kullanım Oranı
100.000
80.000
60.000
20.000
MAKSİMUM
KAPASİTE
NORMAL (PRATİK) KAPASİTE
FİİLİ
KAPASİTE BOŞ
KAPASİTE
KÜÇÜK VE ORTA ÖLÇEKLİ
İŞLETMELER (KOBİ'LER)
Dünya'da Küçük ve Orta Ölçekli İşletmeler
Küçük ve orta ölçekli işletmelerin ekonomik ve sosyal sistemde yerine getirdiği önemli fonksiyonları ilk gören ülke ABD olmuştur.
1920'lerde Küçük İşletmeler İdaresi (Small Business Administration-SBA) ve 1953'de Küçük İşletmeler Kanunu ile devlet küçük işletmeler için aktif bir teşvik görevi yüklemiştir.
Rekabeti korumanın ana aracı olan KOBİ'leri korumaya yönelik antitröst kanunlar çıkarılmıştır.
Dünya'da Küçük ve Orta Ölçekli İşletmeler
Önceleri daha çok istihdamı arttırma yolunda önemli görülüp destek verilen KOBİ'ler, 1990'lı yıllardan itibaren üretim sürecinde, satış arttırmada ve yönetim yapısında yeniliklere katkıda bulunacak, canlı, dinamik nitelikli işletmelerin doğuşunu ve gelişmesini sağlayıcı bir ortam yaratmaya yönelik hükümet politikalarıyla desteklenir hale gelmişlerdir.
Dünya'da Küçük ve Orta Ölçekli İşletmeler
Avrupa Birliği ülkeleri de, diğer birçok ülke gibi 1980'lerin başından itibaren KOBİ'leri destekleme ve geliştirme yoluna gitmişlerdir.
Güney Kore, Hong Kong, Tayvan ve Singapur gibi dünya ticaretindeki paylarını hızla arttırmış olan ülkelerin dış pazarlarla rekabet savaşında KOBİ'lerin yaygınlığının ve yapılarının güçlü olmasının avantaj sağladığı belirtilmektedir
Dünya'da Küçük ve Orta Ölçekli İşletmeler
KOBİ'lere ilişkin genel bir tanım veya ortak ölçü bulunmamaktadır. Ülkeden ülkeye, aynı ülkede farklı iş kollarında, hatta zaman içinde aynı işkolunda farklı ölçüler kullanılmaktadır.
En çok kullanılan kantitatif ölçü, çalışan işçi sayısıdır.
Ayrıca, zaman zaman gibsermaye miktarı veya yıllık satış geliri, makina parkı gibi ölçülere de yer verilmektedir.
Çeşitli ülkelerde 50'den az veya 100'den az işçi çalıştıranlar küçük; 100'den, 300'den, hatta 500'den az işçi çalıştıran işletmeler de orta ölçekli kabul edilmektedir
Dünya'da Küçük ve Orta Ölçekli İşletmeler
Kalitatif ölçüler olarak da, bağımsız yönetim (genellikle sahip yönetici), yöresel pazara yönelik olma; kendi işkolunda küçük bir yere sahip olma ve sermayenin büyük bölümünün işletme sahibince karşılanmış olması sayılmaktadır.
Ancak birçok ülkede KOBİ'ler dış pazarlara açılma yoluna gitmişlerdir. Türkiye'de, özellikle son birkaç yılda KOBİ'lere, destek verme yolunda önemli yasal
Dünya'da Küçük ve Orta Ölçekli İşletmeler
Çeşitli ülkelerde KOBİ'lerin, tüm işletmeler içindeki oranı –gelişmiş ülkeler dahil- çok büyük boyutlarda olup,
% 98'in üzerindedir. Örneğin,
Türkiye'de % 99,9; ABD'de % 98,9;
Japonya'da % 99,4; Almanya'da % 99;
Fransa'da % 99; Hindistan'da % 97,3 Güney Kore'de % 99,9
Toplam istihdam içindeki payları da ülkeden ülkeye % 58-88 gibi önemli düzeylerde değişmektedir.
Türkiye'de KOBİ'ler ve İşletme Büyüklüğü
KOBİ'leri desteklemek amacıyla 1990 yılında kurulan
"Küçük ve Orta Ölçekli Sanayii Geliştirme ve Destekleme İdaresi Başkanlığı (KOSGEB)", Kuruluş Kanunu'nda 1- 50; 51-150 ayırımı ile KOBİ'leri 1-150 işçi çalıştıran işletmeler olarak tanımlamakta; 150'den fazla işçi çalıştıranları büyük işletme saymaktadır
Türkiye'de KOBİ'ler ve İşletme Büyüklüğü
Sanayi Kredilerinde en çok 100 işçi çalıştıran küçük; en çok 250 işçi çalıştıran orta ölçekli işletme kabul edilmekte ve her biri için belirli sabit yatırım değerleri de belirtilmektedir.
Eximbank KOBİ İhracat Kredisinde, KOBİ, 1150 işçi çalıştıran üretime dönük sanayi işletmesi olarak; KOBİ Destek Kredisinde, KOBİ, en çok 100 işçi çalıştıran ve belirli sabit yatırım tutarı olan işletme olarak
Türkiye'de KOBİ'ler ve İşletme Büyüklüğü
Sanayi Kredilerinde en çok 100 işçi çalıştıran küçük; en çok 250 işçi çalıştıran orta ölçekli işletme kabul edilmekte ve her biri için belirli sabit yatırım değerleri de belirtilmektedir.
Eximbank KOBİ İhracat Kredisinde, KOBİ, 1150 işçi çalıştıran üretime dönük sanayi işletmesi olarak; KOBİ Destek Kredisinde, KOBİ, en çok 100 işçi çalıştıran ve belirli sabit yatırım tutarı olan işletme olarak
