HALK SAĞLIĞI ANABİLİM DALI
AKILLI TELEFON BAĞIMLILIĞI ENVANTERİ-KISA FORMU’NUN TÜRKÇE’YE UYARLANMASI VE ANKARA’NIN PURSAKLAR
İLÇESİ’NDEKİ LİSELERDE ÖĞRENİM GÖREN 10. SINIF ÖĞRENCİLERİNİN AKILLI TELEFON KULLANMA VE BAĞIMLILIK
DURUMU
Dr. Zeynep DEVRAN MUHARREMOĞLU
UZMANLIK TEZİ Olarak hazırlanmıştır
ANKARA 2019
TIP FAKÜLTESİ
HALK SAĞLIĞI ANABİLİM DALI
AKILLI TELEFON BAĞIMLILIĞI ENVANTERİ-KISA FORMU’NUN TÜRKÇE’YE UYARLANMASI VE ANKARA’NIN PURSAKLAR
İLÇESİ’NDEKİ LİSELERDE ÖĞRENİM GÖREN 10. SINIF ÖĞRENCİLERİNİN AKILLI TELEFON KULLANMA VE BAĞIMLILIK
DURUMU
Dr. Zeynep DEVRAN MUHARREMOĞLU
UZMANLIK TEZİ Olarak hazırlanmıştır
TEZ DANIŞMANI
Doç. Dr. Nüket PAKSOY ERBAYDAR
ANKARA 2019
JURİ ONAYI
TEŞEKKÜR
Uzmanlık eğitimimin her aşamasında beni yüreklendiren, bilgi, deneyim ve birikimiyle her zaman yanımda olan değerli tez danışmanı hocam Doç. Dr. Nüket PAKSOY ERBAYDAR’a,
Tezimin kurgusunda Ekim 2019’a kadarki süreçte bilgi, deneyim ve birikimiyle bana yol gösteren değerli hocam Prof. Dr. Nesrin ÇİLİNGİROĞLU’na,
Uzmanlık eğitimimim süresince eğitimime bilgi ve deneyimleriyle katkı veren Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Anabilim Dalı’nın değerli öğretim üye/görevlilerine,
Tezimin her aşamasında desteklerini eksik etmeyen değerli çalışma arkadaşlarıma,
Çalışmalarım sırasında deneyim ve bilgilerinden yararlandığım değerli hocalarım Prof. Dr. Sevgi TURAN, Prof. Dr. Tuğrul ERBAYDAR ve Öğr. Gör. Dr. Gülşen TAŞDELEN TEKER’e,
Desteklerinden dolayı Pursaklar İlçe Milli Eğitim Müdürü Mustafa KILIÇGİL’e ve Pursaklar İlçe Sağlık Müdürü Dr. Okan ÇELİK’e, sağladıkları kolaylıklardan dolayı araştırmanın yapıldığı liselerdeki okul müdürlerine, okul müdür yardımcılarına ve öğretmenlere, araştırmaya katılımda özen gösteren veliler ve geleceğimiz olan öğrencilere,
Her zaman yanımda ve her konuda destekçim olan değerli eşim Furkan’a, aileme ve dostlarıma çok teşekkür ederim.
Dr. Zeynep DEVRAN MUHARREMOĞLU
ÖZET
Devran Muharremoğlu, Z., Akıllı Telefon Bağımlılığı Envanteri-Kısa Formu’nun Türkçe’ye Uyarlanması ve Ankara’nın Pursaklar İlçesi’ndeki Liselerde Öğrenim Gören 10. Sınıf Öğrencilerinin Akıllı Telefon Kullanma ve Bağımlılık Durumu, Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Anabilim Dalı Uzmanlık Tezi, Ankara, 2019. Bu araştırmada; Akıllı Telefon Bağımlılığı Envanteri-Kısa Formu’nun (SPAI-SF) geçerlik ve güvenirliğinin belirlenmesi ve Ankara’nın Pursaklar İlçesi’ndeki liselerde öğrenim gören 10. sınıf öğrencilerinin akıllı telefon kullanma durumları ve akıllı telefon bağımlılığı ile ilişkili bazı faktörlerin araştırılması amaçlanmıştır. İki aşamalı olarak yapılan bu araştırmanın ilk aşaması metodolojik tipte, ikinci aşama ise kesitsel tipte yürütülmüştür.
Veriler Mayıs 2019’da onamları alınmış 16 lisede öğrenim gören 644 öğrencinin katılımıyla gözlem altında toplanmıştır. Araştırmada veriler “sosyo-demografik özellikler”, “teknoloji ile ilgili özellikler”, “akıllı telefon kullanımı ile ilgili özellikler” ve
“internet kullanımı ile ilgili özellikler” olarak dört bölümden oluşan veri toplama aracıyla toplanmıştır. Veri toplamadan iki hafta sonra (20-24 Mayıs) test-tekrar test güvenirlik analizi için aynı örnekte yer alan, takma adları (nickname) belli, akıllı telefon kullanan ve tekrar test için gidildiğinde ulaşılabilen 109 öğrenci arasında SPAI-SF tekrarlanmıştır. İlk aşamada; “dil”, “yüzey”, “ölçüt” ve “yapı” geçerliği analizleri sonucu SPAI-SF’nin
“geçerli” bir ölçek olduğu kabul edilmiştir. SPAI-SF’nin on maddelik dört alt boyutlu yapısı Türkçe formunda orijinaline uygun olarak doğrulanmıştır. SPAI-SF’nin güvenirlik analizlerinde hesaplanan Cronbach alfa değeri 0,853’tür. Ölçeğin alt boyutları için hesaplanan Cronbach alfa değerleri 0,589-0,745 arasında değişmektedir. Ayrıca yapılan test-tekrar test güvenirlik analizi sonucunda, test-tekrar test ölçek puanları arasında pozitif yönde anlamlı bir ilişki bulunmuştur (r=0,68, p<0,001). Sonuç olarak, ölçeğin
“güvenilir” bir ölçek olduğu kabul edilmiştir. Ergenlerde akıllı telefon bağımlılığının değerlendirilmesi amacı ile SPAI-SF’nin Türkçe formunun kullanılabileceği önerilmektedir. İkinci aşamada; öğrencilerin sosyo-demografik ve akıllı telefon kullanımı ile akıllı telefon bağımlılığı durumları arasındaki ilişki, geçerli ve güvenilir olduğu
gösterilen SPAI-SF kullanılarak araştırılmıştır. SPAI-SF’den orijinalindeki kesme noktası olan 24 puan ve üstünde alan öğrenciler akıllı telefon bağımlısı olarak kabul edilmiştir.
Araştırmaya katılan öğrencilerin yarısından fazlası (%59,9) kadındır ve yaşları 15-19 yaş aralığındadır. Katılımcıların yarısından fazlası meslek lisesinden (%50,9) olmak üzere;
büyük çoğunluğu (%81,4) devlet okulunda öğrenim görmektedir. Katılımcılar ortalama dört yıldır akıllı telefon kullanmakta olup katılımcıların akıllı telefona sahip olma yaşı, ortalama 13’tür ve ortalama üç akıllı telefona sahip olmuşlardır. Günlük akıllı telefona ayırdıkları süre ise ortalama yaklaşık beş saattir. Öğrenciler ne kadar erken yaşta ilk akıllı telefonlarına sahip olmuşsa toplamda sahip oldukları akıllı telefon sayısı (r=-0,59, p<0,001) ve akıllı telefona günlük ayırdıkları süreler o kadar artmaktadır (r=-0,08, p=0,04). Öğrencilerin akıllı telefon kullanma yılı arttıkça akıllı telefona günlük ayırdıkları süreler de artmaktadır (r=0,14, p<0,001). Yapılan lojistik regresyon analizi sonucunda, akıllı telefon bağımlılığı ile kadın cinsiyet 1,7 kat, ailenin ilk çocuğu olmak 1,8 kat, zamanını internette geçirmek 2,1 kat, akıllı telefona günlük fazla zaman ayırmak 1,07 kat, ailesinde akıllı telefon kullanan kişi sayısı fazla olanlar 1,3 kat ve ebeveynlerinin kendisini karar alma sürecine katmadığını belirtmesiyle 1,5 kat ilişkilidir. Ayrıca okul dışındaki zamanını sporla geçirenler daha az akıllı telefon bağımlısıdır (p=0,007). Yapılan bu araştırma sonucunda ergenler arasında akıllı telefon bağımlılığı düzeyinin yaygın olduğu, bu konuda gereken önlemlerin alınmasının önemli olduğu düşünülmektedir.
Anahtar sözcükler: Taşınabilir Telefon, Bağımlı Davranış, Ergenlik, Prevalans
ABSTRACT
Devran Muharremoğlu, Z., Adaptation of Smart Phone Addiction Inventory-Short Form into Turkish and Smart Phone Usage and Addiction Status of 10th Grade Students Studying in Pursaklar District of Ankara, Hacettepe University Faculty of Medicine, Department of Public Health, Ankara, 2019. The aim of this study was to determine the validity and reliability of the Smart Phone Addiction Inventory-Short Form (SPAI-SF) and to investigate some of the factors related to smartphone use and smartphone addiction among 10th grade students studying in Pursaklar District of Ankara. The first stage of this study was conducted in two stages. The first stage was a methodologic of study and the second stage was cross-sectional. Data were collected under the observation of 644 students attending 16 high schools in May 2019 with their consent. The data were collected by means of data collection tool consisting of four parts: “socio-demographic characteristics”, “features related to technology”,
“features related to smartphone use” and “features related to internet use”. Two weeks after the data collection (20-24 May), the SPAI-SF was repeated among 109 students using the smartphone whose nicknames were identified, which were available in the same sample for the test-retest reliability analysis, and were available for retesting. First stage; SPAI-SF was accepted as a “valid” scale after “language”,
“surface”, “criterion” and “structure validity analyzes. The four sub-dimensions of SPAI- SF have been confirmed in Turkish form in accordance with the original. The Cronbach alpha value calculated in the reliability analyzes of SPAI-SF is 0.853. Cronbach alpha values calculated for the sub-dimensions of the scale ranged from 0.589 to 0.745. In addition, as a result of test-retest reliability analysis, a significant positive correlation was found between test-retest scale scores (r = 0.68, p<0.001). As a result, the scale was accepted as a “reliable” scale. It is recommended that the Turkish version of SPAI- SF can be used for the assessment of smartphone addiction in adolescents. In the second stage; The relationship between students' socio-demographic and smartphone use and smartphone addiction status was investigated using SPAI-SF, which was shown
to be valid and reliable. Students who score 24 points or more from SPAI-SF, the original cut-off point, are considered smartphone addicts. More than half (59.9%) of the students participated in the study were women and their ages were between 15-19 years. More than half of the participants were from vocational high schools (50.9%);
the majority (81.4%) are educated in public schools. Participants have been using smartphones for an average of four years, and the average age of having a smartphone is 13, with an average of three smartphones. The average time they spend on a daily smartphone is approximately five hours. The earlier the students had their first smartphones, the more smartphones they had (r=-0.59, p<0.001) and the time they allocated to the smartphone daily (r=-0.08, p=0.04). As the year of using the smartphone increases, the time allocated by the students to the smartphone increases (r=0.14, p<0.001). As a result of multiple logistic regression analysis, female gender 1.7 times for smartphone addiction, 1.8 times to be the first child of the family, 2.1 times to spend time on the internet, 1.07 times to devote more time to smartphone daily, using smart phone in family those with a higher number of persons have a risk of 1.3 times and those whose parents do not participate in the decision-making process have a risk of 1.5 times. Also, those who spend their time out of school with sports are less smartphone addicts (p=0.007). As a result of this research, it is thought that it is important to determine the level of smartphone addiction of adolescents and to take necessary measures in this regard.
Keywords: Mobil Phone, Addictive Behavior, Adolescence, Prevalence
İÇİNDEKİLER
Sayfa No.
JURİ ONAYI ... iii
TEŞEKKÜR ... iv
ÖZET ... v
ABSTRACT ...vii
İÇİNDEKİLER ...ix
SİMGELER VE KISALTMALAR ...xii
ŞEKİLLER DİZİNİ... xiii
TABLOLAR DİZİNİ ... xiv
1. GİRİŞ ... 1
2. AMAÇLAR ... 4
3. GENEL BİLGİLER... 5
3.1. Akıllı Telefon Tanımı... 5
3.2. Akıllı Telefonların Dünyada ve Türkiye'de Kullanım Sıklığı ... 5
3.3. Akıllı Telefonların Avantajları ve Kullanım Alanları ... 7
3.4. Akıllı Telefon Satın Alma Tercihleri ... 9
3.5. Akıllı Telefon Almak ve Kullanmak İçin Yapılan Harcama ... 9
3.6. Aşırı Akıllı Telefon Kullanmak Ne Demektir? ... 10
3.7. Bağımlılık Tanımı ve Çeşitleri ... 10
3.8. Davranışsal Bağımlılık Nedir? ... 11
3.9. Davranışsal Bağımlılık Kapsamında Bulunan Durumlar ... 11
3.10. DSM-5’e Göre Davranışsal Bağımlılıklar ... 12
3.11. Akıllı Telefon Bağımlılığı ... 12
3.12. Bağımlılığın Taraması Nasıl Yapılmaktadır, Kullanılan Tarama Ölçekleri Nelerdir? 13 3.13. Akıllı Telefon Bağımlılığı İçin Risk Faktörleri ... 15
3.14. Akıllı Telefonun Yol Açtığı Sosyal ve Davranışsal Sorunlar ... 16
3.15. Akıllı Telefonun Yol Açtığı Sağlık Sorunları ... 17
3.16. Akıllı Telefon Bağımlılığının Boyutu ... 19
3.17. Lise Öğrencileri Arasında Durum ... 22
3.18. Sağlıklı Akıllı Telefon Kullanımı ... 22
3.19. Akıllı Telefon Bağımlılığı Önlemleri ve Tedavisi ... 23
3.20. Ölçüm Aracı Uyarlama Süreci ... 24
4. GEREÇ VE YÖNTEM ... 26
4.1. Araştırmanın Yeri ve Zamanı ... 26
4.2. Araştırmanın Evreni, Örneklemi ve Araştırma Grubu ... 27
4.3. Araştırmanın Tipi ... 34
4.4. Araştırmanın Değişkenleri ... 34
4.5. Araştırma İle İlgili Tanımlar ve Araştırmada Kullanılan Ölçekler ... 37
4.6. Veri Toplama Yöntemi ve Aracı ... 40
4.7. Araştırmanın Ön Denemesi ... 40
4.8. Araştırmanın İnsan Gücü ... 40
4.9. Verilerin Analizi ... 41
4.10. Araştırmanın Güçlü Yanları ... 46
4.11. Araştırmanın Kısıtlılıkları... 46
4.12. Etik Konular ve Kurumsal İzinler ... 48
4.14. Araştırmanın Zaman Çizelgesi ... 51
5. BULGULAR ... 52
5.1. Katılımcıların Tanımlayıcı Özellikleri ... 52
5.2. SPAI-SF’nin Geçerlik ve Güvenirlik Analizi Bulguları ... 70
5.3. Katılımcıların Sosyo-demografik Özellikleri ve Ekolojik Sistemler Modeli Bileşenleri ile Akıllı Telefon Kullanımı Özellikleri Arasındaki Bazı İlişki Bulguları ... 81
5.4. Katılımcıların Sosyo-demografik Özellikleri ve Akıllı Telefon Kullanımı Özellikleri ile SPAI-SF Puanlarına Göre Bağımlılık Durumları Bulguları ... 140
5.5. Lojistik Regresyon Analizi İle Elde Edilen Modele İlişkin İleri Analiz Bulguları ... 150
6. TARTIŞMA ... 153
6.1. Tanımlayıcı Özellikler ve Akılı Telefon Kullanımıyla İlişkili Faktörler ... 153
6.2. Geçerlik ve Güvenirlik Analizlerinin Verilerine İlişkin Değerlendirme ... 161
6.3. Akıllı Telefon Bağımlılığı Verilerine İlişkin Değerlendirme ... 165
6.4. Akıllı Telefon Kullanımı ve Akıllı Telefon Bağımlılığının Sağlık Sonuçları ... 169
7. SONUÇ VE ÖNERİLER... 171
7.1. Katılımcıların Bazı Özelliklerine İlişkin Sonuçlar ... 171
7.2. SPAI-SF’nin Geçerlik ve Güvenirlik Analizlerine İlişkin Sonuç ve Öneriler ... 172
7.3. Katılımcıların Teknoloji Kullanımı ve Akıllı Telefon Bağımlılığı Durumlarına İlişkin Sonuç ve Öneriler ... 174
8. KAYNAKLAR ... 183
9. EKLER ... 193
EK-1: Veri Toplama Formu ... 193
EK-2: Veli Onam Formu ... 198
EK-3: Akıllı Telefon Bağımlılığı Envanteri-Kısa Formu’nu Geliştirenlerin Ölçekteki Eksik Maddelerin Doldurulması Konusundaki Önerileri ... 199
EK-4: Akıllı Telefon Bağımlılığı Envanteri-Kısa Formu’nun Kullanım İzni ... 200
EK-5: Akıllı Telefon Bağımlılığı Envanteri-Kısa Formu’nun Düzeltme İzni ... 201
EK-6: Uyarlanmış SPAI-SF ... 202
EK-7: Etik Kurul Onayı ... 203
EK-8: Milli Eğitim Müdürlüğü Araştırma İzin Belgesi ... 204
EK-9: Aydınlatılmış Onam Formu ... 205
SİMGELER VE KISALTMALAR
% : Yüzde
: Ki-kare α : Cronbach alfa
β : Beta
±SS : Ortalama±Standart Sapma AFA : Açımlayıcı Faktör Analizi
ADSL : Asymetric Digital Subscriber Line (Asimetrik Sayısal Abone Hattı) AGFI : Düzeltilmiş Uyum İyiliği İndeksi
AT : Akıllı Telefon
AUC : Area Under the Curve BKİ : Beden Kitle İndeksi BM : Birleşmiş Milletler
CFI : Karşılaştırmalı Uyum İndeksi Cm : Santimetre
DFA : Doğrulayıcı Faktör Analizi
DSM-V : Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders-V (Mental Bozuklukların Tanısal ve Sayımsal El Kitabı-V)
DSÖ : Dünya Sağlık Örgütü GFI : Uyum İyiliği İndeksi
GfK : Growth from Knowlege (Bilgiden Büyüme)
ICD-10 : International Statistical Classification of Diseases and Related Health Problems-10 (Uluslararası Hastalıklar ve Sağlık Sorunları Sınıflandırmasının Onuncu Revizyonu) IFI : Artan Uyum İndeksi
KEU : Kabul Edilebilir Uyum
Kg : Kilogram
MTAL : Mesleki ve Teknik Anadolu Lisesi
MU : Mükemmel Uyum
N, n : Sayı
NFI : Ölçeklendirilmiş Uyum İndeksi OBM : Okulda Bağımlığa Müdahale Programı OR : Odds Ratio (Odds Oranı)
p : Persentil
p değeri : İstatistiksel anlamlılık değeri r : Korelasyon katsayısı RMR : Kök Artık Kareler Ortalaması
RMSEA : Tahminin Kök Hata Kareler Ortalaması ROC : Receiver Operating Characteristic
SAS : Smartphone Addication Scale (Akıllı Telefon Bağımlılığı Ölçeği)
SAS-SV : Smartphone Addication Scale-Short Version (Akıllı Telefon Bağımlılığı Ölçeği-Kısa Versiyonu) sd : Serbestlik derecesi
SPAI : Smartphone Addiction Inventory (Akıllı Telefon Bağımlılığı Envanteri)
SPAI-SF : Smartphone Addiction Inventory-Short Form (Akıllı Telefon Bağımlılığı Envanteri-Kısa Formu) SPSS : Statistical Package for the Social Science
TBM : Türkiye Bağımlılıkla Mücadele Eğitim Programı TBMM : Türkiye Büyük Millet Meclisi
TL : Türk Lirası
TÜBER : Türkiye Beslenme Rehberi TÜİK : Türkiye İstatistik Kurumu
YİBT-KF : Young İnternet Bağımlılığı Testi-Kısa Formu
ZU : Zayıf Uyum
ŞEKİLLER DİZİNİ
Şekil Başlığı Sayfa No.
Şekil 4.1. Araştırmanın örnek seçme aşamaları (Pursaklar, Ankara, 2019). ... 30 Şekil 4.2. Araştırmaya dâhil edilme durumlarına göre katılımcı sayıları (Pursaklar, Ankara, 2019). ... 34 Şekil 4.3. Bronfenbrenner’in Ekolojik Sistemler Modeli. ... 35 Şekil 5.1. Araştırmaya katılan öğrencilerin cinsiyete özgü yaşa göre beden kitle indeksi gruplarının dağılımı (Pursaklar, Ankara, 2019). ... 54 Şekil 5.2. Araştırmaya katılan öğrencilerin Akıllı Telefon Bağımlılığı Envanteri-Kısa Formu’ndan (SPAI-SF) aldıkları puanların dağılımı (Pursaklar, Ankara, 2019). ... 65 Şekil 5.3. Araştırmaya katılan öğrencilerin Akıllı Telefon Bağımlılığı Envanteri-Kısa Formu’ndan (SPAI-SF) aldıkları puanların dağılımı (Pursaklar, Ankara, 2019). ... 66 Şekil 5.4. Araştırmaya katılan öğrencilerin Young İnternet Bağımlılığı Testi-Kısa
Formu’ndan (YİBT-KF) aldıkları puanların dağılımı (Pursaklar, Ankara, 2019). ... 69 Şekil 5.5. Araştırmaya katılan öğrencilerin Young İnternet Bağımlılığı Testi-Kısa
Formu’ndan (YİBT-KF) aldıkları puanların dağılımı (Pursaklar, Ankara, 2019). ... 70 Şekil 5.6. Akıllı Telefon Bağımlılığı Envanteri-Kısa Formu’nun (SPAI-SF) Türkçe formunun dört alt boyutlu doğrulayıcı faktör analizi (DFA) modeli. ... 73
TABLOLAR DİZİNİ
Tablo Başlığı Sayfa No.
Tablo 3.1. Bazı ülkelere göre bir akıllı telefona sahip olduğunu bildiren erişkinlerin yüzdesi ve yıllar içindeki değişimi (Pew Araştırma Merkezi, küresel tutum araştırması,
2016). ... 6
Tablo 3.2. Bazı ülkelere göre bir akıllı telefona sahip olduğunu bildiren erişkinlerin cinsiyetlere göre yüzdesi ve cinsiyetler arasındaki fark (Pew Araştırma Merkezi, küresel tutum araştırması, 2016)... 7
Tablo 3.3. Akıllı telefon bağımlılığını değerlendirmek için geliştirilmiş ve uyarlanmış bazı ölçekler. ... 14
Tablo 4.1. Test-tekrar test güvenirlik analizi için gidilen okullar ve bu okullarda takma adları belli olan, akıllı telefon kullanan ve derse devam eden öğrenci ve kayıp sayıları (Pursaklar, Ankara, 2019). ... 26
Tablo 4.2. Okulların türlerine göre 10. sınıfların okul, şube ve öğrenci sayılarının dağılımı (Pursaklar, Ankara, 2019). ... 27
Tablo 4.3. Okulların 10. sınıf şube ve öğrenci sayıları (Pursaklar, Ankara, 2019). ... 28
Tablo 4.4. Evren ve örnekteki öğrenci sayılarının dağılımı (Pursaklar, Ankara, 2019). ... 31
Tablo 4.5. Araştırma grubuna dâhil edilen okullar ve gidilen şube sayıları (Pursaklar, Ankara, 2019). ... 32
Tablo 4.6. Okul türlerine göre örnekteki öğrenci sayısının tahmini dağılımı, gidilen şube ve ulaşılan öğrenci sayıları (Pursaklar, Ankara, 2019). ... 33
Tablo 4.7. Bronferbrenner'in ekolojik sistemler kuramı zemininde araştırmanın bağımsız değişkenleri. ... 36
Tablo 4.8. Akıllı Telefon Bağımlılığı Envanteri-Kısa Formu’nun (SPAI-SF) orijinali, uyarlanmış hali ve alt boyutlarına göre madde dağılımları... 39
Tablo 4.9. Eksik ölçek maddesi doldurulan ve analiz dışında bırakılan veri toplama formları ve ölçek maddeleri. ... 41
Tablo 4.10. Doğrulayıcı faktör analizinde (DFA) kullanılan standart uyum ölçüleri. ... 43
Tablo 4.11.Araştırmanın tahmini bütçesi (Pursaklar, Ankara, 2019). ... 50
Tablo 4.12.Araştırmanın zaman çizelgesi. ... 51
Tablo 5.1. Araştırmaya katılan öğrencilerin sosyo-demografik özellikleri (Pursaklar, Ankara, 2019). ... 53
Tablo 5.2. Araştırmaya katılan öğrencilerin vücut ağırlığı, boy uzunluğu ve beden kitle indeksleri (Pursaklar, Ankara, 2019). ... 53
Tablo 5.3. Araştırmaya katılan öğrencilerin cinsiyete özgü yaşa göre beden kitle indeksi gruplarının dağılımı (Pursaklar, Ankara, 2019). ... 54 Tablo 5.4. Araştırmaya katılan öğrencilerin sağlık durumu ile ilgili özellikleri (Pursaklar, Ankara, 2019). ... 55 Tablo 5.5. Araştırmaya katılan öğrencilerin ebeveynleri ve aile yapısı ile ilgili özellikleri (Pursaklar, Ankara, 2019). ... 56 Tablo 5.6. Araştırmaya katılan öğrencilerin okul ve okul dışındaki hayatı ile ilgili
özellikleri (Pursaklar, Ankara, 2019). ... 58 Tablo 5.7. Araştırmaya katılan öğrencilerin ve ailelerinin teknoloji ile ilgili bazı özellikleri (Pursaklar, Ankara, 2019). ... 60 Tablo 5.8. Araştırmaya katılan öğrencilerin cep telefonu ve akıllı telefon kullanma durumu ve özellikleri (Pursaklar, Ankara, 2019). ... 61 Tablo 5.9. Araştırmaya katılan öğrencilerin akıllı telefon kullanımı, seçimi ve yaptıkları eylemler (Pursaklar, Ankara, 2019). ... 62 Tablo 5.10. Araştırmaya katılan öğrencilerin Akıllı Telefon Bağımlılığı Envanteri-Kısa Formu’na (SPAI-SF) verdikleri cevaplar (Pursaklar, Ankara, 2019)... 64 Tablo 5.11. Araştırmaya katılan öğrencilerin Akıllı Telefon Bağımlılığı Envanteri-Kısa Formu’ndan (SPAI-SF) aldıkları puanlar (Pursaklar, Ankara, 2019). ... 65 Tablo 5.12. Araştırmaya katılan öğrencilerin internete erişim durumları ve yolları (Pursaklar, Ankara, 2019). ... 66 Tablo 5.13. Araştırmaya katılan öğrencilerin Young İnternet Bağımlılığı Testi-Kısa
Formu’na (YİBT-KF) verdikleri cevaplar (Pursaklar, Ankara, 2019). ... 68 Tablo 5.14. Araştırmaya katılan öğrencilerin Young İnternet Bağımlılığı Testi-Kısa
Formu’ndan (YİBT-KF) aldıkları puanlar (Pursaklar, Ankara, 2019). ... 69 Tablo 5.15. Akıllı Telefon Bağımlılığı Envanteri-Kısa Formu’nun (SPAI-SF) dil geçerliği çeviri ve ölçek anlaşılabilirliği değerlendirme aşamaları. ... 71 Tablo 5.16. Akıllı Telefon Bağımlılığı Envanteri-Kısa Formu’nun (SPAI-SF) maddeleri için DFA sonuçları. ... 74 Tablo 5.17. DFA’da kullanılan standart uyum ölçüleri ve Akıllı Telefon Bağımlılığı
Envanteri-Kısa Formu’nun (SPAI-SF) uyum değerleri. ... 74 Tablo 5.18. Young İnternet Bağımlılığı Testi-Kısa Formu (YİBT-KF) ve Akıllı Telefon Bağımlılığı Envanteri-Kısa Formu (SPAI-SF) puanları arasındaki korelasyon analizi. ... 75 Tablo 5.19. Akıllı Telefon Bağımlılığı Envanteri-Kısa Formu’nun (SPAI-SF) tamamı ve alt boyutları için hesaplanan Chronbach Alfa Değerleri. ... 76
Tablo 5.20. Araştırmaya katılan öğrencilerin Akıllı Telefon Bağımlılığı Envanteri-Kısa Formu’nun (SPAI-SF) ilk test ve tekrar testinden puanları arasındaki korelasyon analizi (Pursaklar, Ankara, 2019). ... 76 Tablo 5.21. Araştırmaya katılan öğrencilerin Akıllı Telefon Bağımlılığı Envanteri-Kısa Formu’na (SPAI-SF) verdikleri cevaplar (Pursaklar, Ankara, 2019)... 77 Tablo 5.22. Akıllı Telefon Bağımlılığı Envanteri-Kısa Formu’nun (SPAI-SF) korelasyona dayalı madde analizi sonuçları... 79 Tablo 5.23. Akıllı Telefon Bağımlılığı Envanteri-Kısa Formu’nun (SPAI-SF) madde puanı ve toplam puanlar arasındaki korelasyon analizi. ... 80 Tablo 5.24. Araştırmaya katılan öğrencilerin cinsiyetlerine göre cep telefonu kullanma durumu ve kullandıkları hat türleri (Pursaklar, Ankara, 2019). ... 81 Tablo 5.25. Araştırmaya katılan öğrencilerin cinsiyetlerine göre akıllı telefon kullanma durumlarıyla ilgili özellikleri (Pursaklar, Ankara, 2019). ... 83 Tablo 5.26. Araştırmaya katılan öğrencilerin cinsiyetleri ve akıllı telefon kullanma özellikleri arasındaki ilişki (Pursaklar, Ankara, 2019). ... 85 Tablo 5.27. Araştırmaya katılan öğrencilerin okullarına göre cep telefonu kullanma durumu ve kullandıkları hat türleri (Pursaklar, Ankara, 2019). ... 86 Tablo 5.28. Araştırmaya katılan öğrencilerin okullarına göre akıllı telefon kullanma durumlarıyla ilgili özellikleri (Pursaklar, Ankara, 2019). ... 87 Tablo 5.29. Araştırmaya katılan öğrencilerin okulları ve akıllı telefon kullanma özellikleri arasındaki ilişki (Pursaklar, Ankara, 2019)... 90 Tablo 5.30. Araştırmaya katılan öğrencilerin okul türlerine göre cep telefonu kullanma durumu (Pursaklar, Ankara, 2019). ... 91 Tablo 5.31. Araştırmaya katılan öğrencilerin okul türleri ve akıllı telefon kullanma özellikleri arasındaki ilişki (Pursaklar, Ankara, 2019). ... 92 Tablo 5.32. Araştırmaya katılan öğrencilerin annelerinin eğitim durumlarına göre cep telefonu kullanma durumu (Pursaklar, Ankara, 2019). ... 93 Tablo 5.33. Araştırmaya katılan öğrencilerin annelerinin eğitim durumlarına göre akıllı telefon kullanma durumlarıyla ilgili özellikleri (Pursaklar, Ankara, 2019). ... 93 Tablo 5.34. Araştırmaya katılan öğrencilerin annelerinin eğitim durumları ve akıllı telefon kullanma özellikleri arasındaki ilişki (Pursaklar, Ankara, 2019)... 94 Tablo 5.35. Araştırmaya katılan öğrencilerin babalarının eğitim durumlarına göre cep telefonu kullanma durumu (Pursaklar, Ankara, 2019). ... 95 Tablo 5.36. Araştırmaya katılan öğrencilerin babalarının eğitim durumlarına göre akıllı telefon kullanma durumlarıyla ilgili özellikleri (Pursaklar, Ankara, 2019). ... 96
Tablo 5.37. Araştırmaya katılan öğrencilerin babalarının eğitim durumları ve akıllı telefon kullanma özellikleri arasındaki ilişki (Pursaklar, Ankara, 2019)... 97 Tablo 5.38. Araştırmaya katılan öğrencilerin annelerinin çalışma durumuna göre cep telefonu kullanma durumu ve kullandıkları hat türleri (Pursaklar, Ankara, 2019). ... 98 Tablo 5.39. Araştırmaya katılan öğrencilerin annelerinin çalışma durumuna göre akıllı telefon kullanma durumlarıyla ilgili özellikleri (Pursaklar, Ankara, 2019). ... 99 Tablo 5.40. Araştırmaya katılan öğrencilerin annelerinin çalışma durumu ve akıllı
telefon kullanma özellikleri arasındaki ilişki (Pursaklar, Ankara, 2019)... 100 Tablo 5.41. Araştırmaya katılan öğrencilerin babalarının çalışma durumuna göre cep telefonu kullanma durumu ve kullandıkları hat türleri (Pursaklar, Ankara, 2019). ... 101 Tablo 5.42. Araştırmaya katılan öğrencilerin babalarının çalışma durumuna göre akıllı telefon kullanma durumlarıyla ilgili özellikleri (Pursaklar, Ankara, 2019). ... 102 Tablo 5.43. Araştırmaya katılan öğrencilerin babalarının çalışma durumu ve akıllı
telefon kullanma özellikleri arasındaki ilişki (Pursaklar, Ankara, 2019)... 103 Tablo 5.44. Araştırmaya katılan öğrencilerin gelir durumu algısına göre cep telefonu kullanma durumu ve kullandıkları hat türleri (Pursaklar, Ankara, 2019). ... 104 Tablo 5.45. Araştırmaya katılan öğrencilerin gelir durumu algısına göre akıllı telefon kullanma durumlarıyla ilgili özellikleri (Pursaklar, Ankara, 2019). ... 105 Tablo 5.46. Araştırmaya katılan öğrencilerin gelir durumu algıları ve akıllı telefon
kullanma özellikleri arasındaki ilişki (Pursaklar, Ankara, 2019)... 106 Tablo 5.47. Araştırmaya katılan öğrencilerin evlerindeki kişi sayısı, kardeş sayısı ve cep telefonu kullanma durumu arasındaki ilişki (Pursaklar, Ankara, 2019). ... 107 Tablo 5.48. Araştırmaya katılan öğrencilerin evlerindeki kişi sayısı, kardeş sayısı ve kullandıkları hat türü arasındaki ilişki (Pursaklar, Ankara, 2019). ... 108 Tablo 5.49. Araştırmaya katılan öğrencilerin evlerindeki kişi sayısı ve kardeş sayısı ile akıllı telefon kullanımıyla ilgili bazı özelliklerinin korelasyon analizi (Pursaklar, Ankara, 2019). ... 109 Tablo 5.50. Araştırmaya katılan öğrencilerin ailelerinde akıllı telefon kullanan kişi sayısı ile akıllı telefon kullanımıyla ilgili bazı özelliklerinin korelasyon analizi (Pursaklar,
Ankara, 2019). ... 109 Tablo 5.51. Araştırmaya katılan öğrencilerin ailenin kaçıncı çocuğu olduğuna göre cep telefonu kullanma durumu ve kullandıkları hat türleri (Pursaklar, Ankara, 2019). ... 110 Tablo 5.52. Araştırmaya katılan öğrencilerin ailenin kaçıncı çocuğu olduğu ve akıllı telefon kullanma özellikleri arasındaki ilişki (Pursaklar, Ankara, 2019)... 111 Tablo 5.53. Araştırmaya katılan öğrencilerin kendine ait oda varlığına göre cep telefonu kullanma durumu ve kullandıkları hat türleri (Pursaklar, Ankara, 2019). ... 112
Tablo 5.54. Araştırmaya katılan öğrencilerin kendine ait oda varlığına göre akıllı telefon kullanma durumlarıyla ilgili özellikleri (Pursaklar, Ankara, 2019). ... 113 Tablo 5.55. Araştırmaya katılan öğrencilerin kendine ait oda varlığı ve akıllı telefon kullanma özellikleri arasındaki ilişki (Pursaklar, Ankara, 2019)... 115 Tablo 5.56. Araştırmaya katılan öğrencilerin ebeveynlerinin tutumuna göre cep
telefonu kullanma durumu ve kullandıkları hat türleri (Pursaklar, Ankara, 2019). ... 116 Tablo 5.57. Araştırmaya katılan öğrencilerin ebeveynlerinin tutumuna göre akıllı telefon kullanma durumlarıyla ilgili özellikleri (Pursaklar, Ankara, 2019). ... 117 Tablo 5.58. Araştırmaya katılan öğrencilerin ‘’ebeveyninin tutumu: ilgisiz’’ ve akıllı telefon kullanma özellikleri arasındaki ilişki (Pursaklar, Ankara, 2019)... 120 Tablo 5.59. Araştırmaya katılan öğrencilerin ‘’ebeveyninin tutumu: karar alma sürecine katar’’ ve akıllı telefon kullanma özellikleri arasındaki ilişki (Pursaklar, Ankara, 2019).121 Tablo 5.60. Araştırmaya katılan öğrencilerin ‘’ebeveyninin tutumu: otoriter’’ ve akıllı telefon kullanma özellikleri arasındaki ilişki (Pursaklar, Ankara, 2019)... 122 Tablo 5.61. Araştırmaya katılan öğrencilerin “ebeveyninin tutumu: düşkün’’ ve akıllı telefon kullanma özellikleri arasındaki ilişki (Pursaklar, Ankara, 2019)... 123 Tablo 5.62. Araştırmaya katılan öğrencilerin harçlık alma durumuna göre cep telefonu kullanma durumu ve kullandıkları hat türleri (Pursaklar, Ankara, 2019). ... 124 Tablo 5.63. Araştırmaya katılan öğrencilerin harçlık alma durumuna göre akıllı telefon kullanma durumlarıyla ilgili özellikleri (Pursaklar, Ankara, 2019). ... 125 Tablo 5.64. Araştırmaya katılan öğrencilerin harçlık alma durumu ve akıllı telefon kullanma özellikleri arasındaki ilişki (Pursaklar, Ankara, 2019)... 126 Tablo 5.65. Araştırmaya katılan öğrencilerin aldıkları harçlık miktarı ile akıllı telefon kullanımıyla ilgili bazı özelliklerinin korelasyon analizi (Pursaklar, Ankara, 2019). ... 127 Tablo 5.66. Araştırmaya katılan öğrencilerin okul başarı algılarına göre cep telefonu kullanma durumu (Pursaklar, Ankara, 2019). ... 127 Tablo 5.67. Araştırmaya katılan öğrencilerin okul başarı algılarına göre akıllı telefon kullanma durumlarıyla ilgili özellikleri (Pursaklar, Ankara, 2019). ... 129 Tablo 5.68. Araştırmaya katılan öğrencilerin okul başarı algıları ve akıllı telefon
kullanma özellikleri arasındaki ilişki (Pursaklar, Ankara, 2019)... 130 Tablo 5.69. Araştırmaya katılan öğrencilerin arkadaşlarıyla görüşme sıklıklarına göre cep telefonu kullanma durumu (Pursaklar, Ankara, 2019). ... 131 Tablo 5.70. Araştırmaya katılan öğrencilerin arkadaşlarıyla görüşme sıklıkları ve akıllı telefon kullanma özellikleri arasındaki ilişki (Pursaklar, Ankara, 2019)... 132 Tablo 5.71. Araştırmaya katılan öğrencilerin okul dışındaki zamanını geçirdiği
aktivitelere göre cep telefonu kullanma durumu (Pursaklar, Ankara, 2019). ... 133
Tablo 5.72. Araştırmaya katılan öğrencilerin okul dışındaki zamanını geçirdiği
aktivitelere göre akıllı telefon kullanma durumlarıyla ilgili özellikleri (Pursaklar, Ankara, 2019). ... 134 Tablo 5.73. Araştırmaya katılan öğrencilerin okul dışındaki zamanını geçirdiği
aktivitelere göre akıllı telefon ile yapılan eylemler (Pursaklar, Ankara, 2019). ... 136 Tablo 5.74. Araştırmaya katılan öğrencilerin okul öncesi dönemde (yedi yaşa kadar) televizyon izleme süresi ile akıllı telefon kullanımıyla ilgili bazı özelliklerinin korelasyon analizi (Pursaklar, Ankara, 2019). ... 137 Tablo 5.75. Araştırmaya katılan öğrencilerin akıllı telefon kullanımıyla ilgili bazı
özelliklerinin korelasyon analizi (Pursaklar, Ankara, 2019). ... 137 Tablo 5.76. Araştırmaya katılan öğrencilerin cep telefonu kullanma durumuna göre kronik ağrılarının bulunma durumu (Pursaklar, Ankara, 2019). ... 138 Tablo 5.77. Araştırmaya katılan öğrencilerin telefon kullanma durumlarıyla ilgili
özelliklerine göre kronik ağrılarının bulunma durumu (Pursaklar, Ankara, 2019). ... 139 Tablo 5.78. Araştırmaya katılan öğrencilerin kronik ağrılarının bulunma durumları ve akıllı telefona günlük ayırdıkları süreler arasındaki ilişki (Pursaklar, Ankara, 2019). .... 139 Tablo 5.79. Araştırmaya katılan öğrencilerin sahip oldukları kronik ağrı sayıları ile akıllı telefon kullanımıyla ilgili bazı özelliklerinin korelasyon analizi (Pursaklar, Ankara, 2019).
... 140 Tablo 5.80. Araştırmaya katılan öğrencilerin bazı sosyo-demografik özelliklerine göre akıllı telefon bağımlısı olma durumları (Pursaklar, Ankara, 2019). ... 141 Tablo 5.81. Araştırmaya katılan öğrencilerin akıllı telefon bağımlısı olma durumları ve bazı sayısal değişkenler arasındaki ilişki (Pursaklar, Ankara, 2019)... 143 Tablo 5.82. Araştırmaya katılan öğrencilerin akıllı telefon kullanma durumlarıyla ilgili özelliklerine göre akıllı telefon bağımlısı olma durumları (Pursaklar, Ankara, 2019). ... 144 Tablo 5.83. Araştırmaya katılan öğrencilerin akıllı telefonla vakit geçirme durumlarıyla ilgili özelliklerine göre akıllı telefon bağımlısı olma durumları (Pursaklar, Ankara, 2019).
... 146 Tablo 5.84. Araştırmaya katılan öğrencilerin akıllı telefonla vakit geçirme durumlarıyla ilgili özelliklerine göre akıllı telefon bağımlısı olma durumları (Pursaklar, Ankara, 2019).
... 148 Tablo 5.85. Araştırmaya katılan öğrencilerin akıllı telefon bağımlısı olma durumları ve YİBT-KF’den aldıkları puanlar arasındaki ilişki (Pursaklar, Ankara, 2019). ... 149 Tablo 5.86. Araştırmaya katılan öğrencilerin akıllı telefon bağımlısı olma durumlarına göre kronik ağrılarının bulunma durumu (Pursaklar, Ankara, 2019). ... 149 Tablo 5.87. Araştırmaya katılan öğrencilerin akıllı telefon bağımlısı olma durumları ve toplam ağrı sayıları arasındaki ilişki (Pursaklar, Ankara, 2019). ... 150
Tablo 5.88. Araştırmaya katılan öğrencilerin tanılı ruh sağlığı sorunu olma durumuna
göre akıllı telefon bağımlısı olma durumları (Pursaklar, Ankara, 2019). ... 150
Tablo 5.89. Lojistik regresyon analizi tahmin durumu ve doğruluk yüzdesi. ... 151
Tablo 5.90. Lojistik regresyon analizi model uyumu (Hosmer-Lemeshow Testi). ... 151
Tablo 5.91. Lojistik regresyon analizi model açıklayıcılığı. ... 151
Tablo 5.92. Akıllı telefon bağımlığı için lojistik regresyon analizi sonuçları. ... 152
1. GİRİŞ
Bağımlılık, bir madde ya da davranışı kullanmayı bırakamama veya kontrol edememe olarak tanımlanmaktadır (1). Uluslararası Hastalıklar ve Sağlık Sorunları Sınıflandırmasının Onuncu Revizyonu (ICD-10) bağımlılığı bir sendrom olarak ele almakta ve bir maddenin veya bir madde sınıfının kullanımı sırasında ortaya çıkan ve kişinin önceki davranışlarından daha fazla öncelik kazanan birçok fizyolojik, davranışsal ve bilişsel değişkenleri içeren bir durum olarak tanımlamaktadır (2). Dünya’da bağımlılık sorununun boyutu giderek artmakta ve madde bağımlılıkları ve davranışsal bağımlılıklar önemli bir halk sağlığı sorunu oluşturmaktadır. Sadece uyuşturucu madde bağımlılığına bakıldığında Birleşmiş Milletler’in (BM) 2018 Dünya Uyuşturucu Raporuna göre Dünya üzerinde 31 milyon uyuşturucu bağımlısı bulunmaktadır (3).
Bağımlılık denildiğinde daha çok sigara, alkol gibi maddelere ilişkin bağımlılıklar düşünülmektedir. Ancak teknolojik gelişmelere paralel olarak bağımlılık anlayışında da değişim olmuş; televizyon, internet, akıllı telefon bağımlılığı yanında bilgisayar ortamında oyun ve kumar oynamak gibi davranış tabanlı yeni bağımlılık türleri ortaya çıkmıştır. Davranış tabanlı bağımlılıkların ortak özellikleri, davranışı ya da eylemi kontrol edememe ve olumsuz sonuçlarına rağmen davranış ya da eylemin devamlılık göstermesi olarak tanımlanmaktadır (4).
Davranışla ilişkili bağımlılıklar arasında akıllı telefon bağımlılığı giderek önem kazanmaktadır. Akıllı telefonlar, iletişim amaçlı kullanımlarının yanı sıra, internet erişimi sağlama, fotoğraf çekme, video-ses kaydetme, adres-yön bulma, müzik dinleme, alışveriş yapma, kitap okuma, film/dizi izleme ve oyun oynama gibi çok sayıda işleve sahip teknolojik cihazlardır (5).
Akıllı telefonların yaygınlaşması ve aşırı kullanımı bu konuyu bir halk sağlığı sorunu haline getirmiştir (3). Zira akıllı telefonu aşırı kullanma, fiziksel, ruhsal ve sosyal sağlık sorunlarına neden olabilmektedir: Ekrana devamlı bakmanın yol açtığı baş, sırt, üst ekstremite bölgelerinde ağrı, göz sorunları, boyun kaslarında tutulma, uyku düzensizliği gibi fiziksel sorunların yanı sıra, akıllı telefonu sürekli kontrol etme isteği
nedeniyle dikkat kaybı; sosyal medya uygulamaları aracılığıyla iletişimin yaygınlaşmasıyla da yüz yüze iletişimin azalması gibi istenmeyen ruhsal ve sosyal sonuçlar görülebilmektedir. Ayrıca her alanda iletişimin kolayca sağlanabilmesi bireyin sağlıksız ve yasal olmayan ortamlara çekilme riskini artırmaktadır (6, 7).
Bireyin akıllı telefon kullanmaya giderek daha fazla zaman ayırması ve günlük yaşamının her anını akıllı telefonla birlikte geçirmesi, telefonu normal kullanma biçiminden uzaklaştırıp bağımlılık haline dönüştürebilmektedir. ‘’Akıllı telefon bağımlılığı’’ bir teknolojik bağımlılık türü olarak düşünülebilir. Teknolojik bağımlılıklar, insan-makine etkileşimini içeren ve kimyasal olmayan bir davranışsal bağımlılık olarak tanımlanmaktadır (8). Benzer bir davranışsal bağımlılık olan internet bağımlılığı, “Ruhsal Bozuklukların Tanısal ve Sayımsal El Kitabının V. Baskısı'nda (DSM-V) bir tür “madde bağımlılığı ve bağımlılık bozukluğu” olarak sınıflandırılmıştır (5, 9).
Akıllı telefonlar üzerinden internet erişimi son yıllarda bu telefonların ayrılmaz bir işlevi haline gelmiştir. Akıllı telefonlar aracılığı ile erişilen internetin iletişim, haber, bilgi, oyun vb gibi öğeleri bünyesinde barındırarak yaşamı kolaylaştırması, zaman tasarrufu sağlaması, eğlence amacı taşıyan geniş bir kullanım alanına sahip olması insan yaşamı için önemli görülmektedir (2).
Türkiye İstatistik Kurumu’nun (TÜİK) 2018 “Hane Halkı Bilişim Teknolojileri Kullanım Araştırması Raporu”na göre 2018 yılında Türkiye’de 16-74 yaş grubunda internet kullanım düzeyi %72,9’dur. Ayrıca hanelerin %83,8’i evden internet erişim imkânına sahiptir. Hanelerin %44,5’i sabit geniş bant bağlantı (ADSL, kablolu internet, fiber internet vb) ile internete erişirken, %79,4’ü mobil geniş bant bağlantı ile internete erişim sağlamaktadır (10). Dünya genelinde akıllı telefon satışları 2012-2015 yılları arasında her yıl yaklaşık %26 artarak yılda 1,5 milyar telefon satışına ulaşmıştır (11).
Dünya’da 2014 yılında yaklaşık bir buçuk milyar akıllı telefon olduğu, bu sayının 2020 yılında 2,8 milyara ulaşacağı tahmin edilmektedir (7). Akıllı telefonlara eklenen yeni özellikler, ucuz akıllı telefon seçenekleri ve kolay taşınabilirlik akıllı telefon sayısında ve kullanımındaki artışı açıklayabilmektedir. Gençlerin teknoloji kullanımı ve buna bağlı
olarak akıllı telefon kullanımı da gün geçtikçe artmaktadır. Bu artış fotoğraf çekme ve oyun oynamanın yanı sıra internet ağlarının yaygınlaşmasıyla sosyal medya kullanımı gibi gençlerin ilgi duyduğu alanların varlığıyla ilişkilendirilmektedir (12).
TÜİK 2013 yılı verilerine göre, 06-15 yaş grubunda cep telefonu kullanan çocukların ortalama cep telefonu kullanmaya başlama yaşı 10 iken, 06-10 yaş grubunda 7, 11-15 yaş grubunda 11’dir. Cep telefonu kullanma amaçları ise sırasıyla; %92,8 ile konuşma, %66,8 ile oyun oynama, %65,4 ile mesajlaşma ve %30,7 ile internete girmektir. Cep telefonu kullanan 06-10 yaş grubunun %80’i, 11-15 yaş grubunun ise
%62,9’u cep telefonu üzerinden oyun oynarken, 06-10 yaş grubunun %29,4’ü, 11-15 yaş grubunun %76,2’si mesajlaşmıştır (13).
Akıllı telefonun özellikle lise çağındaki ergenler arasında kullanım yaygınlığının belirlenmesi ve bu yaş grubunda “sağlıklı akıllı telefon kullanma davranışı”nın geliştirilmesi gerekmektedir. Akıllı telefon kullanma düzeyinin ve bu durumun bağımlılık haline gelmesinin incelenmesi de ayrıca önemlidir. Ergenler arasında akıllı telefon bağımlığını tarayan araçların oluşturulması ve bu araçların geçerlik ve güvenirliklerinin belirlenmesi bu konuda yapılacak çalışmalara katkı sağlayacaktır.
Bu nedenlerle Lin ve arkadaşları tarafından geliştirilmiş olan Akıllı Telefon Bağımlılığı Envanteri-Kısa Formu’nun (SPAI-SF) geçerlik ve güvenirlik çalışmasının yapılması, Ankara’nın Pursaklar İlçesi’ndeki liselerde öğrenim gören 10. sınıf öğrencilerinin akıllı telefon kullanma durumlarınının ve akıllı telefon bağımlılığı ile ilişkili bazı faktörlerinin araştırılması için bu araştırma planlanmıştır (14).
2. AMAÇLAR
Bu çalışma ile Ankara’nın Pursaklar İlçesi’ndeki liselerde öğrenim gören 10. sınıf öğrencileri arasında,
1. Akıllı Telefon Bağımlılığı Envanteri-Kısa Formu’nun geçerlik analizleri için dil geçerliği, yüzey geçerliği, yapı geçerliği ve ölçüt geçerliğini, güvenirlik analizleri için iç tutarlılık analizi, test-tekrar test güvenirlik analizi ve madde analizini yapmak, 2. Akıllı telefon kullanma durumunu belirlemek,
3. Akıllı telefon kullanmayla ilişkili bazı faktörleri belirlemek,
4. Akıllı Telefon Bağımlılığı Envanteri-Kısa Formu aracılığı ile akıllı telefon bağımlılığı düzeyini saptamak,
5. Akıllı telefon bağımlılığı ile ilişkili bazı faktörleri incelemek, amaçlanmıştır.
3. GENEL BİLGİLER 3.1. Akıllı Telefon Tanımı
Akıllı telefon genellikle bir dokunmatik ekran ara yüzü, internet erişimi ve indirilen uygulamaları çalıştırabilen bir işletim sistemi olan ve bir bilgisayarın işlevlerinin çoğunu gerçekleştirebilen cep telefonudur (15). Akıllı telefonların tasarlanma amacı da bir bilgisayar ile yapılabilecek işlerin taşınabilir telefonlarla yapılmasıdır. İlk olarak 1994 yılında üretilen ve 2007 yılında piyasaya sürülen akıllı telefonların sahip olduğu bu özellikler akıllı telefon kullanımını ve akıllı telefon sahibi olma durumunu yaygınlaştırmıştır (16-19). Yeni bilgi kaynaklarının oluşması ve iletişim teknolojilerinin gelişmesi, akıllı telefonun yaşamın her alanında kullanılmasını sağlamış ve neredeyse insan bedeninin ve kimliğinin bir uzantısı haline gelmiştir (20).
3.2. Akıllı Telefonların Dünyada ve Türkiye'de Kullanım Sıklığı
Akıllı telefon sahibi olma ve akıllı telefon kullanma sıklığı dünyada ve ülkemizde son yıllarda hızla artmaktadır (21-23). Pew Araştırma Merkezi’nin araştırmasına göre gelişmekte olan ülkelerde bir akıllı telefona sahip olduğunu söyleyenlerin yüzdesinde belirgin bir artış görülmektedir. 2013 yılında gelişmiş ve gelişmekte olan ülkelerde yaşayanların %45’i internet kullandığını veya bir akıllı telefona sahip olduğunu bildirmiştir. 2015 yılında bu yüzde 54’e yükselmiştir ve bu artış büyük ölçüde Türkiye, Malezya, Şili ve Brezilya gibi gelişmekte olan ülkelerden kaynaklanmaktadır (Tablo 3.1).
Buna karşın Amerika, Kanada ve Pasifik ülkeleri (Avustralya, Japonya ve Güney Kore) gibi gelişmiş ülkelerde akıllı telefon kullanma düzeyi %87’dir (22). İnternet kullanımı, bir akıllı telefona sahip olma ve akıllı telefon kullanma düzeyleri gelişmiş ülkelerde gelişmekte olan ülkelerden daha yüksektir (16). Yıllar içinde gelişmekte olan ülkelerdeki artışa rağmen, gelişmiş ülkeler hala daha yüksek internet erişim oranlarına, akıllı telefon sahibi olma ve akıllı telefon kullanma oranlarına sahiptir (22).
Tablo 3.1. Bazı ülkelere göre bir akıllı telefona sahip olduğunu bildiren erişkinlerin yüzdesi ve yıllar içindeki değişimi (Pew Araştırma Merkezi, küresel tutum araştırması, 2016) (22).
Ülkeler 2013 2014 2015 2013-2015
değişimi
% % %
Türkiye 17 - 59 +42
Malezya 31 47 65 +34
Şili 39 58 65 +26
Brezilya 15 24 41 +22
Rusya 23 33 45 +21
Çin 37 55 58 +20
Polonya 21 29 41 +14
Not: Yüzdeler toplam örneğe göre verilen yüzdelerdir. Yüzdelerdeki değişim istatistiksel olarak anlamlıdır.
Dünyada bireylerin eğitim ve gelir düzeyleri arttıkça akıllı telefona sahip olma oranlarının da arttığı görülmektedir (22).
Bölgeler düzeyinde ele alındığında Amerika bölgesi en yüksek düzeyde akıllı telefona sahip olan bölgedir. Bölgedeki kırk ülke genelinde akıllı telefona sahip olma ortalaması ise %43’tür. Ülkeler düzeyinde bakıldığında, Güney Kore’nin en yüksek akıllı telefona sahip olan ülke olarak öne çıktığını ve en az akıllı telefonu olan ülkelerin ise en yoksul ülkeler olan Tanzanya (%11), Uganda (%4) ve Etiyopya (%4) olduğu görülmektedir. Ülkemizde akıllı telefon sahibi olma durumu dünya ortalamasının üzerinde olup %59 gibi yüksek bir yüzdededir. Ayrıca 2013-2015 yılları arasında akıllı telefon sahibi olma durumundaki en büyük değişiklik 42 puan artışla Türkiye’ye aittir (Tablo 3.1) (22).
Akıllı telefon kullanımı gençler arasında oldukça yaygındır. İsviçre’deki 12-19 yaşları arasındaki ergenlerin %97’si bir akıllı telefona sahiptir (24). Türkiye İstatistik Kurumu’nun (TÜİK) 2016 yılı verilerine göre Türkiye’deki hanelerin yüzde 96,9’unda cep telefonu veya akıllı telefon bulunmaktadır (25).
Teknolojinin kullanımında cinsiyet farklılıkları da vardır. Özellikle Afrika ülkelerinde erkeklerin akıllı telefon kullanımı belirgin olarak kadınlardan daha fazladır (Tablo 3.2) (22).
Tablo 3.2. Bazı ülkelere göre bir akıllı telefona sahip olduğunu bildiren erişkinlerin cinsiyetlere göre yüzdesi ve cinsiyetler arasındaki fark (Pew Araştırma Merkezi, küresel tutum araştırması, 2016).
Ülkeler Kadın Erkek Cinsiyetler arasındaki
fark
% %
Meksika 28 44 +16
Nijerya 21 34 +13
Kenya 20 32 +12
Gana 15 27 +12
İspanya 66 75 +9
Kanada 63 72 +9
Burkina Faso 9 18 +9
Pakistan 6 15 +9
Almanya 56 64 +8
Fransa 45 53 +8
Hindistan 13 21 +8
Birleşik Krallık 65 72 +7
Rusya 41 48 +7
Not: Yüzdeler toplam örneğe göre verilen yüzdelerdir. Yüzdelerdeki değişim istatistiksel olarak anlamlıdır.
Akıllı telefonun kullanımı daha çok lise ve üniversite öğrencileri arasında yaygındır (26). Ayrıca hemen hemen her ülkede 18-34 yaş arasındaki bireylerin 35 yaş üstündeki bireylere göre internet ve akıllı telefon kullanıcısı olma ihtimalleri daha yüksektir (22).
Bilgiden Büyüme (Growth from Knowlege-GfK) ve DigitalTalks’ın birlikte yürüttüğü araştırmanın 2018 verilerine göre Türkiye’de 6-15 yaş arası çocukların %59’u akıllı telefon sahibidir (27).
3.3. Akıllı Telefonların Avantajları ve Kullanım Alanları
Günümüz yaşamının bireylere kazandırdığı en önemli değişikliklerden biri tartışmasız akıllı telefonlardır (28). Wan ve Chiou’nun yaptığı ve Kenevir’in aktardığı bir araştırmaya göre; eğlence ve boş vakit, duygusal başa çıkma, gerçeklikten kaçış,
kişilerarası ve sosyal ihtiyaçların tatmini, başarı ihtiyacı, heyecan, meydan okuma ve güç ihtiyacı gibi durumlar bireyin psikolojik ihtiyaçları ve hayattaki motivasyonlarıdır.
Bireyler akıllı telefonları bu ihtiyaçlara yönelik kullanmaktadır (29).
Akıllı telefonlar, hem cep telefonu özellikleri hem de taşınabilir bilgisayarlarda olduğu gibi gelişmiş işlevleri sayesinde günlük hayatın ayrılmaz bir parçası olmuştur ve insan yaşamını ve faaliyetlerini kolaylaştırarak, kişilere internet ağı üzerinden bilgi, iletişim, eğitim, ulaşım ve eğlence amaçlı çok sayıda uygulama sunmaktadır. Kişiler sayısız uygulamaları kullanarak merak ettikleri bilgilere ve sosyal ağlara ulaşabilme, e- posta ve mesajlarını okuma, e-kitap okuma, işle ilgili durumlarını yönetme, dersle ilgili araştırmalar yapma, bankacılık ve ödeme hizmetlerini kullanma gibi avantajlara sahiptir. Ayrıca akıllı telefonların taşınabilirlik özelliği, kişilere kolaylık sağlamakta ve kişilerin birbirleriyle olan iletişimlerini sağlamaktadır (26, 30-32).
GfK ve DigitalTalks’ın birlikte yürüttüğü araştırmanın 2017 verilerine göre akıllı telefon sahibi olanların neredeyse tamamı akıllı telefonu konuşmak dışında en fazla internete girmek için kullandığını belirtmektedir. İnternete girmeyi sırasıyla;
mesajlaşmak, fotoğraf/video çekmek, müzik dinlemek, mailleri kontrol etmek ve oyun oynamak izlemektedir (33).
Akıllı telefonun kullanım amaçları arasında her ne kadar internete ulaşabilme, sosyal ağlara bağlanabilme, oyun oynama, alışveriş yapma, iletişim kurma gibi işlevsel durumlar olsa da yapılan araştırmalarda telefonun gereklilikten çok bir statü sembolü olarak kullanıldığı ortaya çıkmıştır (34, 35).
Akıllı telefonun cinsiyetlere göre kullanım amaçlarının incelendiği araştırmalara göre kadınlar erkeklerden daha sık sosyal ağ hizmetlerini ve mesajlaşma uygulamalarını kullanmaktadır (31). Ayrıca 2017 verilerine göre kadınların akıllı telefonu erkeklerden daha fazla oranda fotoğraf/video çekmek için kullandığı tespit edilmiştir. Erkeklerin akıllı telefonu kadınlardan daha fazla kullandığı durum ise e-postalarını kontrol etmektir (33).
3.4. Akıllı Telefon Satın Alma Tercihleri
Yapılan araştırmalarda bireylerin akıllı telefon alırken dikkat ettiği özellikler incelenmiştir. Akıllı telefon satın alma tercihinde akıllı telefonun özelliklerinin, markasının ve yapılan reklamların etkili olduğu görülmüştür (36). Yapılan bir araştırmada bireylerin akıllı telefon tercihini akıllı telefonun markasından çok tasarımı ve performans özelliklerinin etkilediği tespit edilmiştir (37). Bir diğer araştırmada akıllı telefon tercihinde telefonun modeli, ekran ve kamera özellikleri ve garanti süresinin kadın cinsiyetteki öğrenciler için daha önemli olduğu gösterilmiştir (35).
Akıllı telefonun tercih edilme nedenlerinden biri de işletim sistemidir. İşletim sistemi üzerinden indirilebilen uygulamaların çeşitliliği kişinin tercihlerini etkilemektedir (20).
3.5. Akıllı Telefon Almak ve Kullanmak İçin Yapılan Harcama
Akıllı telefon satışları 2010 yılından günümüze yaklaşık %92 artmıştır (19).
GfK’nın yaptığı araştırmaya göre küresel alanda akıllı telefon için 2019’un ilk yarısında 210 Milyon Euro harcanmıştır (38). Eş zamanlı olarak Türkiye’de akıllı telefon için yapılan harcamanın tutarı ise 1,8 Milyon Euro (10,8 Milyon TL) olmuştur (39).
Akıllı telefonun özelliklerinin kullanılabilmesi için bazı uygulamaların internet destekli olması gerekmektedir. Kullanımın devamlılığı için kullanıcılar internete erişimine belli bir bütçe ayırmak durumundadır. Akıllı telefonun aşırı kullanımı bağımlılığa neden olduğundan her bağımlılıkta olduğu gibi, akıllı telefon bağımlılığını sürdürmek için de önemli paralar harcanmaktadır (40).
Akıllı telefonların gerek tükettiği enerji miktarı gerekse bünyesinde birçok özellik barındırması nedeniyle şarjları daha sık bitmektedir. Bu durum hem faturalar hem de pil ömrünün azalması ve pil alma gibi nedenlerle ekstra mali bir yük oluşturmaktadır (18).
Ayrıca yapılan bir araştırmada akıllı telefonunda var olan oyunun seviyesini yükseltmek için erkeklerin kadınlardan daha çok para harcadığı görülmüştür (41).
3.6. Aşırı Akıllı Telefon Kullanmak Ne Demektir?
Akıllı telefonun aşırı kullanımı, kullanıcının fiziksel ve zihinsel sağlığını etkileyerek akıllı telefona bağımlılık yaratmaktadır (42).
Akıllı telefonların sağladığı kolaylıklar ve popülarite gibi nedenler, kişilerin akıllı telefon kullandıkları sürelerin artmasına neden olmaktadır. Bu nedenle akıllı telefon kullanımı davranışsal bağımlılık kategorisine girmeye adaydır (31).
3.7. Bağımlılık Tanımı ve Çeşitleri
Glanze ve arkadaşları bağımlılığı “bırakması şiddetli bir duygusal, zihinsel veya fizyolojik reaksiyona neden olacak derecede zorlayıcı, kontrol edilemez bir maddeye, alışkanlığa veya uygulamaya düşkünlük” olarak tanımlamıştır (43). Egger ve arkadaşları bağımlılığı “bir madde ya da davranışı kullanmayı bırakamama veya kontrol edememe”
olarak tanımlanmıştır (1). Goodman'a göre bağımlılık ise, “sorunlu bir davranışı kontrol etmede tekrarlayan başarısızlık ve kayda değer olumsuz sonuçlara rağmen davranışın devam ettirilmesi” ile karakterizedir (40).
Bağımlılığın mekanizmasında ödül-ceza sistemi temel sorumlu olarak bilinmektedir. Bağımlılık yapan madde ve davranışlar beyinde dopamin salınımına neden olarak bu mekanizmayı işletir (44).
Bağımlılık kavramı genellikle sigara, alkol, uyuşturucu gibi maddelerin kullanımı ile ilişkilendirilmiştir. Ancak son zamanlarda egzersiz yapma, yemek yeme, alışveriş yapma, uyuma, kumar gibi davranışlarda da bağımlılık olabildiği; bilgisayar, internet ve telefon gibi teknolojik cihazların aşırı kullanımının da bağımlılığa neden olduğu düşünülmektedir (16).
Teknoloji bağımlılığı için literatürde henüz kesin bir tanım bulunmasa da internet bağımlılığı, bilgisayar bağımlılığı, sosyal medya bağımlılığı ve telefon bağımlılığı gibi kavramları içermektedir. Teknolojik bağımlılıkların belirtileri davranışlar üzerinden
açıklandığından teknoloji bağımlılığı aynı zamanda davranışsal bağımlılıklar içerisinde ele alınmaktadır (45).
3.8. Davranışsal Bağımlılık Nedir?
Kaldefelt-Winther ve arkadaşları davranışsal bağımlılığı iki temel unsurda ele almıştır. Birincisi davranışın doğrudan bir sonucu olarak işlevsellikte bozulma ve sıkıntı yaşama, ikincisi ise bu davranışın zaman içinde kalıcı olmasıdır (46). Davranışsal bağımlılıkların temel özelliği, kişinin kendisine veya başkalarına zarar verebilecek eylemde bulunma dürtüsüne, iticiliğine veya cazibesine karşı koyamamaktır, yani işlevsel bozulmadır. Her davranışsal bağımlılık, belirli bir alanda bu temel özelliğe sahip tekrarlayan bir davranış modeli ile tanımlanmaktadır (44).
Davranışsal bağımlılığın verdiği zarar önemli düzeyde değilse hastalık problemli ya da uygunsuz kullanım olarak veya başka bir primer bozukluğun yan sonucu olarak değerlendirilebilmektedir (40).
Maddeyle ilişkili bağımlılıklarla davranışsal bağımlılıklar arasında davranışı yapma isteği, geri çekilme belirtileri, davranışı durduramama veya azaltmaya yönelik girişimlerde başarısız olma gibi benzerlikler bulunmaktadır (47). Ayrıca her iki bağımlılık türü de sıklıkla ergenlik çağında ve/veya genç erişkinlikte başlamaktadır ve bu yaş gruplarında yaşlı bireylere göre daha yüksek düzeylerde görülmektedir (44).
3.9. Davranışsal Bağımlılık Kapsamında Bulunan Durumlar
Davranışsal bağımlılık kapsamında patolojik kumar bağımlılığı, çalma hastalığı (kleptomani), dürtüsel cinsel davranış, dürtüsel satın alma ve internet bağımlılığı sayılabilir. Davranışsal bağımlılıklar arasında en fazla kabul edilen durum patolojik kumar bağımlılığıdır. Patolojik kumar bağımlılığı, madde kullanım bozukluğu paterni gösterir ve genellikle çocukluk veya ergenlikte başlar (44).
3.10. DSM-5’e Göre Davranışsal Bağımlılıklar
Ruhsal Bozuklukların Tanısal ve İstatistiksel El Kitabı (DSM), Amerika Birleşik Devletleri ve diğer birçok ülkede psikiyatrik bozuklukların birincil sınıflandırma sistemidir (48). DSM-4’te davranışsal bağımlılıklardan patolojik kumar bağımlılığının kriterleri bulunmaktadır. DSM-4’te yer alan ‘madde kötüye kullanımı ve bağımlılığı’ tanı kategorisi, revizyon sonrasında ‘madde kullanımı ve bağımlılık bozuklukları’ olarak değiştirilmiştir. Revizyonda davranışsal bağımlılıklar da ele alınmış ve internet bağımlılığı bir hastalık olarak ifade edilmese de önceki tanımlamalarda yer alan patolojik kumar bağımlılığı ölçütleri, internet bağımlılığı için uyarlanarak değerlendirilmiştir (49, 50). Bu ölçütler yalnızca internet bağımlılığı için değil her türlü dijital bağımlılığı kapsayacak şekilde belirlenmiştir (24).
Günümüzde her ne kadar kanıta dayalı araştırmalar, akıllı telefon bağımlılığının DSM-5'e dahil edilmesi için yeterli olmasa da, giderek artan sayıda araştırma, aşırı akıllı telefon kullanımının, DSM'ye göre madde kullanım bozukluğu semptomlarına benzer birkaç bağımlılık özelliğini bünyesinde barındırdığını doğrulamaktadır (17).
3.11. Akıllı Telefon Bağımlılığı
Akıllı telefon bağımlılığı bir tür teknolojik bağımlılık olarak düşünülebilir (51).
Akıllı telefon kullanımıyla ilişkili semptomların karmaşıklığı ve akıllı telefon işlevlerinin çeşitliliği nedeniyle, akıllı telefon bağımlılığı tanımına ilişkin bir fikir birliği bulunmamaktadır (31). Genel anlamda akıllı telefon bağımlılığı, akıllı telefon kullanımını kontrol edememe olarak ifade edilmektedir (52). Akıllı telefon bağımlılığının belirtileri arasında istek, endişe ve kaygı hissini kontrol etme, geri çekilme gibi davranışlar sayılabilir (53). Bu nedenle, akıllı telefon bağımlılığı bazen nomofobi olarak adlandırılmaktadır (21). Nomofobi, “kişinin mobil cihazına erişemediğinde veya mobil cihaz üzerinden iletişim kuramadığında yaşadığı anlamsız ve istemsiz korku” olarak tanımlanmaktadır (54, 55).
Akıllı telefon bağımlısı olan kişilerde gözlenen sık sık akıllı telefonu kontrol etme, telefondan uzak kalamama, uykusuz kalma gibi durumlar normal olarak değerlendirilebilir ve bağımlılık konusunda kafa karıştırıcı olabilir. Fakat belli bir davranışa devam etmek, zamanla davranışları kontrol etmede zorluk çekmek ve davranışın engellenmesi durumunda huzursuzluk gibi belirtilerin oluşması, bağımlılık lehine değerlendirilmelidir (31, 56). Akıllı telefon bağımlılığının cep telefonu, bilgisayar ve hatta internet bağımlılığından daha şiddetli olduğu görülmüştür (26). Akıllı telefona ayrılan zamanın ve bakma sıklığının artması bağımlılığın ciddiyeti ile yakından ilişkilidir (51).
Akıllı telefon bağımlılığının psikolojik modeli
Finn, yaptığı araştırmada iki tip medya kullanımı olduğunu ifade etmektedir:
1. Sosyal telafi tipi
2. Duygudurumu idare tipi
Her iki tip medya kullanımında da bağımlılık gelişse de sosyal telafi tipinde daha ön plandadır. Sosyal telafi tipi medya kullanımı, bağımlılık belirtileri ve medya kullanımı için pekiştirici etkidedir. Bu durumda akıllı telefon kullanımı; rahatlamak, kaçınmak ya da bir alışkanlığı gerçekleştirmek için madde kullanımına benzer özellikler taşımaktadır.
İkinci yol duygudurumu idare ile ilişkilidir. Bu yolda akıllı telefon kullanımı, bilişsel ihtiyaçları karşılamak amacıyla bir uyarıcı niyetine kullanılmaktadır. Akıllı telefon bağımlılığı, diğer bağımlılıklar gibi depresan ya da uyarıcı etkiye bağlı gelişebilmektedir (57).
3.12. Bağımlılığın Taraması Nasıl Yapılmaktadır, Kullanılan Tarama Ölçekleri Nelerdir?
Psikolojik durumları ölçmenin doğrudan mümkün olmaması, değerlendirmede psikolojik durumu açıklayacağı düşünülen soru ve maddelerin yer aldığı psikolojik testleri ortaya çıkarmıştır. Eğitimden sağlığa birçok alanda kullanılan bu testler,
