Harprrepe iinivertiresi Edebiyar Fakiilresi Dergisi Cilr I6/Sayr I /ss. 89-114
Turk
Yasa
Dili
Yrd.Doq.Dr. Ipl (ince) OZYILDIRIM*
d z e t
Bu $al~$manm amacl Turk yasa dilinin dilbilimsel bin betimlemesini yapmak ve gene1 ozelliklerini aragurmaktlr. Turk yasa dilinin kendine has bn ozellikleri 5 ana b q h k altln& incelenmektedir. 1) ileti~imsel ama$, 2) Sozluksel ozellikler, 3) Sozdizim Bzellikleri, 4) Saylem boyutu ile ilgili ozellikler, 5) Bili~sel yapl. Bu ~ozumleme bize kendine ozgu sozcuk seqimi, tumce tipleri, soylem boyutu ozcllikleri, birbiriyle etkile$im halinde olan iki-parqah bili~sel yaplsl ile Turk yasa dilinin ozel bir dil kesiti oldugunu gostermektedir.
Anahtar Kelimeler: Yasa dili, ileti~imsel amaG. sozcuk, sozdizim, soylem boyutu ozellikleri, bilipel yapl.
Abstract
The purpose of this study is to make a linguistic descnpuon of Turkish legislative language and investigate its general characteristics. The characteristic features of Turkish legislative language are analyzed under five headings. 1) Communicative purpose, 2) Lexical features, 3) Syntactic features, 4) Discourse level features, 5) Cognitive structure. The analysis has showed us that with all its characteristic features such as the choice of certain words, sentence types, discourse level features and two-part interactive cognitive structure, the legislative language forms a special type of language.
Key Words : Legislative language, communicative purpose, lexical. syntactic, discourse level features, cognitive structure.
Turk Yasa Dili
1. G i r i ~
Bireylerin toplum iqindeki davranig ve iligkilerini duzenleyip sinirlandiran yasalar ile bu yasalarin anlatlmlnda ve yazill metinler halinde saklanmasinda kullanilan dil birbirinin ayrilmaz par~alandir. Yasa ve dil araslndaki bu ka~inllmaz baglanti goz onune alindiginda, 'yasa dili' kendine has ozellikleriyle incelenmesi gereken bir dil kesiti olarak kargimlza qikar.
Dilbilimciler uzun yillardan beri yasa dilinin genig bir dilbilimsel veri tabani olugturdugunun bilincinde qalismalanni surdurmektedirler; ancak. hukuk metinleri uzerinde gerqek anlamda bilimsel aragtlrmalann yapilmasl son on yil iqinde olmugtur. Her ne kadar tur qozumlemesi (genre analysis) yazin alaninda qok eskilere dayanmaktaysa da yazinsal olmayan degigik metin turlerinin incelenmesi yeni bir geligmedir.(Bhatia 1987:227)
Brenda Danet hukuk dilini 1) yazili veya sozlu olmasina; ve 2) resmiyet derecesine gore (kaliplagmig, resmi, danlgma amaqli, gundelik) iki alt sinifa aylrmaktadir. Buna gore, anlagma, vasiyet gibi belgeler kallplagmig - yazili hukuk metinlerini olugturmakta, resmi-yazlll turler arasinda ise yasalar, hukukqulann dava dilekqeleri ve Yuksek Mahkeme kararlm yer almaktadir. Hukuk dilinin diger bir alt sinlfi olan ve degigmeyen formiillerden olugan kaliplagmg-sozlu dile ornek olarak da evlilik toreni ve tantk yeminlerini (Tiim bi!dik!erirrti dosd~@t sW!eyecegime
...
yemi:: ederim) verebi!iriz. igerigi degigmeyen kaliplagmig-sozlii metinlerin aksine resmi-sozlu hukuk metinleri iqerik degigikligine izin verir, ancak, planlama gerektirirler. Bu grup, hakimlerin tanik sorgularnalarin~ iqerir. Gorgu tan~klarinin soylemi, danigma a m a ~ l i grup iqinde, bilirkigi aqiklamalari ise onceden planlanabildigi iqin resmi-sozlii grup iqinde yer alir. Son olarak ele alabilecegimiz giindelik hukuk soylemi de qogunlukla resmi olmayan bir yapiya sahiptir ve hakirnler ve avukatlararasi konferanslan, veya hukukqulann kendi aralannda yaptlklarl hukukla ilgili konugmalari iqerir.(1985:277).Bu qahgmada, resmi-yazlli hukuk dilj olaralc gruplandinlan 'yasa dili' incelenecek ve Danet (1985) ile Bhatia (1993)'te onerilen qozumleme yontemleri Tiirkqe'ye uygulanarak kullamlacaktlr. Bu aragtmada kullanllan yasalar Tiirk Medeni Kanunu, Turk Ceza Kanunu, Turk Ticaret Kanunu, Hukuk Usulu Muhakemeleri Kanunu ve TC. Anayasasi'dir.
Yrd.Doq.Dr. I~rl (ince) ~ Y I L D I R I M
11. Yasa Dili ve Coziimlemesi
Yasadili uzun yillardan beri anlqilmasl gug, karmqlk ve uzun tiimce yapilan, anlamsiz tekrarlarl ve eski kullaumlanyla ele~tirilere hedef olmugtur. Konunun uzmanlanna gore, bu kaprulmaz ozellikler yasa maddelerine a p k l ~ k getirmek, anlam bulanikligini gidermek ve her tiirlu aynnbyi kapsamak amaciyla kullanilmaktadlr. Uzman olmayan kiailere gore ise de bu ozellikler sadece konunun uzmanlan arasinda ozel bir iletigim gerqeklegtirme qabasindan kaynaklanan dilbilimsel bir karmagadir.(Bhatia 1993: 101)
Bu makalenin & a c i Tiirk yasa dilinden ornekler inceleyerek bu k a r m a ~ ~ k ve anlqilmasi giiq dil kesitinin ~oziimlemesini yapmak ve neden yasa maddelerinin sozii edilen bu ozelliklere sahip oldugunu aragtumaktir.
11.1. Qetigimsel Amaq
Yasalann ilu ana iglevi vardir: 1) Insan iligkilerini diizenlemek; 2) bozuldugunda sosyal diizeni saglamak. Diger bir deyigle, yasalar ili~kileri tanimlar, hangi davraniglara izin verilip verilmediEini aqlklar veya haks~zliga u&ayanlann haklann~ ararnalanni sailarlar. Bu durumda, yasalann ve dolayisiyla yasa dilinin temel iglevi insanlan yonlendirmek ve davraniglanni sinirlandirmaktir. Yasalar kural koyucudur ve yaptinmlan vardir.(Danet 1985:274).
Bu temel iglevler qer~evesinde, Tiirk yasa dili de Tiirkqe'nin difjer kesitlerinden farkli 1 .
Dlr yap1 sergilemekiedir. Qnceiikle, yasa rasiaginl hazirlayan kiaiier, insanlann
yWmluliiklerinden kaqmak veya haklannin sirurlanni zorlamak gibi egilimleri olabilecegini dugunerek bu taslaklan miimkiin oldugunca ve dilbilimsel kaynaklar elverdigince aqk, anlayllr ve her hukuki aynnbyi kapsayacak gekiide haz~lamaya qaliglrlar. Bu durum da yasa maddelerinin gok kapsaml~ ve dolayisiyla da uzun nlmastna yo1 aqar. Yasa dilinin hugiin iqinde bulundugu durum hsmen bundan kaynaklanmaktadir.
Yasa dilini diger &I kesitlerinden ay~ran bir bagka fark ise yasalarln yazllma qamasinda ortaya qikmaktadir. Diger biitun yazill metin tiplerinde yazar, hem metni yaratan ve hem de onu yazan k i ~ i olarak kargimza qikar. Yasa metinlerinde ise durum farklidir. Bu fark, yasalan yapan meclis iiyesi milletvekilleri ile yasalan kaleme alan ve aslinda yasa taslaii go~gmelerinde hiq bulunmayan yazann ayni lugi olmamastndan kaynaklanmaktadir. Bu durum dogal olarak farkli bir dil kesitinin yaratilmasina katluda bulunmaktadlr.
Tiirk Yasa Dili
Ayni gekilde, ~ o g u metin tiplerinde okuyucu ve hedef kitle aynl insanlardir, oysa, yasalarda ilgili kitle siradan insanlar oldugu halde yasa metinlerini okuyup yorumlayanlar hakimler, avukatlar veya daha genel bir deyigle hukukqulardir. Lakoffun da belirttigi gibi yasalar slradan insanlan etlulemesine r a h e n uzmanlar tarafindan okunur ve uygulanirlar. (1990: 128) Bu farkh durum yasa taslagml kaleme alan kigileri bir ikilem i ~ i n d e blrakrnaktad~r. Bir yandan Meclis'in isteklerini yerine g e h e y e qalqan yazarlar, diger yandan suadan insanlara yonelik dilbilimsel soylem ve stratejileri geligtinneye qaligmaktadir. Bu iki kargit noktayi uz!agtumak ise big L-olay bir ig degildir. Yasa maddelerini her aynntiy? kapsayacak gekilde hamlayan yazar boylelikle anlagilabilirlik oranini dugurmektedir. Bu nedenle de yasa maddelerinin herkesin amacina hizmet etmesi imkansiz hale gelmektedir(Bhatia 1993: 103).
11.2. Y asa Dilinin Sozcuk Diizeyinde Ciiziimlenmesi
Tiirk yasa dili diger ulkelerin yasalarinda da gorulduku gibi farkli bir sozliiksel yap1 sergilemektedir. Melinkoffun belirttigi gibi eski sozcuk kullaniml, teknik hukuk terimleri, bildik sozcuklerin bilinmeyen anlamlarla kullanilmasl, sozciik qiftleri, eganlarnlilik yasa dilinin genel ozelliklennden baz1landlr(1963:11). Benzer ozellikler Crystal ve Davy (1969); Danet (1980,1985); ve Gunnarsson (1984) tarafindan da vurgulanmtgt~r. Bu qerqevede, Turk yasa dilini sozcuk duzeyinde agagida verecegimiz alt bqllklara gore inceleyebiliriz:
ii.21. 6riiinc; Siizcii'iier
Tiirk yasa dilinin sozcuk duzeyindeki en qarplci ozelligi odunq sozcuklerin qok fazla kullamhg olmasidx. A r a ~ a a g ~ l k l i olmak iizere kullmlan ~ o k sayida A r a ~ a ve Farsqa sozciik yasa dilinin gundellk dilden bu denli kopuk olmasrnin en onemli nedenlerinden birisini olugturmaktad~r. Bu konuda Medeni Kanun iizerinde yapilan bir ara~tlrma siiz konusu yasan~n anlaylabilirlik diizeyinin qok duguk oldu@nu gostennektedir (Akar 1996). Yabanct bir metinden Turkqe'ye ~eviri yapmaya benzetebilecewz yasamaddelerinin sozcuk diizeyinde qoziimlenrnesi bize dugiik anlqilabilirlik orarum buyuk olqude kullanilan bilinmeyen soxiiklerle ilgili oldugunu gostermektedir. Bu konu ile ilgili o l d qagldaki qarp~ci Zirnek!eri verebiliriz:
&nek 1: Kimse hiiniyetini ferag edemedigi gibi kanuna veya adabr umumiyeye mugayir
Ar
.
Ar. Ar.
Ar.surette takyid dahl edemez (MK.23)
Ar . 92
h e k 2: Bir ikameugahrn degigtirilmesi yenisinin ittihazzna mutevakklftzr. (MK.23)
Ar. Far. Ar. Ar.
h e k 3 : Butiin hallerde miicrimin y q l , akli haleti, esbabt muhafife taluiiriye ve tekerriir Ar
.
Ar.Ar. Ar. Ar. Ar. Ar.
hususlan bu slra takip olunmak gartlyle en sonra nazara allnu. (CK. 29)Ornek 4:Nizamname, sarahaten musait olmadlkp
ruvuune
h a r i d karar verilmez.(MK,60)Ar . Far.
, m a ve Farsga sozciikler!e do!u bu tumceler yeniden yaz;l& gunumiz Tiirkpine gu ~ekilde uyarlanabilir.
ornek(1): Kirnse ozgiirlii@inu devredemedigi gibi yasaya ve gene1 ahlaka aykm olarak si~landmlamaz.
Omek(2): Devamh oturulan yerin degi~tirilmesi yenisinin edinilmesine baihdu. h e k (3): Butun durumlarda suslunun yag, ussal durumu, hakimin takdirine bail1 indtrirn nedenleri ve sablka durumu bu slra ile ve en sonra dikkate almir.
ijrnek (4): Tiizuk apkqa uygun olmadikfa gundem dlglnda karar verilmez.
Yasa maddelerinde A r a p ~ a ve Farsqa sozcuklerin yanlsua Arapqa-Turk~e veya Farsqa-Tiirkqe birle~imler de kullatulmaktadu. Bunlara ornek olarak ferag (Ar.) etmek (Turk)
jjt.riC.23); taicyidjAr. j etmek(Tiirk j (MK,23j, zaii ( ~ r . j olrnak (Tiirk. j jMK,ii8j; her (Far. j itangi
(Turk.) (MK. 29) gibi yapllan verebiliriz.
Yukandaki ijrneklerde de goriildugii gibi Osmanl~ca olarak adlanduabilece&miz Tiirkqe, Arapqa ve Fars~a sozcuklerden olu2an bu dil yasa maddelerinin anlagilmasinl giiqlegtirmekte ve knnunun uzmam olmaym ki~iler i ~ i n sazliik kullamm~ gerektimektedir.
11.2.2. Teknik Terimler
Danet'in de (1985279) belirtti@ gibi her meslek alarutun kendine ozgb sozcuk ve terimleri vardu. Yasa dilinde de bu tip kullammlar olduksa yaygmd~ ve qoj$nlukla A r a p ~ a sozcuklerden olugmaktadu. Kimi zarnan sozdizim duzeyine de tqan bu teknik ~ r i n l ve sijzcukler dogal olarak her kanunun kapsad~gi alanla ilgili degigiklik gosterir.
meg gin,
Ticaret Kanunu'nda ancak ticaret adamlan ile hukukqulann anlayabilecegi ozel terim ve sozciikler bulunmaktadu. Bunlara omek olarak qaBdakileri verebiliriz.Tiirk Yasa Dili
-
Cannek mukavelesi (TK, 1016) Tqltta boliim kirasi sozle~mesi (Taylan 1982:37) - Defteri kebir (TK, 1017) Buyuk ticari defter (Turkqe Sozluk 1992)- Alametifarika (TK, 139): Bazi ticaret egyasl iizerine konulan, o e2yayi iireten veya satam tanitan resim, harf gibi ozel igaret, marka. (Tiirkqe Sozluk 1992).
Medeni Kanunda ise ki~isel haklar, aile hukuku, vesayet, miras, mulkiyet gibi konular ile ilgili ozel terim ve sozciikler yer alu. 0megin:
- Ahvali gahsiye bey yineleri (MK, 29): Kigisel durum kanitlan (Taylan 1982:20)
-
K z a i nj$t @!(MY 13): Mahkeme karanyla ergin sayllmdc-
Hissei temettii (MK, 334): Kazanq pay1 (Taylan 1982:67).Aym gekilde Ceza Kanunu'nda da suq ve ceza kavramlan qerqevesinde b a z ~ teknlk kullammlar bulunmaktadu:
-
Hidemati amrneden memnuiyet (CK, 11): Kamu hizmetlerinden yasaklanma(Tay1an 1982:67)-
Miicrim (CK, 6): Sudu (Taylan 1982:121)-
Ciiriim (CK, 1): Yegin s u ~ (Taylan 1982:34).Bu omeklerden de anlapldi& gibi Tiirk yasa dilinin yahzca bir grup tarahclan anlqilabilen 0x1 bir alandili vardir.
11.2.3. Bildik SG~~iild&iii 3ikiii~pi Afiladaih K - d - ~ i i
Yasa dilinde sozciik diizeyinde goriilen bir bqka ozellik ise gundelik dllde beUi bir anlam
yiilcliyle siklikla kullandigmz bau sozciiklerin hukukta bagka anlamlar ifade etmesidir. Diger bir deyigle, bir sozcii@n hukuk dilindeki anlam her zaman halk arasinda en yaygn olarak kullatlllan anlarmna egeger olmamaktadu. Buna omek olarak qagidalu sozciikleri verebiliriz:
0mek 1: KAZA
Yayg~n a n l m : Can veya ma1 kaybina veya zaranna sebep olan kotii olay (Turkqe Sozluk 1992). Hukuk dilindeki anlarm: Yargi (Taylan 1982:97).
*
Miictemian miiddei veya miiddeialeyh olanlar birlikte hareket ederler. Ancak bunlardm biri hususi bir iddia veya mudafaa vasltasina malik ise onu aynca kullanabilir. Birlikte hareket edenler her halde davaya bakan mahkemenin dairei kazasi dahilinde miigterek bir ikametgah gostermege mecburdurlar.(HUMK, 44).Yrd. Dog. Dr. I p l ( h e ) &ZYILDIRIM
0rnek 2: KABAHAT
Yayg~n anlam: Uygunsuz hareket, qirkin, yaktg~ksiz davranlg (Turkqe Sozluk 1992) Hukuk dilindeki anlarm: Hafif hapis ve hafif para cezaslnl gerektiren suqlar.(Taylan 1982:95)
*
Suqlar; ciiriim veya kabahattir. (CK, 1) 0rnek 3 : TASARRUFYayg~n anlarm: Para veya herhangi bir ~ e y i idareli tuketme (Tiirkqe Sozluk 1992) Hukuk dilindeki alarm: Bir hak!!n kullanlm~, iglem.(Taylan 1982: 17 1).
*
Temyiz kudretine sahip olmayan kimsenin, hayatln o l a h aluglna uygun tasarruflm bat11 dejjildir. (MK, 15)0rnek 4: SABIT
Yaygln anlarm: Yerinden oynamayan durajjan (Turk~e Sozluk 1992) Hukuk dilindeki anlarm: Ispat edilmig(Tay1an 1982: 171 )
*
Resmi sicil ve senetlerin do@ olmadlh sabit oluncaya kadar, munderecah ile amel olunur. (MK, 7).11.2.4. Eganlamllk
Yasa dilinde epnlamh sozciiklere de rastlamaktaylz. Bunun nedeni ise yasalarda eS anlama sahip Tiirkqe, Arapqa ve Farsqa siizciiHerin Gir a a d a kuiiaiiiiiiia~iciii. Bii @iide eg ailiaiiii~i olan fakat kiikenleri farkll sozcukler, a y n ~ 2eyin veya kavrarmn birden fazla sozcukle anlat~rmna yo1 aqmaktadu. Agagldaki sozcukleri yasa dilinde kullanllan eganlaml~ sozciiklere ornek olarak verebiliriz:
0 m e k 1: KAMU
-
AMMEKAMU (Turk) : Sahsiyet haMu ihlal edilenin nzaslna veya ustiin nitelikte bir Szel ya da kamu yaranna veya kanunun verdigi bir yetkiye dayanmayan her tecavuz hukuka aylundir (MK,24.
AMME (Ar.): Zeval bulan hiikmi gahsm mallan, kanunda, nizamnarnesinde veya tesis senedinde hilafina (Ar.) hiikiimler bulunmaz yahut salahiyettar uzw, hlafina karar vermig olmazsa gayesinin taalluk ettijji hukuku amme muesseselerine intikal eder. (MK, 50).
Tiirk Yasa Diii
0rnek 2: VEYA
-
YAHUT-
VEYAHUTVEYA (Ar. ve Far.ya) YAHUT (Far.): Tiirk tebaasindan oldugu yahut ciirmunun siyasi ve askeri veyahut bunlara murtabit curiirnlerde bulunduh mahkemece sabit olanlann iadesi talebi kabul olunamaz (CK, 9).
VEPAHUT (Ar. ve Far.yahut) : Fiil harp zamaninda iglenir veyahut devletin harp hawhklannl veya harp kudret ve kabiliyetini veya askeri hareketlerini tehlikeye koyarsa verilecek a& hapis cezasi on seneden q a g i olamaz.(CK,137).
0rnek 3: SAHXS
-
KI@
$AHIS (Ar.) : Hakilu g&s olan tacirin oliirnu halink mirasgilan ve ticareti terk etmesi halinde kendisi defter ve kagitlari geregince saklamakla mukelleftii.(TK,68)
KiSI
(Tiirk.) : Yakalanan veya tutuklanan lugi, tutulma yerine en yalun mahkemeye gonderilmesi igin gerekli siire harig en g q kuksekiz saat ve toplu olarak iglenen suqlarda en qok onbeg gun iqinde hakim onune qikanlir.(An. 19)0rnek 4: AZAMI EN COK
AZAMI (Ar.) : Tegekkul mensuplannin tegekkulun amaqlanna yonelik curiim iglemeleri hahnde, verilecek (Ar.) cezalann toplam en a& cezayi gerektiren fiilin cezasinin azami haddini gegemez.(CK, 3 13).
EV
LI PCK k /"P"-I. L u1k.j: Yddziiaii veyz ttitiiiiim
kg,
tiitiiiinz yciiiie en y h i i m&LAeEcjje gonderilmesi igin gerekh siire hariq en g q kuksekiz saat ve toplu olarak iglenen suglarda en qok onbeg gun iqinde hakim onune qlkanllr.(An, 19)II.2.5. Kigisiz Sozciik Kullan~rn~
Yasalarrn yal~uzca belirli ki~ilere deijl herkese yonelik olmasi yasa dilinde carpic1 bir ozellik olarak ortaya g~kmaktad~. Bu gene1 anlat~m ozne durumundaki sozcuklerin kigisiz ve kapsamli sozcukler olmasina yo1 qmakta ve bu nedenle yasa maddelerinde herkes, her.. ., kunse, bir kimse, her ~ahls, her kim, hiqkimse, vb. gibi sozcukler sikljkla kullarulmaktadlr. Agagidaki tumceleri bu kullamma ijrnek olamk verebi!iriz:
-
Herkes, miilkiyet ve miras haklarina sahiptir.(An, 35)- Her gahls; medeni haklardan istifade eder. Binaenaleyh kanun dairesinde haklara ve borqlara ehil olmakta herkes musavidir.(MK,8).
-
Kimse, medeni haklardan ve onlarl kullanmaktan lusmen olsun feragat edemez.(MK, 23).-
Her kun resmen qekilmia olan dost devletler sanca@nl veya armaslnl hakaret kasdiyle kaldm veya kopanr veya bozar yahut sair suretlerde tezlil ederse iiq aydan bir seneye kadar hapsolunur.(CK, 165)-
Her p b e , kendi merkezinin ticaret unvanlru aube oldugunu belirterek kullanmak mecburiyetindedir.(TK, 50).- tIi~bir m a t h m e , gorev ve yethsi iqindeki davaya b h a k t t n Iraqmmaz.(Aii,36) IL2.6. Sozciik Ciftleri
Yasa dilinde ban ad soylu sozciiklerin aralannda bulunan anlamsal Qkiden dolayi s f i M a yan yana kullanildlg~m gormekteyiz. Ancak, Danet'e (1980:281) gore boyle sozciik qiftleri kallplagrma ise, yani, sxalan degigirilemeyecek ~ekilde kulla~uliyorsa, o zaman sozcuk degil, azdizirn diizeyinde ele ahmalan gerekrnekkdir. Yasa dihnde slMtkla rastlanan bu sozciik qlftlerine qafgdaki ornekleri verebiliriz:
0rnek 1: CURUM-KABAHAT
- Su~lar; ciiriim veya kabahattlr.(CK,l)
-
Ialendigi zamanin kanununa gore ciiriim veya kabahat sayilmayan fiilden dolayi kimseye ceza veriiemez.(CK, 2).- Muhtelif ciiriim ve kabahatlcrden dolay] bir ilam ile mahkum olan birkaq kiginin birbirine kefil olarak mesuliyetleri yalruz miirjtereken mahkurniyeti inw eden fiile aittir.(CK, 39).
0rnek 2: HAK~LI-SAVCI
- Hakimler ve savcilar idari gorevleri yoniinden Adalet Bakanhglna bag1:dxlar. (An, 140)
-
Hakimler ve savcilar azlolunamaz, kendileri istemedikGe Anayasada gosterilen yaatan once emekliye aynlamaz ...( An, 139)-
Silahll Kuvvetler mensuplm ile hakirnler ve savcllar haklundaki huhmler saklldir.(An, 129)0rnek 3: KARX-KOCA
Turk Yasa Dili
ehliyetine haizdir.(MK, 160)
- Mevcut ve hatta muntazar bir menfaati boganma yiiziinden haleldar olan kabahatsiz kan veya kocan~n, kabahatli olan taraftan munasip maddi bir tazminat talebine haklu vardir.(MK, 143)
-
Bir malin, kanmn gahsi mallanndan olduhnu iddia d e n kan veya koca, davaslna ispata mecburdur.(MK, 193)6 m e k 4:
H A K - ~ R M Y E T
- Herkes, kigiligitle bagh, dohnulmaz, devredilmez, vazgqilmez teme! I?& ve hkrriyetlere sahiptir.(An, 12)
- Temel hak ve hiirriyetlerle ilgili gene1 ve ozel sinlrlamalar demokratik toplum diizeninin gereklerine aykm olarnaz ve ongoriildiikleri amaG dginda kullarulamaz.(An, 13)
-
Anayasarun hiqbir hiikmii, Anayasada yer alan hak ve hiimyetleri yok etmeye yonelik bir faaliyette bulunrna hakluni verir gelulde yorumlanamaz.(An, 14)11.3. Yasa Dilinin Sozdizim Diizeyinde Coziirnlenmesi
Yasa dili ydnlzca sozciik diizeyinde degil sozdizim diizeyinde de c;arplc~ ozellikler gostermektedir. Yasa dilini sozdizim aqismdan incelediwzde qagida sudayacagimz ozellikler goze Farpar:
55"
"---
u-..J.I. v ~ vt: unamagik ~ Tiimce:er
Yasa dilinin sozdizim duzeyindeki en onemli ozelliklerinden bin ~ o k uzun ve k a r m q ~ k tiimce yapilanna s&p olrnasldir. Bu durum suadan bir okuyucu tarafindan bile kolaylikla alglanabilir. Tiirncelerdeki uzunluk ve
~~
yasa dilinin anlaylabiLuik diizeyini dugiirrnekte; fakat, bu qahqmamna.
bijliimiinde de belirtildiB @bi yasalann yanhg anlamaya meydan vermeden ve tiim aynnhlan iqine alacak gekilde yawlmasl gerekliliB tiimcelerin u u n ve karmayk olmasin~ kaqlmlrnaz lulmaktadlr. Dilbilgisi aqslndan ise, tiimcelerdeki uzunluk ve karmaalklik birbirini gerektirmekte ve genellikle uzun bir tiirnce i~inde betimleyici eklemelerle zenginlegen bir temel tiimcecik ve buna fxkl1 ~ekillerde bag11 yac tiimcecikler yer almdctadlr. Y s a dilinin uzun ve karmqk tiimce yaplsina omek olarak qagidaki yasa maddesini verebiliriz:-
Her kim kamu hizmeti goren daire veya kurumlar veya her tiirlii egitim ve oBetim kum~qlannm yetkilileri tarafmdan duvarlara yapigmlrmg veya 0x1 yerlerine konulmugbasill olan veya olmayan her turlii belge, resim, el yaws1 kaglt veya levhalan bulunduklan yerden pkanr ya da ylrtar veya tahrip eder veya bunlan her ne biqimde olursa olsun okunamayacak veya i~eriklerinin bqka bi~imde anlqllmasma sebebiyet verecek gekillere veya ige yaramayacak hale sokarsa, eylem bqka bir suqu olugtursa bile aynca i& aydan alu aya kadar hafif hapse ve bin liradan az olmamak uzere hafif para cezaslna mahkum edilir (CK, 537).
89 sozcukten olu~an bu yasa maddesi incelendiginde bir temel tumcecik
[Her kim... ayrica uq aydm altl aya kadar hafi f hapse ve bin liradan az o1mm.k uzere hafif para cezasina mahkum edilir.]
ile 5 ayn kogul tiimceciginden
[... kamu hizmeti goren daire veya kurumlar veya her turlii egitim ve ogretim k u r u l q l m yetkilileri taraf~ndan duvarlara yap~gtmhg veya ozel yerlerine konulmq bash olan veya olmayan hertiirlu belge, resim, el yavsi kagit veya levhalan bulunduklan yerden clkarir ya da veya tahrip eder veya bunlar~ her ne biqimde olursa
1 2 3
olsun okunarnayacak veya iqerikierinin bqka biqirnde anlqilma..lna sebebiyet verecek gelullere veya ige yararnayacak hale sokarsa. evlem b q k a bir sucu olustursa bile.. j
-
4 5
olugtugu goriilmektedir. Burada sijzu edilen k o ~ u l tiimcecikleri suCun hangi deggik ko2ullarda ve gekillerde olugabileceginin aynntilanm vermek amaciyla kullanilmigtir.
Bhatia (1993: 110-1 11) tarafrndan 'betimleyici eklemeler' (qualificative insertions) olarak adlandlnlan ve birbirine sdamayla baih yapilar ise yasalann kapsam ve uygulmgi ile ilgili aynnb ve smularnalari belirlemek amaciyla kullmhglardlr. Yukanda incelenen yasa maddesindeki 'betimleyici eklemeler' ~u ~ k i l d e smlflandinlabilir:
1)Yetkililerin hangi k u d a r d a n olabilecegi ilc ilgili eklemeler a) kamu himeti goren daireler
b) kamu himeti goren kurumlar C) her tiirlu egitim kurulugu
Tiirk Yasa Dili
d) her tiirlu o&etim kurulugu
2) Belgelerin ne gekilde bulunabilecegi ile ilgili eklemeler a) duvarlara y ap~ganlrmg
b) ozel yerlerine konulmug
3) Belgelerin ozeIlikleriyle ilgili eklemeler a) basill olan her tiirlii belge
b) bas111 olmayan her tiirlu belge c) resL3
d) el yazlsi e) kaat
f) levha
Yasa dilinin sozdizim duzeyindeki en qarpici ozelliklerinden bin olan bu 'betimleyici eklemeler' GO& zaman ozne ile eylem araslna girerek bu h temel yaplyi birbirinden uzaklq~makta
ve tiirncelerin anlagilmas~m guc;le$tirmektedir. 11.3.2. ~ d i i n ~ Sozdizimi Yapllan
Tiirk yasa dilindeki odunq yap~lar yalnizca sbzcuk duzeyinde degil, sozdizim duzeyinde de goze qarpmaktah. Bunlardan en ~ a r p l c ~ olani Fars~a'dan allnan ve Osmanllca'da da yaygin dark kdriiaiiiiari iyeiik yap~sdll-. 'Fad diiinJe c;ok sik karamza c;lican bu yapiyi ( A d j
+
-i+
(Ad2j (Sebuktekin 1971:31) olarak da talumlayabiliriz. Bu yapiyla ilgili olarak, sag tarafinda Tiirkqe kaqihklanni cia verecegimiz qagldaki iirnekleri sdayabiliriz:-
Memaliki ecnebiye (MK, 20) : Yabanci ulkeler-
Adab~ umumiye (MK, 23) : Gene1 Ahlak-
Mahkemei asliye (MK, 12) : Asliye Mahkemesi - Hidemat~ amme (CK, 20) : Kamu hizmetleri - Kazai karar (MK, 1) : Yarg karan-
Hissei temettu &4K, 334) : Kazan~ p q i-
Devairi intihabiye (CK, 20) : Sgim daireleriYukanda orneklerde de goriildu@ gibbi, Far~a'dan allnan bu iyehk yapisi yasa maddelerinin anlq~lmas~ru gu~lqtinnekte ve Tiirk~e'ye pvrildiginde ise hem sozdizimsel yap1 hem de sozcukler
degi~mektedir.
IL3.3. Edilgen Tiimceler
Yasa dilinde edilgen tiimcelerin iplevi, diger butiin edilgen yapilarda oldugu gibi, dlkkati kigisiz olan ozneden qok yapilan eylem iizerinde yo~unlqtumaktadir. Cunku, yasalarda onemli olan kigiler degil, uygulanan yaptmmlardlr. Bu nedenle, eylemi on plana qikaran edilgen yapilar yasa dilinde sikhkla kullanilmakta ve Danet'in de belirttigi gibi, (1985: 282) ~ o g u zaman eylemi yapan ya da yapilmasina neden olan kigi belirsiz oldugu i ~ i n etken yapllara dijnugtiiriilmeleri de mumkiin olmamaktadlr. Edilgen tiimcelere yasalammzdan pek ~ o k 6mek verebiliriz:
- Her d o h m bir ay iqinde niifus memuruna bildirilir.(MK, 39) - Bu gorevler meslekten hakirn ve savcilar eliyle yiiriitulur.(An, 140)
- Beyan iqin, evlenecek erkegin ~kametgah~ belediyesine muracaat olunur.(MK, 98)
-
Devletin ve kamu iktisadi te~bbusleri dlplndala kamu tiizel kigilerinin harcamalan, yilllk butqelerle yaolh.(An, 16 1)- Bilanqonun aktif tablosunda, mevcutlarla alacaklar ve varsa zarar, pasif tablosunda; borqlar gosterilir. (TK, 74).
- Mahkum ikinci ve uqiincii devrede qalipmaya mecbur tutulur.(CK, 13)
-
ilan, hukiimet merkezinde butiin Tiirkiye'ye ait sicil kayltlann~ ilana mahsus gazete ile viipil~. jTK, 37 j-
K a y y d g i n muddeti ve kayylrna verilecek ucret miktan, sulh mahkemesince tayin olunur. (MK, 401)11.3.4. Olumsuz Tiimceler
Yasa dilinde olumsuz tiimcelere de s i W a rastlanmaktamr. Yasa baglam~nda kullanrlan olumsuz tiimceler yasalann yapmmlanyla ilgilidir ve yapilmamasi veya olmamasl gereken geylerin ifadesinde kullarulu. Bu kullamma omek olarak qagidaki yasa maddelerini verebiliriz:
-
Nizarnnarne, sarahaten miisait olrnadikqa ruzname haricinde karar verilmez.(MK, 60)-
Kanun bilmemek mazeret sayilmaz.(CK, 44)-
$atus tayin etmeksizin alelitlak diger mirasqilar lehine yapilan feragat ancak en yalun ash miitjterelun fiiruuna hamlolunup daha uzak rnirasplara asla parnil olmaz.(MK, 476)Turk Yasa Dili
-
Zilyet olmakta devam eden uquncu gah~s, temlik eden kimse tarafindan haberdar edilmedik~e zilyetligin intikali ona karg~ hiikiim ifade etmez.(MK, 892)-
Kanunun sanh olarak suq saymadig1 bir fiil iqin kimseye ceza verilmez. Kanunda yazili cezalardan baaka bir ceza ile de kimse cezalandlrllmaz.(CK, 1)-
Mukavele yapihrken kaptamn ismen gosterilmesi, geminin o kaptan tarafindan idaresini vadetme savilmaz.(TK, 1374)II.3.5. Koqul Tiimceleri
Bir bile~ik tumce tiirii olarak adlanduabilece~imiz ko~ullu tiimce temel bir tiimceyle onu tumleyen bir ya da daha ~ o k sayida kogul kavrarm iqeren ve yiiklemi -se, -sa eki alan bir yapldan olugur. (Vardar et. al. 1980:41) Yasa dilinde gok yaygln olarak kullamlan kogul tiimceleri yasalann kapsam ve yaphnmlan ile ilgili degiaik ko~ullan ifade etrnek amaclyla k u l l a ~ ~ L ~ l a r ve qogu zaman birbirine sualamayla bag11 qok saylda koq.11 kavramt ve yaplsl iqerirler. 0megin:
-
Her kim, umumi bir mahalde veya herkesin girebilecegi yerde matbu evrak veya resim yahut elyavh evrakl satar veya dagitrken halk~n huzur ve rahaum kaquacak surette h v l u n r yahut havadis ne~ir ederse yinni be2 liraya kadar hafif cezayi nakdiyc mahkum olur.-
Gemi kurtmlamayacak ~ k i l d e batar veya tamir kabul etmez hale gelir yahut Tiirk bayragim $xkme haklun~ zayi ederse talep iizerine sicilden kayd~ terkin olunur.(TK, 851)-
Mdx b ~ & ~ k ~ t ~ l g j g mirnq1, t&;t;pi istpye~pG_ Q!UrSI, &ger f~~zsr;:!.~., ~irketi emvale girmek mecburiyetinde olmay~p, hisselerinin tahsis olunan gayrimenkul ile temin edilmi~ bir alacak geklinde kendilerine teslimini talep edebilirler(MK, 601)-
Eger memur memuriyeti hududunu tecaviiz ederek veya keyfi hareketleriyle geqen maddelerde beyan olunan fiillerin vukuuna sebebiyet vermisse ceza dortte bire kadar indirilecegi gibi icablna gijre biisbutiinde kalduilabilir.(CK, 272)II.3.6. S~ralama
Tiirk yasa dilinin sozdizim duzeyindeki Farpic1 ozelliklerinden bir dijjeri ise siralama (coordination) olarak adlandmlabilecegimiz baglaq kullammdu. Baglaqlar: "bir tumcede ialev balurmndan ozdeg olan iki sozcugu, iki sozcuk obegini ya da hem ayni tiirden, hem de aym iglevli Ilu tiimceyi birbirine baglayan b i q i m b i r i m l e r " ( V 1980:32) olarak m m l a n a b i h . Yasa baglarmnda baglac kullanummn iqlevi ise yasamn kapsanu ve yaptmmlan ile ilgili ayrintilann
Yrd. Dog. Dr. I ~ r l ( h e ) ~ Z Y I W I R I M
slralanmaslrn ve bunlmn birbirlerine ba~lanmalannl sa~lamaktu. Cogu zarnan ikiden fazla yapiyi birbirine baglamak isin kullmlan ve, veya, ya da, veyahut, yahut gibi bailaslar yasa maddelerinde paralel yap~lar olugtururlar. &ne$n:
- Ticari defterlerin lusmen veya tamamen mevcut olmamasmdan yahut kanuna uygun surette tutulmamaslndan veyahut saklanrnasi mecburi olan defter
ve
kagltlann gereii gibi saklanmarnasindan dogan mesuliyet d o h d a n dojjruya igletme sahibine ve hukmi gahlslarda idare orgmmn azalanna idare iglerine selahiyetli olan kimselere hiikmi gahsiyeti olmayan ticari i$letme tegekkiillerde onlan idareye selahiyetli olan kimselere Gttir. (TK, 67)-
Bir fesat heyetine maksadinl icra i ~ i n silah, cephane, biqak, bomba buna miimasil sair y ~ h c i , yalucl oldiiriicu aleti y apan icat eden veya nakleden hazlrlayan veya ecnebi memleketlerden Turkiye'ye sokanvahut
gizleyen &jiyan kimseler muvakkaten a& hapse konulur. (CK, 150)-
Fiil devletin harp hawhklan~u harp kudret ve kabiliyetini askeri hareketlerini tehlikeye koymug ise iiq seneden on beg seneye kadar a@ hapis cezasl verilir. (CK, 134)11.3.7. Yasa Diiinde Zaman ve Kip
Yasa dilinde kulla~lan zamanlara bakhgimzda biitiin yasa maddelerinde genig zarnan kullanddi$jini goriiyoruz. Bu Garpic1 yo&nlugun nedeni g e n i ~ zaman kullaniminln iglevleriyle asiicianabilir. Genig zaman, siirekli tekrarlanan genellegmig olaylar, deiigmez ger~ekler, bilimsel ger~klikler iqin kullarullr ve sadece gimdiki zamana degil, tiirn zamanlara yoneliktir. Bu durumda, yasalarda genig zaman kullanm yasa modellerinin do&u1uk ve gerqekliginin, degigmezlik ve tartlgllmazliginin, herkese ve turn zamanlara yonelik oldugunun dilbilimsel bir gostergesidir. Bu nedede, hemen hemen her yasa maddesinde genig zaman k u l l w ~ h . Agagdalu yasa mrutdelerini geni9 zaman k u l l w n a ornek olarak verebiliriz.
- Riigt, onsekiz yqin ikmaliyle bqlar. Evlenme ki~iyi regit lular.(MK, 11)
-
Gocuk sag do$jmak ~artlyla ana rahrmne diiStii@ andan itibaren medeni haklardan istifadeeJ,,.
(MK, 27)- Kanunu bilmemek mazeret savilmaz. (CK, 14)
-
Devletin ve kamu iktisadi te~bbusleri diaindaki kamu tiizel kigilerinin harcamalan, yilU biitqelerle yaulhr.(An, 1 6 1 )Turk Yasa Dili
-
Mahkum ikinci ve iiquncii devrede ~allgmaya mecbur tutulur.(CK, 13)- Nizamname, sarahaten musait olmadikqa ruzname haricinde karar verilmez.(MK, 60).
Ad tiimcelerinde de genig zaman iglevlerine egdeger birigleve sahlp {-DIr) yapislru gormekteyiz. {-DIr} eki alan ad tiimceleri aynen eylem tiimcelerindeki genig zaman k u l l m gibi kesinlik, degigmezhk ve tartigilmazllk ozelligi kazanirlar ve yasa maddelerinde sikhkla kullamhrlar. h e g i n :
- Yiice Divan kararlan kesindir.(An, 148)
-
Tiirkiye devleti bir Cumhurivettir.(An, 1)- Tiirkiye devleti, ulkesi ve rnilletiyle bolunmez bir butundiir. Dil Tiirkcedr. (An, 3) - Bir kimsenin ikametgah, yerlegmek niyetiyle oturdugu yerdir. (MK, 19)
- Egemenlik kayitsiz $arts12 Milletindir.(An, 6)
Yasa diline 'kip' a~isindan bakt~g~mzda da bu dil kesitine ozgii kullanimlar gormekteyiz. 'Kip' gereklik, kogul, buyrum anlatip anlatmadigini gosteren eylem bi~imlerinin ozelligidir". (Vardar, 1980 103) Kocaman ise 'Kip'i bir durum veya eyleme bakig aqlrnizla ilgili dilbilgisel/edimbilimsel bir kiime olarak tammlam&&. (1988: 463-64) Kocaman aynca yasa dilinde s~kllkla kullanllan, 'olumsuz guculliik kip$ olarak da adlanduabilece@miz {-EmEmEk] b;Gimb;l; .-I,
--.-
',l;ll, "LL,b,il~--- - -
'kjge bnikleie bineiiiez' i'tiiicesiiid~ki 'miikeiiir olina' duriiiiiiiidaifarkb yorumlanmas~ gerektigini bebrtmektedir. Aylu bisimbirimin yasa baglmndaki a n l m 'izin vermeme', 'yasaklama'dir. Bu yasaklayici ve emir verici yaklagim yasalarin dogasinda vardlr ve varolug sebebidir. Bu nedenle, olumsuz giiciilluk kipi yasalarda hep bu iglevi yerine getirir ve ~ o k slk kullamlir. ijrnegin:
- Hi~bir kigiye, aileye, zurnreye veya sinifa imtiyaz tanmamaz.(An, 10)
-
Kimseye i~kence ve eziyet yapilamaz, lumse insan haysiyetiyle bajjQmayan bir cezaya veya muameleye tabi tutularnaz.(An, 17)-
Bir ciiriimden delay! bir Tiirk'ii~. ecnebi devletlere iadesi d e b : Devlet~e kabcl edilemez.(CK, 9)-
Sendikalar, 13 iincu maddede sayilan gene1 sinulamalara a y h hareket edemevecekleri gibi, siyasi amaspiidemezler, siyasi faaliyette bulunarnazlar, siyasi partilerden destek goremezlerve onlara destek olamazlar, derneklerle, kamu kurumu niteliEjndeki meslek kuruluglan ve valuflarla bu amaqlarla ortak hareket edemezler (An, 52).
Ayni gekilde, 'guculliik lupi' olarak adlandmlan {-ebil) biymbirimi de yasalarda slkllkla goriilmekte ve yap~lmasina izin verilen geylerin anl-nda kullanilmaktadlr. Buna ornek olarak qagidaki yasa maddelerini verebiliriz:
-
Ticari isletme sahibinin veya bir ortagm ticaretk iinvanlna dahil bulunan ad1 kanunen degigir veya salahiyetli makamlar tarafindan degigtirilirse iinvan o l d u h gibi kalabilir.(TK, 49)-
Kan kocadan herbiri, digerinin zina etmesi sebebiyle boganma davaslnda buiunabilir.(MK, 129)
-
Herkes ticaret sicilinin munderecatim ve dairede saklanan butiin senet ve vesikalan tetkik edebilecegi gibi bunlann tasdikli suretlerini de istevebilir. Bir hususun sicilde kayitl~ olup olma&&na dair tasdikname d a h ~ istenebilir.(TK, 37).Yasalarda ~ o k slk kullanilan diger bir eylem biqirni ise II.3.5 te sozu edilen ve orneklendirilen 'kopl kipi'dir. Yasa dilinde kogul kavrami yasa maddelerinin kapsam ve yaphnmlanyla ilgili deiijglk durumlann anlatlmnda kullaruh:
-
Gerni kurtar1lamayacak gekilde batar veya tamir kabul etmez hale- yahut Tiirk bayragin1 se'me hakiuni zayi ederse taiep iizerine siciiden kaydi teriin oiunur. [TK,SSi)
'Buyrum' anlat~rnlanna bakti&mzda ise yasa maddelerinde dilbilgisel duzlemde 'buyrum tiimcesi'ne rastlanmamaktadu: Oysa, edimbilimsel bir yaklqlrnla, butun arnaci kurallar koyarak insanlann yqarnlarim duzenlemek olan yasalann gene1 iglevinin 'buyrum' oldu&nu soyleyebiliriz. Rir iirnek verecek oli~sak, Turk Ceza Kanunu'ndan alinan
-
Kanunu bilmemek mazeret savllmaz.(44)tiimcesi bu buyrurn tiimcesi olmamakla birlikte, insanlann kanunlan bilmekle yiikiimlu olduklan, aksi halde cezalandmlacaklarnl belirtmesi apsindan anlam ve i ~ l e v olarak 'Kanunlan biliniz' geklinde bit b ~ y r u m tiimcesine egdegerdir. Bu anlamda, butiin yasa maddeleri buyrum eylemi i~ermektedir.
II.4.
Yasa Dilinin Soylem Diizeyinde CoziimlenmesiTiirk Yasa Dili
diizeyindeki qahgmalardan daha yeni bir gelipmedir. Son yrllarda, yasa dilini diger dil kesitlerinden aylran en onemli ozelliklerin soylem duzeyinde olabilecegi konusunda giderek artan bir goriig birligi bulunmaktadir.(Danet, 1985: 285)
Bu bqhk altinda yasa dilinde sozcuk ve tiimce duzeyini q a n ve yasa metinlerinde baglagkligi saglayan gonderim, degigtirim, eksilti, baglaq ve sozciik baginhsi gibi iist duzey yapllar incelenecektu. Diger bir deyigle, tiimce iqindeki birimlerin birbirine anlamh bir butiinu olugturacak pkilde nasil bagland@ am$nlacaktlr. Yasa metinlerindeh bajjlqkh$ inceleyebilmek amaciyla Halliday ve Ha~an'ln ( 1 976) yukanda ad1 geGen slniflamas~ kullan~lacaktrr.
11.4.1. Gonderim
Tiimce i~inde ban ogeler kendi bqlmna bir anlam ifade etmeyip, ancak bqka bir ogeye gonderim yaphklannda anlarn kazamlar. (Halliday ve Hasan 1976: 31) Ba~lqdcllk bu gonderimin siireldiliginde yatmaktadu. Yasa dili gibi qok uzun ve aynnhh tiimcelere sahip; ve aynca herkese hitap ettigi iPn ad11 kullamm bulunmayan bir dil kesitinde bu tip gonderimlerin bulunma&gi varsayilabilir. Ancak yasa maddeleri yak~ndan incelendiBnde ozellikle 'bu' igaret sifatitun artgonderim olarak s U a kullamldi~i ve y asa metinlerindeki anlamsal biitiinliisn sa@anmasma katluda bulundugu goriilmektedir. Agagidaki yasa maddeleri buna ornek olarak verilebilir:
-
Dogumdan soma meydana gelen cinsiyet degipikliginin, sail& kurulu raporu ileI
.I J C L ~ L , ~ G L ~ I-,. , , - d ~ USL~LGX L u C i a i i i u 6 1. A,.-. ~~Afiis siciLa& g e r e g diizelme y ~ p i t i . Bii k ~ ~ u i k i iii$ic& & ~ ~ i l ~ d % cinsiyeti deii9tirilen kigi evli ise, ege de husumet yoneltilir.(MK, 29 (EK))
- Kiailer ve siyasi partiler, kamu tuzel kigilerinin elindeki basin dig kitle haberle~me ve yaym arqlanndan yararlanma hakkma sahiptir.
Bu
yararlanmanln ~artlan ve usulleri kanunla diizenlenir (An, 3 1).- Bir kimse deniz fenerlerini ve sair igaretleri degigtirerek veyahut yanllg igaretler ihdas ve sair sanialar ika ederek bir geminin batmasi tehlikesine meydan verirse beg seneye kadar aglr hapse mahkum olur.
Bu
hareketiyle geminin batmasina sebep olursa yukandaki iki maddeye gbre ceza verilir.(CK, 379)Yukandaki iirneklerde de goriildiijjii gibi
bu
sozcu~u kendinden once gelen tiimcelere artgonderimde bulunarak daha once soylenmi~ uzunca bir h s m n yinelenmesini onlemekte ve tiimcelerarasi butunlugu saglamaktad~r.YrdDoc.Dr. 1~11 (ince) iiZYILDIRIM
11.4.2. Deatirim
Deggtirim baglam iqinde bir dilbilgisel yapmn bagka bir yaplyla degigtirilmesidir. Bu 2ekilde de&en yap1 bir onceki kullaruma artgonderimde bulunur ve boylece metnin deijglk p q a l a n arasinda baglqkhgi saglar. Yasa metinlerinde 'deggtirim' az rastlanan bir ozelliktir; bununla birlikte, yasa maddelerinde 'aynl' sozciigii kullanilarak 'degigtirim' yapildigi ve boylece daha once bahsedilen uzun yapilann yinelenmeden aktanldlgi goriilmektedir. 0megin:
-
Her kim miilki ve askeri memuriyetlerden birini hilafi nizam, ifa veya ifaya tegebbiis eylerse iig aydan iki seneye k d a r hapis ile wicazat 01unur.- ceza memuriyctini tcrk ve tati!emri kendisine resmen bildirildigi halde yine memuriyetinde devam eden memur haklunda i$ aydan iki seneye kadar memuriyetten mahrumiyet cezasiyla birlikte hiikmolunur.(CK, 252)
-
B i r k k i ~ i bir ciiriirn veya kabahatin icraslna i$mk ettikeri takdirde fdi x t h p edenlerden veya do&udan d o m y a beraber iglemig olanlardan her biri o f d e mahsus ceza ile cezalandmllr. Bagkalan~ ciiriim ve kabahat blemege azmettirenlere dalu m c e z a hiikmolunur.(CK, 64)11.4.3. Baglaq
Daha once s o d z i m diizeyinde iusmen deBndigimiz baglaqlar aym zamanda metin ic;i baglq~kli& da saglarnaktadir. Bagla~lar daha once soylenilrnig ~eylerle sonradans6ylenilenleri birbirine baglarlar. Bu nedenle, ondan sonra ve, veya, bundan bqka, aynl gekilde, buna kargm, fakat, ayru m a a vb. gibi b@~qIar yasa diiinde de i<uiaruh ve tiimceierarasl bhtiinlu& sa@ariar.
Agag~daW yasa maddelerini baglag kullan~rmna omek olarak verebiliriz:
-
Bir menkule suiniyetle zilyed olan kimse heaaman evvelki zilyed taraf~ndan iadeye icbar olunabilir. Bununla beraber evvelki zilyedin iktisabi hiisniiniyetle wkubulmamig ise bu zilyed kendisinden sonraki hiqbir zilyed aleyhine istihkak davasl ikame edemez (MK, 904)-
Karglhkli zirai sigorta girketlerinde sigorta muddeti, sirketin devarm muddetidir. Ancak, gerek girket ve gerekse ortak, her yil sonunda kooperatif girket haklundaki hukumler geregince ~irket ve dolayis~yla sigorta munasebetini sona erdirmeye salahiyetlidir.(TK, 13 18)-
Damn infavna miiteallik mahkuma salahiyetli merci mafindan kanun dairesinde teblig olunan her tiirlu muarnele miiruru zamatu keser. Bundan baska gahsi hiirriyeti baglayla cezalarda i l a m infazi iqin mahkumun yakalanmasi dahi murum zamani keser.(CK, 114)Turk Yasa Dili
idaresi hakkmda kabul ettikleri usulun feshini veya ibkaslni emreder. && kan ve kocadan biri tarafmdan talep vukuunda Hakim mallanlu ay~rmakla miikelleftir.(MK, 147)
II.4.4.4 Eksilti
Eksilti de metinlerin daha etkili ve lusa olmasina katktda bulunan ve baglqlkhg~ saglayan bir dlizenektir ve "atllan bir ogenin yerine hiqbirgey konulmamasi" (Halliday ve Hasan 1976: 88) olarak tammlanabilir. Diger bir deyigle, eksilti yaparak tiimcenin yuzeysel yapislndan biqem, vurgu veya ekonomi nedenlerinden dolayi baz~ ogeler atilabilit; fakat, tumcenin geri kalan k~srmndan bunlmn aniamlmru ~lkarabilmek olasldu. Hergeyin biiyiik bir a~ikllkla ve biitun aynnhlanyla apklanmak zorunda oldugu yasa maddelerinde eksiltili yapllann az bulunacagi varsay~labilir, ancak, zaten qok uzun olan tiimce yap~lanru az daolsa lusaltabilmek amac~yla yasa dilinde eksiltili yapllara rastlanmaktadr. b e g i n :
-
Medeni haklar~ kullanmaga salahiyettar olan kunse iktisaba da iltizama da ehldx. (MK, 9) (iktisaba da ehildir, iltizama da ehlldir)- Kan, evlilign devami slraslnda ve evliligin zevalinden sonra atidekj bor~lardan ancak mahfuz m a l l w n luymeti nisbetinde mesuldiir:
1- Yalnlz mahfuz mallardan mesul olmak iizere ettigi borqlardan,
...
1
2- Kocaslnin rizasl olmaksiz~n ettigi bor~lardan (... ...1
\ 3- Rirligi kmsi! h~susundaki sa!&.iyp,tini tecaviiz ederet ettigi berq!&a~(
...
...,
bigayrihaklun ma1 edinmeden miitevellit dava haklu mahfuzdur. (MK, 140)-
Umumi heyet* verilen karar, tescil ve ilan edilmedikqe infaz edilemez.(TK,
423) (tescil edilmedik~e, ilan edilmedikqe)II.4.5. Sozciik B a h n t ~ s ~
Sozcuk baglntlsi sozciik sqimi ile gerqekle~en bir bagmhdlr. Tiimce diizeyini q a n bu s q i m metnin degiglk paqalannl birbirine baglar. Sozcuk baglnlntls~ iki gekilde ortaya q~krnaktad~r. Yineleme ve eglizimlilik. Bunlardan yineleme ayni sozciigiin metin iqinde yinelenrnesi a n l m n i ta~~makta ve bir sozciigiin aynl anlamla yinelenmesi sozciik bagintismin gerqekleamesine neden olmaktadx. Yasa metinlerinde sok fazla aynntl verildignden sozciik yinelenmesine de slk rastlanmaktadu. Buna ornek olarak qag~dalu yasa maddelerini verebiliriz:
sahiptir. Temel, hak ve hiirriyetler, kiginin topluma, ailesine, ve diger kigilere kaai odev ve sorumluluklan~l~ da ihtiva eder.(An, 12)
-
Cihaz olarak kannln kocasina terkettigi maVlmn d o r t a k l t B usulune gore mugterek ma1 olacab veya koca cihavn miilkiyetine dahi mustakil olarak malik bulunacagi evlenme-
mukavelesinde t a s k edihnig o l r n a w ~ a cihaz ittihaz olunan mallarhaklunda ma1 birligi usulunde kmnin gahsi maVlmnin tabi oldugu hukiimler cari olur.(MK, 236)
-
Birkaq kigi bir curum veya kabahatin icrasina igtirak ettikleri takdirde fiili irtikap e d d e r d e n veya do@udzn dogruya beraber iglemig olanlardan her biri o fii!e mahsusceza
ile cezalandinhr. Ba~kalannl curiim ve kabahat iqlemege azmettirenlere dahi aynl
ceza
hukrnolunur. Ancak fiili icra edenin onu i~lemekte gahsi bir menfaati oldugu sabit olursa azmettiren gahstn cezast olum yerine yirmi dort sene agir hapistir. Sair cezalarln altlda biri indirilir.(CK, 64)
Diger bir sozciik baginhsi tiirii ise edizimlilik olarak adlandlnlu ve aynl anlarnsal kumeye ait sozcuklerin birarada kullmlmasi ile ger~eklegir. Bu sozcukler metin i~inde anlamsal bir biitiin olugturur ve bailaglkligi saglarlar. Yasa dilinde de boyle kullanimlara rastlanmaktad~r:
-
6136 sayih Kanun kapsarmna giren ruhsata ba~lanmamq atesli silahlar ve mermiler ile 765 say& TurkCeza Kanununda belirlenen dinamit, bomba veya benzeri vaiucl, y&g veya iilduriicii aiei veya her tiiriii ~atlavici maddevi buiunduraniar; bunlan bu Kanunun yiiriirliige gird& -ten itibaren 30 giin i~inde mulki makamlara teslim ettikleri takdiide haklannda tatbikat yapllmaz.(CK, Ate2li Silahlar, 8).- B q h bqma mevcudiyeti haiz olmak uzere teaekkiil eden cemivet ve sirketler ile kendilerine has bir mevcudiyeti ve muayyen, bir gayesi bulunm muesseler sicillerin kayitlanm icraetthnekle phsiyet iktisap ederler. Gayeleri kanuna ve ahlaka mugayir olan cemi~et ve sirketler ve muesseseler gahsiyet iktisap edemez.(MK, 45).
Sonuq olarak diyebiliriz ki, yasa dili soylem aqislndan incelendiiinde, yasamaadelerinin birbirinden S a ~ m i z tiimcelerden olugmad~@; aksine, bu tiimcelerin tiimce diizeyini q a n birtakun baglantllarla birbirine bag11 bir butiin olugturdu& goriilmektedir.
II.5. Y asa Maddelerinin Bilhsel Y a p ~ s ~
Turk Yasa Dili
1) ana onermeyi tayyan tumcecik, 2)Kogul ve slnulamalar. (Bhatia 1993:113). Bunlardan birincisi ve en onemlisi olan temel tumcecigin iki iglevi vardn. Bunlardan bir tanesi yasa maddesine konu olan taraf veya gahislann aq~klanmas~du. Diger bir deyigle, bir gey yapmasi iqin kendisine bir hak veya guq verilen veya bir geyi yapmasi yasaklanan kiai veya taraflari ortaya koymaktir. Ikincisi ise hukuki eylemdir. Yani, yasa maddesinin temel tiimceciginde ortaya koyulan yasaklanma veya biqeyi yaprnaya hak kazanma eyleminin aqlklanmasidir. Ancak, yasa maddelerindeki temel yasa tiirncecigi kendi bayna sadece yasa maddesinin iskeletini ortaya koyar. Bu iskeletin tarn bir bedene donugmesi ise ancak yasanin tiim aynntilar~yla birlikte tammlanmas~ ile mumkiin olur. Diger bir deyigle, bu ana onermeye bag11 biitun kogul ve s~nirlamalmn ortaya konulmas~yla yasa maddesi butunluk kazanir. Sozu edilen bu kogul ve sinirlamalar yasa maddelerinin onemli bir bolumunu olugturmaktadu. (Bhatia 1993: 114)
Sonuq olarak butiin yasa maddeleri yiizeysel yapida karmqik goriinseler de mant~k yapls~ olarak birbirini etkileyen 2 lusimdan olugmaktadirlar. Bunlar suasiyla, yasa maddesinin ana onermeyi mlyan temel tiimcecigi, ve bu tumcecik iqinde yer alan ve ona degigik so~.dizimsel pozisyonlarda eklenmig qok say~da kopl ve sinnlamalardlr. Bu birbirini etk~leyen 2 par& manhk yapisini daha iyi apklayabilmek iqin Ceza Kanunu'nun 131 maddesini ornek olarak inceleyebiliriz:
- Asksri o!m veja Devbtin miisel!% kdve:!eiiiiiii kizmetinc tahsis c&!mig Duknaii gemileri, hava vasitalarini, nakil v a s ~ t a l a r ~ n ~ , yollari, miiesseseleri, depolarl ve diger askeri tesisat~
-
bunlar henuz ikmal edilmemi~ olsalar bile- lusmen veya tamamen velev muvakkat bir zaman iqin olsun tahrip eden veya kullanllmayacak bir hale getiren kimse sekiz seneden a ~ a g i olmamak uzere agir hapis cezasiyla cezalandmllr.Bili~sel yapi, bir dil kesitinin manhk ve diizenini anlamak aqis~ndan qok onemli bir gostergesidir. Yukmdaki h e k sozii edilen kogul ve sinulamalmn sadece karmq~kl~&tu degil, aym zamanda qeqidiligni de gostermektedir. Yasa madde!erinin b~ biligsel duzenini daha iyi gosterebilmek idn yukanda verdigimiz yasa maddesini parqalara aylralim.
Temel Yasa Tumcecigi Kogul ve Sinlrlamalar Askeri olan veya Devletin musell2h kuwetlerinin
hizmetine tahsis edilmig bulunan gemileri, hava vasitalannl, nakil vasaalanni, yollm, miiessese- leri, depolan ve diger askeri tesisati
f
bunlarheniiz ikmal edilmemig olsalar bile +&p eden veya kulla~l~lmayacak bir hale getircn kimsef- lusmen veya tamamenvelev muvakkat bir zaman ign olsun
aglr hapis cezasiyla cezalandmhr
-
4
sekiz seneden agajjl olmamak iizereBu $emadan & anlqilacagl gibi, kogul ve sin~rlarnalmn yogunluh ve karmarjikllgi yasa diline has bir ozelliktir ve verilen her aynntl hukulu bir soruyu yanitlamak, kugkulan gidermek veya temel yasa tiimcecigiyle ilgili deggik kogullara aqkhk getirmek amac~yla kullatulmigtlr. Yasa dilinin biligsel yapisi iqinde temel tiimce ve aynnalar siirekli kargihkli etkilegirn iqerisinde bulunurlar: ~iinku, verilen aynntllar temel tiimcecikle ilgili pek qok soruyu yanltlar.
Sonuq olarak, temel tiimceciie eidenen qok say~ddki ko$ul ve sinuiamaiann y asa diiindeki i~levi yasa maddesini a ~ i k ve kapsamli yapmak ve her turlu yanllg anlqilmadan uzak tutmaktir.
III. Sonuq
Snnuq olarak, yasa dilinin diger dil kesitlerinden farkli bir tiir olugturdugu s~ylenebilir. Yasa maddelerinin geleneksel bir iletigimsel amaci vardlr. Bu geleneksel ama$ dogal olarak yasa maddelerinde kullmlan dile de yansimakta ve gerek sozcuk ve sozdizim diizeyinde, gerekse soylem boyutunda veya biligsel yap~da kendini gostermektedir.
Sozcuk diizeyinde, kullamlan A r w a ve Fars~a sozciikler, teknik hukuk terirnleri, bilinen sozcuklerin degigik anlarnlarla kullanilrnasi, "herkes" "her kim" "kimse" gibi lugisiz sozcuklerin s ~ W a kullanilmasl ve benzeri ozellikler yasa dilini olagan gundelik dilden uzaklqturnakta ve sadece uzrnanlannin anlayabilecegi ozel bir dil kesiti konumuna getinnektedir.
Turk Yasa Dili
Sozdizim duzeyinde ise en qok goze qarpan yapilar uzun ve karma5ik tiimceler, edilgen yapllar, kogul tiimcecikleri, olumsuz tiimceler, genig zaman k u l l m , guculluk, kogul ve buyrum kiplerinin s a k l a kullmlmasidu. Bu yapilar yasa dilinin geleneksel iletigimsel amaci baglammda dugunuldu~unde ise kaqinllmaz kullanirnlar o l d degerlendirilebilirler. Ciinb, yasalann yanlig anlqilmaya meydan vermeyen, her tiirlu kogul ve sinirlamayi iqine alan kapsamh bir yapiya sahip olmalan dogal olarak uzunve karrnagik bir tumce yapisini gerektirmektedir. Aynca, yasalann insan davrmglanm sintrlayict, hiikmedici ozellikleri de bize olumsuz tumce, guculliik ve buyrum kip!er?nin lc~llarum gere-kliligini gestem.ektP,dir.
Tumce duzeyini q a n soylem yapllan incelendiginde ise yasa maddelerinin birbirinden baglmsiz hmcelerden olugmadi~i; aksine, bu tiimcelerin gonderim, degigtirim, eksilti, baglaq, sozcuk baglantisi gibi dilbilgisel yapilann otesinde birtalam baglantilarla biibirine baglanmig anlamsal bir biitiin olugturdugu goriilmektedir.
Bili~sei yapiya gelince, son derece karmagik ve anlqilmaz gorunen yapilanna ra@nen yasa maddelerinin birbiriyle etkilegirn halinde olan 2 parqali ve basit bir mantlk yapisindan olugtu@ soylenebilir: 1) temel yasa tumcecigi, 2)kogul ve simrlamalar.
Yasa dili butiin bu saydii(irmz ozellikleriyle, kendine ozgu amag ve kullanirmyla, anlagilabilirligi diigiik ve giindelik dilden uzak yapisiyla ozel ve degigik bir dil kesiti oiu~turmakcadir.
Tiirkiyede olduh gibi bat1 diinyasinda da yasa dilinin sadelegtirilmesi ve giindelik dile uyarlanrnasi ile ilglli pek c;ok oneri etkih olmamqhr. Aksine, yasa dilinin oldugu gibi kabul edilmesi ve kendi ozel amacina gore incelenmesi gerekliligi birqok kigi tamfindan dile getirilmigtir. Cunkii, yasa dili ve ozelliklerinin qok uzun ve koklu bir geqni~i v h , ve bu hahyle yasa dili standartlqms: anlagihg ve yorumlanmgtir. Herhangi bir basitlegtie degigiminde hukukgulann en buyuk korkusu yasalarda meydana gelebilecek yanlig anlagilmalardir. Oysa, Bhatia'nin da (1993: 11) belirttig gibi boyle bir korku yersizdir, gunkii bu pkilde standartlagmig, yorumlanrmg ve denenrnig yapilar jlasa dilinin sadelegme siirecine sadece katlada bulunabilir.
Kaynakqa
Acar, Giiler. 1996. "Turkish Legal Language. A Sociolinguistic Approach to the Turkish Civil Code" Yayirnlanmm$ doktora tezi Hacettepe University.
Bhatia, V.K. 1987."Language of the Law : State of the Art Article". Languafe Teaching. 20. 237-34.
Bhatia, V.K. 1993. Analvslng. London:
Longman.
Crystal, D. and Davy, 1969. Investigatin~ English Style. Bloomington: Indiana University Press.
Danet, B. 1980. "Language in the Legal Process". Law and Societv. 14: 445-564.
Danet, B. 1985. "Legal Discourse". Handbook of Discourse Analysis l., Ed. Teun A. Van Dijk. London: Academic Press.
Gunnarson, B.L. 1984. "Functional Comprehensibility of Legislative Texts. Experiments with a Swedish Act of Parliament".
Text.
4:71- 105.Halliday, M.A.K. andR. Hasan. 1976. Cohesion in Enelish. London:Longman.
Kocaman, Ahmet. 1988. "Modality in the Turkish Discourse" Studies on Turkish Lin~uistics. Proceedings of the Forth International Conference on Turkish Linguistics, 17- 19 A~gust. Ed. Sabri K q . .A.fikxa Mid& East Techfii~a! CTfii\rersity.
Lakoff, R.T. 1990. Talking Power. U.S.A.: Basicbooks.
Mellinkoff, D. 1963. The Language of the Law. Boston: Little Brown. Sebuktekin, H.I. 1971
.~
CorresDondine
Paris: Mouton.Taylan, Erbay. 1982. Y. - Istanbul: Sebat Matbaasi. Tiirkce Sozluk 1.2. 1992. TDK Yaymlan. Istanbul: Milliyet Tesisleri.
Vardar, B. Ve digerleri. 1980. Dilbilim ve Dilbileisi Terimleri SozluGu. Ankara: Sevinq Basimevi.
Kanunlar T.C. Anavasasi. 1994 Ankara. Seqkin Yaylnevi. Tiirk Ceza Kanunu. 1998. Ankara:Seqkin Yayinevi.
Turk Yasa Dili
Hukuk Usulii Muhakemeleri Kanunu. 1973. Ankara: Ayylld~z Matbaasl. Turk Medeni Kanunu. 1997. Ankara: Seqkin Yaymevi.
Turk Ticaret Kanunu. 1998. Ankara: Sqkin Yay~nevi. Klsaltmalar T.C. Anayasasi: An
Turk Ceza Kanunu: CK
Hukuk Usulii Muhakemeleri Kanunu: HUMK
Tiirk Medeni Kanunu: MK Turk Ticaret Kanunu: TK
Arapqa: Ar.
Farsqa: Far. Tiirk~e: Tiirk
