Ege Üniversitesi Hemşirelik Yüksek Okulu Dergisi 24 (3) : 9 -16, 2008
EBELİK ÖĞRENCİLERİNİN İLK KLİNİK DENEYİM ÖNCESİ VE SONRASI STRES BELİRTİLERİ VE STRESLE
BAŞAÇIKMA TARZLARI
STRESS SYMPTOMS AND WAYS OF COPING IN BEFORE AND AFTER THE FIRST CLINICAL EXPERIENCE OF MIDWIFERY STUDENTS
Yard. Doç. Dr. Ayşe SAN TURGAY Araş. Gör. Dilek SARI
Ege Üniversitesi
İzmir Atatürk Sağlık Yüksekokulu, Hemşirelik Esaslar Anabilim Dalı-İZMİR 1. Ulusal Ebelik Sempozyumu 3-4 Mayıs 2007 İzmir'de Poster Bildiri olarak sunulmuştur.
ÖZET
Ilk klinik deneyim, ebelik öğrencileri için stresli olabilmektedir. Öğrenciler, klinik ortamda stresi aşırı deneyi ml erse öğrenme engellenebilir. Amaç: Bu a ra şt ır ma , eb eli k b i ri nci s ını f ö ğr enc il er i ni n i lk k li nik uygul a ma ö nc es i ve sonrası stres belirtilerini ve stresle başaçıkma tarzlarını incelemek amacıyla yapılmıştır. Gereç ve Yöntem: Tanımlayıcı tipteki araştırma, Ege Üniversitesi Sağlık Yüksekokulu Ebelik Bölümü'nde öğrenim gören ve araştırmaya katılmayı kabul eden 74 öğrenci üzerinde gerçekleştirilmiştir. İlk klinik uygulama öncesi ve sonrası Stres Belirtileri ve Stresle Başaçıkma Tarzları Ölçeği ile veriler toplanmıştır. Bulgular: Araştırmada ebelik ö ğrencileri stresle başaçıkmada aktif tarzları daha çok kullanmaktadır. Sonuç ve Öneriler: Ebelik öğrencilerinin pasif tarz puan ortalamaları ilk klinik deneyim sonunda anlamlı olarak azalmıştır.
Öğrencilerin stresle başaçıkma becerileri geliştirilmelidir.
Ana hta r Kelimeler: Eb elik öğrencisi, k linik deneyi m, stresle ba şa çık ma
ABSTRACT
Beginning midwifery students' initial clinical experience can be stressful.
Learning may be inhibited if students experience undue stress in the clinical setting. Objective: This study was done for investigating the stress symptoms and ways coping among the first degree midwifery students' of before and after the first experience in clinic. Material Method: The descriptive research was applied to 74 students studying in Ege University İzmir Atatürk School of Health and accepting to participate in the research. Results: In this study, active coping styles were used more frequently by the midwifery students. Conclusion: The average points of passive style of midwifery students had significantly lower in the end of initial clinical experience. Midwifery students' should be developed of coping skills.
Key Words: Midwifery student, clinical experience, coping skills.
GİRİŞ
S t re s i , b i re y i l e ç e vre n i n e t ki l e ş i m i n i i ç e re n h e r ş e y o l a ra k t a n ı ml a ya b i l i ri z . S t res i t a n ı ml a rken "u ya rı c ı , da vra n ı m (c e vap ) ve uyarıcı-davranım" terimlerini kullanırız (Ebrinç ve ark. 2002). Stres hem uyarıcı, hem davranım, hem de bu ikisi arasındaki etkileşimi içeren bir kavramdır (Baltaş 2000). Stres, herhangi bir varlığa uygulandığı zaman ge rgin li k ve düz en bozu klu ğu ya rat an, çok güçl ü olunca da ya pı ve görevlerde köklü değişme, çöküntülere yol açan güç olarak tanımlanır (Kocaman ve ark. 1986). Önceleri bireyin başaçıkma mekanizmalarını ve e n e rj i s i n i z o rl a ya n , b a s kı ya p a n d ı ş e t me n l e r o l a ra k t a n ı ml a n ı r ke n , daha sonraları organizmanın homeostatik dengesinin bozulduğuna ve yeniden dengeye dönmesine işaret eden bir durum olarak tanımlanmaya b a ş l a n mı ş t ı r. S t r e s l e i l i ş ki l i b a ş l ı c a b e l i rt i l e r, d u ygu s a l d ü z e yd e , huzursuzluk, gerginlik, ka ygı, öfke, depresyon gibi rahatsızlık verici duygu durumlara; flzyolojik düzeyde, soğuk algın lıklarındaki artışlar, allerjik reaksiyonlar, gastrointestinal hastalıklar ve bağışıklık sisteminin zayıflamasına bağlı diğer hastalıklardır (Şahin ve Batıgün 1997).
İnsanl a rın s tres et kenle rinden a rın mış bi r ort a mda yaş a ma la rı, sosyal bir varlık olmaları nedeni ile olanaklı görünmemektedir. İnsanların yaşadıkları olayları algılayışları ve mevcut durumun üstesinden gelmek için giriştikleri çabalar son derece önemlidir. Başaçıkma, bireyin iç ve dış dünyanın yarattığı gereksinim ve zorlukları gidermek, onları kontrol altında tutmak, gerginlikleri azaltmak için gösterdiği bilişsel ve davranışsal çabalardır. Başaçıkma, genellikle bireyin yeterlilikleri dahilinde, sorunları ele almak için iyi bir yöntem olarak anlaşılmaktadır ve kaynakların, zorluklarla başaçıkmada kullanılmasını gerektirmektedir (Basut 2006).
Stresle başaçıkma tarzları, ruh sağlığı açısından koruyucu rol oynamak - tadı r. Ba zı t a rzl a r, bire yi s tresl i ya şa m ol a yl arı ndan uza k tut ma kta , bazıları ise ruhsal bozukluklara karşı bireyi n duyarlılığını arttırmaktadır.
Gençlik döneminde yeterli ve uygun başaçıkma tarzlarının kullanılması;
sağlıklı bir benlik gelişimine, davranış sorunlarının daha az sıklıkta ortaya çıkmasına, yüksek benlik saygısı kazamlmasına ve uyumun olumlu bir ş ekilde sa ğl an mas ına yol aç ma ktadı r. U ygun başaç ı kma t a rzl arı, ge n c i n u yu m s o ru n la rı nın çö zü mün d e bü yü k ka t kı l a r s a ğl a ma kt ad ı r (Kaya ve ark. 2007).
Ebelik eğitimi hemşirelik eğitimi gibi kuramsal ve u ygulamalı öğretim-öğrenim yaşantılarını içeren bir eğitimdir. Öğ renci bir taraftan okulda kendine gerekli kuramsal bilgileri alırken, diğer taraftan da uygulama alanlarında edindiği bilgileri davranışa dönüştürmeye çalışır (Velioğlu ve Pektekin 1988). Eğitimin ayrılmaz bir parçası olan uygulamalı öğretim ve öğrenim, klinik uygulamalar yolu ile öğrencilere verilmektedir.
İlk klinik deneyim sırasında öğrenci, birçok yeni, alışılmamış ve belirsiz durumla karşılaşır (Fadıloğlu 1990, Admi 1997, Oermann and Garvin 2002).
Klinik, u ygulama öncesi öğrenciler için bilinme yen bir o rtamdır.
Bilinmeyene karşı bir kaygı duygusunun yaşanması da doğal bir durumdur (Oermann and Garvin 2002, Özgür 1988). Öğrenciler klinik ortamda gördükleri ve gösterdikleri tepkileri yavaş yavaş kişiliklerine mal ederler, mesleki kişilik ve tutumları bu tepkilerle yoğrularak eğitimleri süresince şekillenir. Denilebilir ki öğrencilikte geliştirilen davranışlar ve tepkiler m e z u n i ye t t e n s o n r a k i m e s l e k i ya ş a n t ı ya d a a k t a rı l m a k t a d ı r ( Te r a k ye 1985). Ayrıca yoğun stresin sağlığı bozucu, öğrenme yi güçleştirici, motivasyonu azaltıcı etkileri olduğu da bilinmektedir (Terakye 1985, Oermann and Lukomski 2001, Oermann and Garvin 2002). Birinci sınıf öğrenc il eri, henü z pozi t if düşünemedi kl e rinden, kendil erine gü ven duymamakta ve stres yönetiminde başarısız olmaktadırlar (Açıkgöz ve ark. 2007). Şirin ve arkadaşları (2003) tarafından yapılan çalışmada, öğrencilerin staj öncesi %75.2'sinin stres, korku ve heyecan duy dukları, staj sonunda ise rahatladıkları ve kendine güvenlerinin arttığı belirlen - miştir. Kocaman ve arkadaşlarının (1986) çalışmasında, öğrenciler (%69.29) klinikte geçirilen ilk günü, stres verici yaşantı olarak değerlendirmiştir.
Öğrenci, klinik uygulamalardaki yaşantıları ile mesleki rolünü kişiliğine sindirir. Düzeltilemeyecek yanlışlar yapma, hastaya zarar verme, olumsuz tepkilerle karşılaşma, öğrencinin klinikte karşılaşacağı olaylardan bir kısmını oluşturmaktadır. Bütün bu nedenler, klinik uygulamaları ebelik öğrencileri için stresli hale getirebilmektedir (Hatipoğlu 1986).
Ebelik öğrencilerinin klinik öğretim ve öğrenimi ile ilgili çalışmalar oldukça azdır. Ebelik öğrencilerinin stres belirtileri ve stresle başaçıkma tarzlarını inceleyen çalışmalar bulunmakla birlikte, bunlar uygulama öncesi veya öğrencilerin öğrenim gördükleri sınıflar arasında farklılıklan incelemektedir (Açıkgöz ve ark. 2007).
Bu araştırmada ise, ilk klinik deneyim öncesi ve sonunu kapsayan bir süreçteki stres belirtileri ve stresle başaçıkma tarzları incelenmektedir.
Ebelik öğrencilerinin ilk klinik deneyimlerinde yaşadıkları stres belirtilerinin ve öğrencilerin bu belirtilere gösterdikleri stres ile başaçıkma tarzlarının bilinmesi eğiticilere, öğrencilere ne yönde yardım edebilecekleri konusunda fikir vermektedir.
GEREÇ VE YÖNTEM
B u a ra ş t ı rm a t a n ı ml a yı c ı o l a ra k p l a n l a n mı ş v e e v re n i n i E ge Üniversitesi İzmir Atatürk Sağlık Yüksekokulu Ebelikte Temel İlke ve U yg u l a m a l a r d e r s i n i a l a n , b i ri n c i s ı n ı f e b e l i k b ö l ü mü ö ğ r e n c i l e r i oluşturmuştur. Araştırmanın, Ege Üniversitesi İzmir Atatürk Sağlık Y ü ks e ko ku l u H e mş i re l i k ve Eb e l i k ö ğ re n c i l e ri ü z e ri n d e ya p ı l ma s ı planlanmış ancak yeterli sayıda hemşirelik öğrencisi (6 öğr enci) olmaması ve ebelik ile hemşirelik öğrencilerinin dersi aynı kredide almamasından dolayı araştırma yalnızca ebelik öğrencileri ile yürütülmüştür.
Araştırma ya başlamadan önce, okul müdürlüğünden gerekli izin a l ı n mış t ı r. A raş t ı rma ya b a ş la ma d an ön c e ö ğre n ci l e ri n s öz l ü ka tı l ı m onayı alınmış, araştırmanın amacı açıklanmış ve gizlilik duygusuna saygı gösterilmiştir. Araştırmada örneklem seçimine gidilmemiş, öğrencilerin tamamının örnekleme alınması planlanmış ve öğ rencilerin tamamı (74 öğrenci) araştırmaya katılmayı kabul etmiştir.
Araştırmada veriler, Stres Belirtileri Ölçeğini, Stresle Başaçıkma Tarzları Ölçeğini ve öğrencilerin tanıtıcı özelliklerini içeren anket formu kullanılarak toplanmıştır. Araştırmada anket formu öğrencilere 2 kez uygulanmıştır. Anketler öğrencilere ilk klinik u ygulamanın başladığı g ü n ü n s a b a h ı n d a v e k l i n i k u y g u l a m a n ı n b i t t i ğ i g ü n ü n s o n u n d a uygulanmıştır.
Stres Belirtileri Ölçeği: Bu ölçek, Miller, Smith ve Mahler (1988) tarafından Stres Audit 4.2 -0S adıyla geliştirilmiş ve Stres Faktörleri, Stres Belirtileri ve Strese Yatkınlık olmak üzere 3 ana 13 ara bölümden o l u ş m a k t a d ı r . B u a r a ş t ı r m a d a ö l ç e ğ i n , " S t re s B e l i r t i l e ri " b ö l ü mü kullanılmıştır. Ölçeğin Türkiye'deki geçerlik ve güvenilirliği Day (1992) tarafından yapılmıştır. Stres Belirtileri Ölçeği için elde edilen iç tutarlılık katsayısı (Cronbach Alpha) a = .90 olarak bulunmuştur. Her birinde on m a d d e b u l u n a n , ye d i f i z yo l o j i k s i s t e m ü z e ri n d e n d ü z e n l e n m i ş t i r.
Maddelerde yer alan belirtilerin geçmiş altı ay içinde ve eğer yaşanabileceği beklentisi varsa, gelecek altı ay içinde ne derece stres yarattığını ya da ya r a t a c a ğ ı n ı b e ş b a s a m a k l ı b i r ö l ç e k ü z e r i n d e d e r e c e l e n d i r m e l e ri istenmiştir. Bu belirtiler; Kas Sistemi (A), Parasemp atik Sinir Sistemi (B), Sempatik Sinir Sistemi (C), Duygusal (D), Bilişsel Sistem (E), Hormonal (F) ve Bağışıklık (G) Sistemlerini kapsamaktadır (Day 1992).
Stresle Başaçıkma Lazarus ve Folkman (1984) tarafından oluşturu lan St res le B aşa ç ı kma Öl çe ği 1 -4 a ras ı p uanlan an li kert t ipi, 30 maddeden ve 5 alt ölçekten oluşan bir özbildirim ölçeğidir. Ölçeğin Türkiye'deki geçerlik ve güvenilirliği Şahin ve ark. (1995) tarafından yapılmıştır. Alt ölçekler; "kendine güvenli yaklaşım" 7, "iyimser yak laşım" 5,
"kendin e gü vensi z ya kla şım" 8, "bo yune ği ci ya k laşı m" 6 ve "so s ya l deste k ara ma " 4 madded en oluşma kt adı r. H er bi r alt öl çe kt en al ınan puan toplamı alt ölçek madde sayısına bölünerek alt ölçek ağırlıklı puanı elde edilir. Herbir madde cevaplandırıl ırken "sizi ne kadar tanımlıyor, ya d a n e k a d a r u yg u n ? " s o r u s u n a v e r i l e n c e v a p l a r d an % 0 'a O , % 3 0 'a 1 ,
%70'e 2 ve %100'e 3 puan verilir. Ölçek, iki ana stresle başaçıkma tarzını ölçmektedir. Bunlar "Probleme yönelik/aktif " ve "Duygulara yönelik/
p as if " ta rzlard ı r. Akt if tarzla rı "So s yal d es te ğe b aş vu rma ", " I yi ms e r yaklaşım" ve "Kendine güvenli yaklaşım" alt ölçekleri, pasif tarzları "Çaresiz yaldaşım" ve "Boyun eğici yaklaşım" alt ölçekleri göstermektedir. Stresle e t k i l i o l a r a k b a ş a ç ı k a b i l e n l e r i n " K e n d i n e g ü v e n l i " v e " I yi m s e r yaldaşım"1, başa çıkamayanlann ise "Boyun eğici" ve "Çaresiz yaklaşım"ı
daha fazla kullandıkları saptanmıştır. Puanların yüksekliği, kişinin o tarzı daha çok kullandığını göstermektedir (Şahin ve Durak 1995).
BULGULAR VE TARTIŞMA
Araştırma ya katılan sağlık yüksekokulu I. sınıf ebelik öğrenci - lerinin yaş aralığı 18-25 yaş arasında olup, yaş ortalaması 20.64±1.46'dir.
Öğrencilerin büyük çoğunluğu (%93.2) genel lise mezunudur, %43.2'si yaşamlarının çoğunu ilçede geçirmiştir. Öğrencilerin yarısından fazlası=
(%55.4) geliri giderine eşit, yarısının (%50) yurtta yaşadığı belirlenmiştir.
E b e l i k ö ğ r e n c i l e r i n i n k l i n i ğ e ç ı k m a d a n ö n c e v e s o n r a S t r e s Belirtileri ve Stresle Başaçıkma Ölçeklerinin alt gruplarından aldıkları puan ortalamaları Tablo l'de görülmektedir.
Araştırma kapsamına alınan öğrencilerin, Stres Belirtileri Ölçeği'nin alt boyutlarına bakıldığında (Tablo 1) yedi sis temi kapsayan tüm stres b e l i r t i l e r i n d e n e n yü k s e k p u a n ı , d u yg u s a l v e b i l i ş s e l s i s t e m a l t boyutlarından aldığı belirlenmiştir. Öğrenciler, aldıkları teorik bilgileri nasıl u yg u l a y a c a k l a r ı n ı b i l m e l e r i n e r a ğ m e n , k l i n i k o r t a m d a b e c e r i ye dönüştürürken, hata yapma, hastaya zarar verme, olumsuz tepkilerle ka rş ı l a ş ma gi bi dü şü nc el e ri yo ğu n o l a ra k ya ş a ma kt a d ı rl a r (Te ra k ye 1985, Hatipoğlu 1986, Atalay ve ark. 1994, Admi 1997). Stres Belirtileri Ölçeği'nin alt boyutlarının klinik uygulama öncesi ve sonrası ortalama puanları arasında, istatistiksel olarak anlamlı bir fark saptanmamakla (p>0.05) birlikte, bilişsel sistem alt boyutunda klinik uygulama sonrası yükselme saptanmıştır.
Ebelikte Temel İlke ve Uygulamalar dersi bilimsel temellere dayalı b ilgi, b eceri, d a vran ış la r ın eb elik ö ğr en cis in e ö ğ retild iği, il k mes le ki derstir. Bu ders ile ebelik öğrencileri, kuramsal bilgi edinmekte ve kuramsal bilgileri beceriye dönüştürmeyi öğrenmektedirler. Öğrencinin öğrendiği becerileri klinik uygulamalarla bakım verdiği bireye yansıtması, uygulama yöntemini bilmeyi ve beceriye sahip olmayı gerektirmektedir (Tel ve ark.
2004 ).
Öğrencilerin Stresle Başaçıkma Tarzları Ölçeği'nin aktif tarz alt boyutlannın puan ortalamalan pasif tarz alt boyut puan ortalamalanndan daha yüksek bulunmuştur. Ebelik öğrencileri stresle başaçıkmada aktif t a rz l a rd a n s ı r a s ı i l e s o s ya l d e s t e k a r a m a (ö n c e = 2 . 0 6 ±0 . 4 3 , s o n ra = 1.96±0.42), kendine güvenli yaklaşım (önce=1.97±0.47, sonra=1.88±0.48) ve iyimser yaklaşımı (önce=1.61±0.50, sonra=1.61±0.48), pasif tarzlardan;
kendine güvensiz yaklaşım (önce=1.32±0.53, sonra=1.16±0.53) ve boyun e ğ i c i ya k l a ş ı m ı ( ö n c e = 0 . 8 0 ± 0 . 4 6 , s o n r a = 0 . 7 9 ± 0 . 4 6 ) k u l l a n d ı ğ ı n ı belirtmiştir. Sarıkaya ve arkadaşları (2007) tarafından yapılan çalışma bulgul a rı, a raş tı rma bu l gul arı i le benz e rli k gös te rme kt edi r. St resl e Başaçıkma Tarzları Ölçeği'nin duygulara yönelik/pasif tarzlardan olan kendine güvensiz yaklaşı m alt boyutunun puan ortalamaları arasında,
kl i n i k u ygu l a ma ö n c es i ve s on ra s ı i s t at i st i ks e l o l a ra k a nl a ml ı f a rk saptanmıştır (p<0.05). Bu sonuç, öğrencilerin klinik uygulamada yaptıkları becerilere paralel olarak, beceri kazandıkça güvensiz yaklaşımlarının azaldığını düşündürmekt edir. Şirin ve arkad aşları (2003) tarafından yapılan çalışmada, öğrencilerin staj öncesi büyük çoğunluğunun stres, korku ve heyecan duydukları, staj sonunda ise rahatladıkları ve kendine g ü v e n l e ri n i n a r t t ı ğ ı b e l i r l e n m i ş t i r . B u s o n u ç , ö ğ r e n c i l e ri n k l i n i k uygulama boyunca yaptıktan girişimlere paralel olarak beceri kazandıkça k e n d i n e g ü v e n s i z y a k l a ş ı m l a r ı n ı n a z a l m a s ı n a b a ğ l ı o l d u ğ u n u düşündürmektedir.
Tablo 1: Ebelik Öğrencilerinin Klinik Deneyim Öncesi ve Sonrası Stres Belirtileri ve Stresle Başaçıkma Tarzları Ölçeğinden Aldıklan Puanlar Açısından Karşılaştınlması (N=74)
Stres Belirtileri Ölçeği Kas Sistemi Parasempatik Sistem
m Sempatik Sistem Du ygus a l S iste m Bilişsel
SistemEndokrin Sistem Bağışıklık Sistemi Stresle Başaçıkma Tarzları Ölçeği Kendine Güvenli Yaklaşım iyimser YaklaşımKendine Güvensiz Yaklaşım Boyun Eğici Yaklaşım Sosyal Destek Arama
Klinik Uygulama Öncesi Standart Ortalama
Sapma
1 19.02 1 8.64
1 1 7 . 0 5 1 9 . 4 3
17.78 10.33 1 2 2 . 9 3 1 1 . 2 6
22.87 10.12 15.44
6.57
1 13.54 1 8.55
1 Madde Puan 1 Standart Ortalaması Sapma
1.97 1 0.47
1 1.61 10.50
1 1.32 10.53
1 0.80 1 0.46 1 2.06 1 0.43
K l i n i k U y g u l a m a Sonrası
Ortalama Standart
Sapma
118.48 9.33
117.06 9.46
18.86 10.55
1 21.56 11.22
23.67 9.93
115.52 6.97
12.58 8.67
1 Madde Puan S t a n d a r t Ortalaması S a p m a
1.88 0.48
11.61 0.48
11.16 : 0.53
r 0.79 1 0.46
11.96 0.42
t
0 .54 - 0 . 0 1 -0.93 1 .30 - 0 . 9 4 -0.10 1 1.03
1 1.54 1 0.05
• 2.62 * I 0:182 1 1.88 (*p<0.05)
Araştırmadan elde ettiğimiz sonuçlara göre;
E b e l i k ö ğ r e n c i l e r i i ç i n b a ş a ç ı k m a b e c e r i l e r i n i o l u m l u y ö n d e geliştirmeye olanak veren eğitim ortamı oluşturulması,
Öğrencilerin başaçıkma becerilerini geliştirici olanaklar yaratılması,
Kliniğe çıkmadan önce gerçek hastane ortamının, kısa süreli, gözlem amaçlı hastane ziyaretleri ile öğrencilere tanıtılması önerilebilir.
KAYNAKLAR
1. Açıkgöz İ, Yalçın S, Erdoğan H (2007). Sağlık yüksekokulu birinci ve dördüncü sınıf ebelik bölümü öğrencilerinin demografik özellikleri ile stresle baş etme yaklaşımları arasındaki ilişkinin değerlendirilmesi. 1. Ulusal Ebelik Sempozyumu Bildiri Kitabı, İzmir.
2. Admi H. (1997). Nursing students ' stres during the initial clinica l experience. Journal of Nu rsin g Edu cat i on, 36 : 7, 323 -3 27.
3. Atalay M, Tel H, Altun E, Tel H. (1994). Hemşirelik birinci sınıf öğrencilerinin klinik uygulamada yaşadıkları güçlükler ve yardım beklentileri. Hacettepe Üniversitesi Hemşirelik Yüksekokulu dergisi, 1: 1, 19 -25.
4. Baltaş Z. (2000). Stres ve Sağlık. Sağlık Psikolojisi Halk Sağlığında Davranış Bilimleri.
İstanbul, Remzi Kitabevi, s.133 -170.
5. Basut E. (2006). Stres, başaçıkma ve ergenlik. Çocuk ve Gençlik Ruh Sağlığı Dergisi, 13: 1, 1 -36.
6. Day A (1992). Üniversite öğrencilerinde stres algısı ve stres audit ölçeğinin geçerlik ve güvenirliği. Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, İzmir:Ege Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
7. E b r i n ç S , A ç ı ke l C , B a ş o ğ lu C , Ç e t i n M , v e Ç e li kö z B . ( 2 0 0 2 ) . Ya n ı k m e r ke z i hemşirelerinde anksiyete, depresyon, iş doyumu, tükenme ve stresle başaçıkma:
karşılaştırmah bir çalışma. Anadolu Psikiyatri Dergisi, 3: 3, 162 -168.
8. F a d ı l o ğ lu Ç . ( 1 9 9 0 ) . Tü r ki ye 'd e h e m ş i r e li k e ği t i m i n i n fi z i k ç e vr e v e u yg u la m a alanındaki sorunları. II. Ulusal Hemşirelik Kongresi Bildirileri Kitabı, İzmir: E.O.
Basım Evi, 430 -436.
9. Hatipoğlu S (1986). Hemşirelik uygulamaları için kliniğe çıkan ve ilk uygulamalarını ya p a n ö ğren ci he mş i re le ri n ya ş a dı kla rı ola yla r ve me s le ğe u yu mla n . I. Ulu sa l Hemşirelik Eğitimi Sempozyumu Kitabı, İstanbul: 52 -59.
10. Kaya M, Genç M, Kaya B, Pehlivan E. (2007). Tıp fakültesi ve sağlık yüksekokulu öğrencilerinde depresif belirti ya ygınlığı, stresle başaçıkma tarzları ve etkileyen faktörler. Türk Psikiyatri Dergisi, 18:2, 137 -146.
11. Kocaman G, Okumuş H, Erdal E. ve ark (1986). Öğrenci hemşirelerde stres ve doyum yaratan öğretim yaşantılan. 1. Ulusal He mşirelik Eğitimi Sempozyumu Kitabı, Hilal M a tba a cıh k, 89 -98.
12. O e r m a n n M H, G a r vi n M F . ( 2 0 0 2 ) . S t r e s s e s a n d c h a l l e n ge s f o r n e w g r a d u a t e s i n h osp ita ls. Nur sin g Ed uc ati on Tod a y, 22 : 225 -2 30.
13. Oe r mann M H, Lu koms ki AP . (2001 ). Exp eri en ces of stu dent s in pe dia tri c nu rsin g clinical courses. J Soc Pe diatr Nurs., 6: 2, 65 -72.
14. Özgür G (1988). Ege Üniversitesi hemşirelik yüksekokulu birinci sınıf öğrencilerinin klini k u ygu lama ka ygı düz e yle rinin ince lenmesi . I. Ulusa l Hemşire li k Eğitimi Sempozyumu Kitabı, İstanbul: 73 -81.
15. Sarıkaya D, Bilgin 1, Sözer H (2007). Sivas il merkezinde bulunan hastanelerin doğumhane servisinde çalışan ebelerin stresle baş etme tarzlarının belirlenmesi. 1.
Ulusal Ebelik Sempozyumu Bildiri Kitabı, İzmir.
16. Şahin NH, Batıgün AD. (1997). Bir özel hasta nede sağlık personelinde iş doyumu ve stres. Türk Psikoloji Dergisi, 12:39, 57 -71.
17. Şahin NH, Durak A. (1995). Stresle Başaçıkma Tarzları Ölçeği: Üniversite öğrencileri için uyarlanması. Türk Psikoloji Dergisi, 10: 34, 56 -73.
18. Şirin A, Kavlak O, Ertem G. (2003). Doğumhane stajına çıkan öğrencilerin durumluk - s ü re k li ka yg ı d ü z e yl e ri n i n b e li r le n m e s i . Cu mh u ri ye t Ün i ve rs i t e s i He mş i re li k Yüksekokulu Dergisi, 7: 1, 27 -32.
19. Te l H, Tel H. ve Sabancıoğulla rı S. (2004). Hemşire lik birinci s ınıf öğr encilerinin l a b o r a t u a r u y g u l a m a s ı n d a b i r b i r l e r i n e IM e n j e k s i y o n u y g u l a r k e n v e k l i n i k u ygu lamanın i lk gününde an ksi yet e du rumla rı. At atürk Ünive rsitesi Hemşi re li k Yüksekokulu Dergisi, 7: 1, 27 -32.
20. T e r a k ye G ( 1 9 8 5 ) . H a c e t t e p e ü n i v e r s i t e s i h e m ş i r e l i k yü k s e k o k u l u ö ğ r e n c i l e r i n i n klinik uygulamaları sırasında karşılaştıkları stres yaratıcı durumlara tepkileri ve bu konudaki yardım beklentilerinin incelenmesi. I. Ulusal hemşirelik Kongresi Bildirileri Kitabı, İzmir: Ege Üniversitesi Basımevi, 96 -100.
21. Velioğlu P, Pektekin Ç (988). Hemşirelik öğretim elemanları ve hemşire öğrencilerin uygulamalı e ğitimi algılamalan. II. Ulusal Hemşirelik Eğitimi Sempozyumu Kitabı.
108 -117 .
