146
ISSN 1303 - 5444
YIL: 28 YEAR: 28
MART - NİSAN 2018 March - April 2018
İSTANBUL SERBEST MUHASEBECİ MALİ MÜŞAVİRLER ODASI IS TANBUL CHAMBER OF CER TIFIED PUBLIC ACCOUNTANT S
www.istanbulsmmmodasi.org.tr
MALİ ÇÖZÜM 146
www.istanbulsmmmodasi.org.trMART - NİSAN 2018 / March - April 2018 / YIL 28 - YEAR 28
Sahibi İSMMMO Adına - Owner on behalf of the ISMMMO l YÜCEL AKDEMİR Genel Yayın Yönetmeni - Editor l GÜLGÜN ÖZTÜRK
Sorumlu Yazı İşleri Müdürü - Editorial Assistant l Yrd. Doç. Dr. MUSTAFA ÇANAKÇIOĞLU
DANIŞMA KURULU Advisory Board
YAYIN KURULU Publication Board
Prof. Dr. Rüstem HACIRÜSTEMOĞLU (Galatasaray Üniversitesi) Prof. Dr. S. Ateş OKTAR (İstanbul Üniversitesi)
Prof. Dr. Cemal İBİŞ (Işık Üniversitesi) Prof. Dr. Serdar ÖZKAN (İzmir Ekonomi Üniversitesi)
Prof. Dr. Volkan DEMİR (Galatasaray Üniversitesi) Doç. Dr. İsmail Ufuk MISIRLIOĞLU ( UWE Bristol Üniversitesi)
Gülgün ÖZTÜRK (Genel Yayın Yönetmeni) Yrd. Doç. Dr. Mustafa ÇANAKÇIOĞLU (Sorumlu Yazı İşleri Müdürü)
Sabri KARAKAŞLIOĞLU (Üye) Doç. Dr. Oğuzhan BAHADIR (Üye)
Hafize ÖZTÜRK (Üye) Hacı DEMİR (Üye)
ÇÖZÜM
MALİ
İ K İ A Y L I K M E S L E K İ D E R G İ
Net 4000 adet basılmıştır.
Dergi Adı: Mali Çözüm®
Dergimiz Proquest ABI/INFORM Global, EBSCO Business Source Complete ve ULAKBİM Sosyal Bilimler Veritabanları tarafından taranmaktadır.
İmtiyaz Sahibinin Adı, Soyadı ve Adresi: Yücel AKDEMİR Kurtuluş Caddesi No: 114 A Blok Kat:7 Kurtuluş-Şişli/İSTANBUL Genel Yayın Yönetmeni: Gülgün ÖZTÜRK
Kurtuluş Caddesi No: 114 A Blok Kat:5 Kurtuluş-Şişli/İSTANBUL Yazı İçerik-Teknik Sorumlusu: İlkim MENGÜLEREK Kurtuluş Caddesi No: 114 B Blok Kat:5 Kurtuluş-Şişli/İSTANBUL Grafik Tasarım ve Dizgi: Alican SEZER
Kurtuluş Caddesi No: 114 A Blok Kat:6 Kurtuluş-Şişli/İSTANBUL Yönetim Yeri Adresi: Kurtuluş Caddesi No: 114 Kurtuluş-Şişli/İSTANBUL Basımı Yapanın Adı, Soyadı ve Adresi:
Yayın Türü: Yerel-Süreli, 2 aylık
Dergimiz HAKEMLİ DERGİ olma özelliği taşımaktadır.
Dergimize gönderilen yazılar, hakem değerlendirmesine tabi tutulduğundan yayımında gecikmeler olabilmektedir.
Dergimizde yayınlanan yazılar kaynak gösterilerek kullanılabilir.
Yazılardaki görüşler yazarlarına aittir.
Mali Çözüm (Financal Analyze) is bimonthly journal of Chamber of Certified Public Accountants of Istanbul. It is a peer-reviewed Journal publishing refered articles, opinion papers, letters, reviews, news, questions and answers, law decisions on accounting.
Yönetim Merkezi ve Yazışma Adresi:
İSMMMO
Kurtuluş Caddesi No: 114 Kurtuluş-Şişli/İSTANBUL Telefon: (0212) 315 84 00 pbx Faks: (0212) 343 47 80 E-mail: [email protected]
www.istanbulsmmmodasi.org.tr
HAKEM KURULU (Alfabetik Sıraya Göre) Editorial Advisory Board (Alphabetical orders)
Prof. Dr. Nalan AKDOĞAN (Başkent Üniversitesi) Doç. Dr. Tamer AKSOY (TOBB Üniversitesi) Doç. Dr. Halil İbrahim ALPASLAN (Marmara Üni.) Prof. Dr. Erdinç ALTAY (İstanbul Üniversitesi) Prof. Dr. Dursun ARIKBOĞA (İstanbul Üniversitesi) Prof. Dr. Doğan ARGUN (Marmara Üniversitesi) Doç. Dr. Oğuzhan BAHADIR (Galatasaray Üniversitesi) Prof. Dr. Refika BAKOĞLU (Marmara Üniversitesi) Prof. Dr. Ercan BAYAZITLI (Ankara Üniversitesi) Prof. Dr. Nejat BOZKURT (Marmara Üniversitesi) Prof. Dr. Emre BURÇKİN (Marmara Üniversitesi) Prof. Dr. Nurşen CANİKLİOĞLU (Marmara Üniversitesi) Prof. Dr. Nuran CÖMERT (Marmara Üniversitesi) Prof. Dr. Volkan DEMİR (Galatasaray Üniversitesi) Dr. A. Bumin DOĞRUSÖZ (Marmara Üniversitesi) Yrd. Doç. Dr. Ali DURAL (Galatasaray Üniversitesi) Prof. Dr. M. Banu DURUKAN (Dokuz Eylül Üniversitesi) Prof. Dr. Mehmet Hasan EKEN (Kırklareli Üniversitesi) Prof. Dr. Melih ERDOĞAN (Anadolu Üniversitesi) Yrd. Doç. Dr. Diğdem GÖÇ ( Marmara Üniversitesi) Yrd. Doç. Dr. Ender GÜLVER (İstanbul Üniversitesi) Prof. Dr. Recep GÜNEŞ (İnönü Üniversitesi) Prof. Dr. Oktay GÜVEMLİ (E.Öğretim Üyesi) Prof. Dr. Rüstem HACIRÜSTEMOĞLU (Galatasaray Ünv.) Prof. Dr. Cemal İBİŞ (Işık Üniversitesi)
Prof. Dr. Seval KARDEŞ SELİMOĞLU (AnadoluÜnv.) Dr. Ahmet KAVAK (Yeminli Mali Müşavir)
Prof. Dr. Lerzan KAVUT (İstanbul Üniversitesi) Doç. Dr. Duygu ANIL KESKİN (İstanbul Üniversitesi)
Dr. Resul KURT (Sosyal Güvenlik Uzmanı) Prof. Dr. Ömer LALİK (İst.Ticaret Üniversitesi) Prof. Dr. Haluk LEVENT (Kemerburgaz Üniversitesi) Mehmet MAÇ (Yeminli Mali Müşavir)
Doç. Dr. İsmail Ufuk MISIRLIOĞLU (UWE Bristol Üniversitesi)
Prof. Dr. Fatma Naciye Can MUĞAN (İzmir Ekonomi Üniversitesi)
Prof. Dr. S. Ateş OKTAR (İstanbul Üniversitesi) Prof. Dr. Serdar ÖZKAN (İzmir Ekonomi Üniversitesi) Prof. Dr. Korkut ÖZKORKUT (Ankara Üniversitesi) Doç. Dr. Fatma PAMUKÇU (Marmara Üniversitesi) Prof. Dr. Recep PEKDEMİR (İstanbul Üniversitesi) Doç. Dr. Kerem SARIOĞLU (İstanbul Üniversitesi) Doç. Dr. A.R Zafer SAYAR (TOBB Ekonomi ve Teknoloji Üniversitesi)
Dr. Veysi SEVİĞ
Prof. Dr. Barış SİPAHİ (Marmara Üniversitesi) Prof. Dr. Fevzi SÜRMELİ (Anadolu Üniversitesi) Prof. Dr. Münir ŞAKRAK (E.Öğretim Üyesi) Prof. Dr. Oktay TAŞ (İstanbul Teknik Üniversitesi) Prof. Dr. Tuğrul TÜFEKÇİOĞLU (E.Öğretim Üyesi) Dr. Masum TÜRKER (İstanbul Ticaret Üniversitesi) Prof. Dr. Nuri UMAN (Koç Üniversitesi) Prof. Dr. Selçuk USLU (Bilkent Üniversitesi) Prof. Dr. Halit Targan ÜNAL (Okan Üniversitesi) Prof. Dr. Hakan ÜZELTÜRK (Yeditepe Üniversitesi) Yrd. Doç. Dr. Doğan YILDIZ (Yıldız Teknik Üniversitesi) Prof. Dr. Göksel YÜCEL (İstanbul Üniversitesi)
ÇÖZÜM
MALİ
İ K İ A Y L I K M E S L E K İ D E R G İ
®
ÖNSÖZ
Sizlerle baharın ilk esintilerini yaşadığımız bu aylarda tekrar birarada ol- manın mutluluğunu yaşıyoruz.
Baharın güzelliği yanında iş yoğunluklarımızın da çok arttığı bir dönem- deyiz. Mevzuat değişiklikleri ve yıllık beyan hazırlıkları, iş planlarımızın önemini ve zaman yönetiminin gerekliliğini ön plana çıkarıyor. Belki de ba- şarılarımızın arkasında yatan en büyük etmen; zamanı iyi kullanabilmek ve çalışanlarımızla birlikte kendimizi sorumluluklarımız çerçevesinde doğru iş paylaşımlarını gerçekleştirebilmek kabiliyetine dayalıdır.
Kurumsal yapılardan çokça söz ettiğimiz bu günlerde akıllara takılan soru sanırım ‘tek başımıza da kurumsallaşabilir miyiz? ‘ Bunun cevabı aslında çok net. Evet kurumsallaşabiliriz, hangi koşullarda ve hangi yönetim şekliyle sorularını sormaya başladığımızda gelen doğru cevaplar bizleri kurumsallaş- ma yolunda bir adım daha ileriye taşıyor. İş tanımlarımızı, sorumluluklarımızı belirleyip yazılı hale getirdiğimizde ve takiplerini düzenli periyodlarda yapa- bildiğimizde kurumsallaşmanın gerekliliklerini yerine getirmeye başlıyoruz.
Yapılar genişledikçe iş kapasitesi arttıkça ihtiyaçlarımızda o ölçüde artıyor.
13.12.2013 tarihli resmi gazetede yayınlanan ‘Muhasebe, Denetim ve Danış- manlık İşletmeleri için İşyeri, Hizmet ve Kalite Güvence İlke ve Esasları Hak- kında Mecburi Meslek Kararı’ bizlere kurumsallaşma yolunda ipuçları veriyor ve zorunlu meslek kararını uygulamak bizler için görev haline geliyor.
Muhasebe, denetim ve danışmanlık işletmeleri tarafından verilecek olan hizmetlerin, değişen toplumsal duyarlılık ve sorumluluklar doğrultusunda ku- rumsal bir anlayışla sunulmasını temin etmek üzere meslek mensuplarının iş- yeri, hizmet ve kalite güvence ilke ve esaslarını düzenlemeyi esas alan meslek kararı, ortakları meslek mensupları olan ve odalara kayıtlı bulunan şirketler, adi ortaklıklar ve gerçek kişi işletmeleri kapsamaktadır. Kurumsal yönetim ilkeleri; üst birliğimiz tarafından hazırlanan meslek kararında, işyerlerimizin yönetim anlayışında önemli bir bileşen olarak karşımıza çıkmaktadır.
İşyeri ilke ve esaslarının düzenlenmesinde, üst yönetimden en alt basamak- lara kadar faaliyetlerin sistematik, eşgüdümlü, katılımcı ve etkin bir biçimde yönetim ilkelerinin belirlenmesinde gerekli koşulların sağlanması, mesleki
faaliyeti yürütürken meslek kararı ve diğer mesleki mevzuatla sınırlı ve tu- tarlı olmak kaydıyla etkili bir pazarlama ve tanıtım faaliyetinin yürütülmesi, kurumsal kimlik ve marka oluşturulmasını teşvik eden yapıların hayata geçi- rilmesi kurumsallaşmanın en temel bileşenleridir.
TÜRMOB ve Odalarımızın yönetim anlayışı da bu temel ilkeler üzerinde inşa edilmiştir ve yapılan çalışmalar meslek mensuplarımıza ihtiyaç duyduk- ları desteği vermek, vizyon kazandırmak adına yapılan çalışmalardır. Mes- leğimizi icra eden sizler için de bu değerlere sahip çıkmak ve geliştirmek de gelecekte daha saygın bir meslek için hepimizin en asli görevleri arasında yer almaktadır.
Bu vesile ile bir kez daha çalışma hayatlarınızda başarılar diler, Mali Çözüm dergimizin hazırlanmasında emeği geçen hocalarımıza ve Yayın Kurulunda görev alan arkadaşlarımıza sizlerin nezdinde bir kez daha teşekkür ederiz.
Saygılarımla
Yücel AKDEMİR Başkan
HAKEMLİ YAZILAR REFEREED PAPERS
E-Fatura, E-Defter ve E-Arşiv Uygulamalarına Geçiş Sürecinde Yaşanan Sorunlar: Serbest Muhasebeci Mali Müşavirler Üzerine Bir Araştırma Problems Encountered During The Transition Process To E-Invoice, E-Books, And E-Archive Applications: A Study On Certified Public Accountants
Ramis ELÇİN - Doç. Dr. Bilal GEREKAN - Mehmet USTA Aracı Kurumların Finansal Performanslarının Topsis Yöntemi İle İncelenmesi
Analyzing The Financial Performance Of Intermediary Institutions By Topsis Method
Yrd. Doç. Dr. Seher Arıkan TEZERGİL Türk İş Hukukunda Kadın Çalışanların Hakları
Women Employees Rights According To Turkish Labour Law Yrd. Doç. Dr. Resul KURT
Muhasebe Meslek Mensuplarında Tükenmişlik Sendromu Üzerine İstanbul İlinde Bir Araştırma
A Study On Burnout Syndrome In Accounting Professionals In The Province Of Istanbul
Öğr. Gör. Kemal TAYSI - Yrd. Doç. Dr. Serdar CANBAZ
Hizmet İhracında Gelir Ve Kurumlar Vergilerine İlişkin Kazanç İndirimi Ve Uygulamada Karşılaşılan Bir Sorun
Gain Reduction With Regard To Income And Corporate Taxes In The Export Of Services And A Problem That Is Encountered In Practice Dr. Engin ÖZDEN
Gelir Vergisi Mükelleflerinin Demografik Özelliklerinin Vergiye Karşı Tutum Ve Davranışlarına Etkisi
Demographic Characteristics Of Income Tax Associations Effective To Taxation Attitudes and Behavıors
Ferdi Asım HELLAÇ
13
43
59
91
113
143
175
183
191
203
211
219
231
251
HAKEMSİZ YAZILAR OPINION PAPERS
Anonim ve Limited Şirketlerde Bir Gerçek Kişinin Hem Kendi Adına Hem de Tüzel Kişi Adına Yönetim Kurulu Üyesi & Müdür Olup Olmayacağı Hususunun Değerlendirilmesi
Mustafa Ümit ÖZGÜL
Türk Hukukunda Haksız Ticari Uygulamalar Salih ÇALAL
Yüksek Yargının Kararları Işığında Derdest Davası Olmasına Karşın Sicilden Silinmiş Şirketlerin Yeniden İhyası
Mustafa YAVUZ
Arazi Toplulaştırma İşleri Hangi Tür Faaliyetlerden Sayılır?
Ömer AYDEMİR
Türkiye-Avrupa Birliği Katılım Öncesi Yardım Aracı (IPA II) Çerçeve Anlaşması Kapsamında KDV İstisnası Uygulaması
Metin ÇELİK
Ekonomik ve Siyasi Kriz Yaşayan Ülkelerden Olan Alacakların Tahsilinin İmkansız/Şüpheli Hale Gelmesi “Libya, Suriye ve Türkmenistan Örnekleri Önder YILMAZ - Sedat KANLI
AB Ülkeleri İle Türkiye’de Ar-Ge ve Yenilik Teşviklerinin Karşılaştırılması
Alaattin DEMİR
İnternet Ortamında Faaliyet Düzenleyen Dernek ve Vakıfların Vergisel Sorumlulukları
Kenan AKBULUT
259
265
279
301
309 317 Yatırım Amaçlı Gayrimenkullerde Transfer İşlemleri
Cansu UNLU
Taşeron İşçi Düzenlemesi Cumhur Sinan ÖZDEMİR
Gazetecilerin Basın İş ve Sosyal Güvenlik Hukuku Açısından Haklarının İncelenmesi
Özgür DEMİR
Maktu veya Günlük Ücret Alan Raporlu İşçinin 30 Gün Çekmeyen Ay- larda Kuruma Bildirilmesi ve Ücretinin Ödemesi
Mehmet DEMİRCİ
İş İlişkilerini Düzenleyen Kanunlarda Mazeret İzinleri ve Uygulamaları Yahya KEMAL - Oya ŞALAP
Yayın Politikası İlkeleri
ÇÖZÜM
MALİ
E-FATURA, E-DEFTER VE E-ARŞİV UYGULAMALARINA GEÇİŞ SÜRECİNDE YAŞANAN SORUNLAR: SERBEST MUHASEBECİ MALİ MÜŞAVİRLER ÜZERİNE BİR ARAŞTIRMA1
PROBLEMS ENCOUNTERED DURING THE TRANSITION PROCESS TO E-INVOICE, E-BOOKS, AND E-ARCHIVE APPLICATIONS: A STUDY ON CERTIFIED PUBLIC ACCOUNTANTS
Ramis ELÇİN2 Doç. Dr. Bilal GEREKAN3 Mehmet USTA4 ÖZ
E-fatura, e-defter ve e-arşiv uygulamaları teknoloji temelli olmakla bir- likte sadece belirli şartları sağlayan işletmeler bu sisteme geçebilmektedir.
Bu sisteme geçen işletmeler ticari nitelikteki belgelerini elektronik ortamda oluşturma, alıcısına gönderme ve saklama imkânına sahip olabilmektedir. Ti- cari nitelikteki belgelerin elektronik ortama taşınması hiç kuşkusuz muhasebe sürecinde de bazı değişimlere neden olmaktadır. Bu değişimin merkezinde ise muhasebe mesleğini yürüten Serbest Muhasebeci Mali Müşavirler bulunmak- tadır. Bu kapsamda çalışmanın amacı; e-uygulamalara geçiş sürecinde ne gibi sorunlarla karşılaşıldığının tespitidir. Çalışmada e-uygulamaları aktif şekilde kullanan 389 Serbest Muhasebeci Mali Müşavir üzerinde anket yapılmıştır.
Araştırma sonucunda e-uygulamalara geçiş sürecinde karşılaşılan sorunlara yönelik ise üç faktör belirlenmiş ve bunlar “İş Yükü Sorunu Faktörü”, “Sis- temdeki Eksiklikler Faktörü”, “Alt Yapı ve Eleman Eksikliği Faktörü” şeklin- de tanımlanmıştır. Elde edilen faktörlere yönelik katılımcıların sahip olduğu çeşitli özellikler açısından istatistiksel olarak anlamlı farklılıklara da ulaşıl- mıştır.
Anahtar Sözcükler: E-Fatura, E-Defter, E-Arşiv
1 Bu çalışma; Ramis ELÇİN tarafından Karadeniz Teknik Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü İşletme Anabilim Dalı Muhasebe Tezli Yüksek Lisans Programında Doç. Dr. Bilal GEREKAN danış- manlığında hazırlanmış “Muhasebe Bilgi Sisteminin Bir Unsuru Olarak E-Fatura, E-Defter ve E-Arşiv Uygulamalarına Yönelik Bir Araştırma” başlıklı yayınlanmamış yüksek lisans tezinin “E-Uygulamalara Geçiş Sürecinde Yaşanan Sorunlara Yönelik Faktörler” bölümünden üretilmiştir.
2 Stajyer Serbest Muhasebeci Mali Müşavir, [email protected] 3 Karadeniz Teknik Üniversitesi, İİBF, İşletme Bölümü, [email protected] 4 Serbest Muhasebeci Mali Müşavir, [email protected]
*
**
***
****
****
***
**
*
ABSTRACT
While e-invoice, e-book and e-archive applications are technology-based, only businesses that meet certain conditions can adopt this system. Businesses that adopt this system can generate their commercial documents electroni- cally, send them to the recipients, and keep them. Transferring commercial documents to electronic environment undoubtedly causes some changes in the accounting process. At the center of this change lies the certified public accountants who are accounting professionals. In this context, the aim of the present study is to identify what kind of problems are encountered during the process of transition to e-applications. In the study, a questionnaire was admi- nistered to 389 certified public accountants who actively use e-applications.
Based on the results of the study, three factors regarding the problems encoun- tered during the process of transition to e-applications were identified, which are “Workload Problem”, “Shortcomings of the System”, “Shortcomings of the Infrastructure and Personnel Shortage”. Statistically significant differen- ces in terms of the qualities the participants were also determined regarding the identified factors.
Keywords: E-Invoice, E-Book, E-Archive 1. GİRİŞ
Teknolojik alandaki gelişmelerin bir yansıması muhasebe işlemlerinde kendini göstermektedir. Günümüzde teknoloji temelli yaklaşımların muhase- be sürecinde yoğun bir şekilde kullanıldığı görülmektedir. Bu açıdan bakıl- dığında muhasebe sürecindeki en önemli teknolojik gelişmelerden bir tanesi e-fatura, e-defter ve e-arşiv uygulamalarıdır.
Gerek teknoloji temelli gerekse de klasik olarak yürütülen muhasebe iş- lemlerinin asıl uygulayıcıları hiç kuşkusuz Serbest Muhasebeci Mali Müşa- virlerdir. Günlük muhasebe işlemlerini e-uygulamalar kapsamında kullanan meslek mensuplarının, e-uygulamalara geçiş sürecinde ne gibi sorunlarla karşılaştığının belirlenmesi, e-uygulamaların gelecek dönemdeki başarısına önemli katkılar sağlayacaktır. Bununla birlikte işletmelerde kullanılan e-uy- gulamaların muhasebe sürecine sağladığı faydaların bilinmesi önemli bir ge- rekliliktir. Bu bağlamda çalışmanın esas amacı, e-uygulamalara yönelik geçiş sürecinde ortaya çıkabilecek sorunlara yönelik Serbest Muhasebeci Mali Mü- şavirlerin düşüncelerinin tespitidir.
Çalışmada ilk olarak e-fatura, e-defter ve e-arşiv uygulamaları genel hat- larıyla ele alınmış ve e-uygulamalara tabi olacak işletmelerin adım adım ne- ler yapması gerektiği ayrıntılı olarak açıklanmıştır. Daha sonra 08.11.2016 – 14.03.2017 tarihleri arasında ülkemizde e-fatura, e-defter ve e-arşiv uygula- malarını aktif şekilde kullanan Serbest Muhasebeci Mali Müşavirler üzerinde, e-uygulamalara geçiş sürecinde karşılaşılan sorunların belirlenmesi amacıyla yapılan araştırmanın sonuçlarına ve bu sonuçlar kapsamında yapılan değer- lendirmelere yer verilerek çalışma sonlandırılmıştır.
2. TÜRKİYE’DE E-FATURA, E-DEFTER VE E-ARŞİV UYGULAMASI Muhasebe işlemlerinde kullanılan belgelerden en önemlisinin fatura oldu- ğu söylenebilir. Zira parasal nitelikteki işlemlerin muhasebe kayıt sürecine aktarılmasında fatura başlama taşı görevini üstenmektedir. Ülkemizdeki mev- cut durumda hem klasik düzende (kâğıt ortamında) hem de elektronik ortam- da fatura düzenlenebilmektedir. Bu durumda haliyle muhasebe kayıt süreci hem alışılagelen şekilde kâğıt faturalarla hem de elektronik faturanın oluştuğu anda yapılabilmektedir. Buradaki önemli farklılıklardan bir tanesinin e-fatu- ranın kâğıt faturaya göre düzenlendiği anda kayıtlara intikal ettirilmesi olduğu söylenebilir. Zira muhasebe bürolarında faturaların Vergi Usul Kanunu’nun (V.U.K.) 219. maddesinde de belirtildiği üzere on günlük süre zarfında muha- sebe ortamına aktarıldığı bilinmektedir. Ancak e-faturaya geçen mükelleflerin muhasebe kayıtları faturanın oluşturulduğu ve alıcı tarafından kabul edildiği anda gerçekleştirilmektedir.
Ülkemizde teknolojik gelişmelerin muhasebe sürecinde kullanılmasında temel olarak e-uygulamalardan yararlanıldığı söylenebilir (Özdemir, 2016, 45). Bu uy- gulamalara ilişkin açıklamalar aşağıdaki bölümlerde yer almaktadır.
2.1. E-Fatura Uygulaması
Teknolojik gelişmeler insanların hayatını değiştirdiği kadar ticari hayatın işleyiş kurullarını da değiştirmektedir. Hiç şüphesiz bu değişim yenilikleri de beraberinde getirmektedir. Ticari hayatta yerini alan yeniliklerin genel çer- çevesinin belirtilmesinde ise yasal düzenlemelere ihtiyaç duyulmaktadır. Bu noktada yasal düzenlemeler bu yeniliklerin hem genel çerçevesini çizmekte hem de ayrıntılarını açıklamaktadır.
2.1.1. E-Faturanın Tanımı ve Amacı
Farklı tanımlamaları olmakla birlikte e-fatura, kâğıt ortamında hazırlanan faturanın elektronik sistemde oluşturulmasıdır. Yasal dayanağını 05.03.2010 tarih 27512 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan 397 Sıra No.lu V.U.K. Genel Tebliği’nden alan e-fatura, “veri format ve standardı Gelir İdaresi Başkanlığı tarafından belirlenen, VUK gereği bir faturada yer alması gereken bilgilerin içerisinde yer aldığı, satıcı ve alıcı arasındaki iletiminin merkezi bir platform (GİB) üzerinden gerçekleştirildiği elektronik bir belgedir” şeklinde tanımla- maktadır (397 Sıra No.lu V.U.K. Genel Tebliği, 2010).
Ülkelerde e-fatura uygulamalarının hayata geçirilmesinde farklı nedenler görülebilmektedir. Örneğin Latin Amerika ile Asya ve Pasifik ülkelerinde bu uygulamaların hayata geçirilmesindeki nihai amaç, vergi kayıp ve kaçağının engellenmesi ve kayıt dışı ekonominin önüne geçilmesi olarak ifade edilmek- tedir. Çin’de KDV kanunlarına uyumun kolaylaştırılması, Avrupa Birliği ül- kelerinde ise KOBİ’lerin ticari hayatta güçlendirilmesi ve nihai alıcı ile hızlı etkileşim kurulması amacıyla bu uygulamalar hayata geçirilmektedir (https://
www.innova.com.tr/pdfs/Dunyada-e-Fatura.pdf).
Ülkemizde e-fatura uygulamalarının hayata geçirilmesindeki nihai amaç ise, birçok ülkede olduğu gibi vergi kayıp kaçağının engellenmesi ve ticari nitelikteki işlem akışının bir bütün olarak kayıt altına alınmasıdır. Bu nihai amaç dışında diğer bazı amaçlar da söz konusudur. Bunlar (Öz ve Bozdoğan, 2012, 83);
• İşletmelerde yönetimsel etkinliğin sağlanması,
• Kamu hizmetlerinden yararlananlara sunulan hizmet kalitesinin arttı- rılması,
• Teknolojik gelişmelerin ticari hayatta etkinliğinin arttırılması,
• Kamusal hizmetlere hızlı ve etkin erişimin sağlanması,
• Dünya ile ticari entegrasyonun sağlanmasında etkinliğin arttırılmasıdır.
2.1.2. E-Fatura Uygulamasının Genel Özellikleri
E-Fatura uygulaması temel olarak, faturanın elektronik ortamda oluşturul- ması ve yine elektronik ortamda nihai alıcıya gönderilmesidir. Şunu belirtmek gerekir ki e-fatura sadece e-fatura sistemine kayıtlı birimler arasında gerçek- leştirilmektedir. Haliyle bu sistemden yararlanmak isteyen mükelleflerin bu sisteme kayıtlı olmaları gerekmektedir.
E-fatura uygulamasının temel özelliklerinden biri kullanıcılara farklı roller atfetmesidir. Bu sistemde; mükellef, gönderici birim, merkez ve posta kutu- su rolleri yer almaktadır. Burada “mükellef” rolü, ticari işlemi gerçekleştiren alıcı ve satıcıyı ifade etmektedir. Satış işlemini gerçekleştiren taraf, bu işlem sonrasında e-fatura sistemi üzerinden faturasını oluşturmaktadır. Oluşturulan bu fatura “Gönderici Birim” üzerinden öncelikle “Merkez”e (buradaki Mer- kez ifadesi, Gelir İdaresi Başkanlığını ifade etmektedir) gitmekte buradan da nihai alıcının “Posta Kutusu”na yani e-fatura sistemine düşmektedir. Alıcı mükellefin satıcı mükellef tarafından sistem üzerinden gönderdiği faturayı ka- bulü sonrasında ticari işlem gerçekleştirilmiş olmaktadır.
2.1.3. E-Fatura Uygulamasına Başvuru Süreci
E-fatura sistemine geçişte mükellefler için belirli şartların sağlanması ge- rekmektedir. Bu şartlar özetle (454 Sıra No.lu V.U.K. Genel Tebliği);
• 2014 veya müteakip hesap dönemlerinde brüt satış hâsılatının 10 Mil- yon TL ve üzerinde olması,
• 6.6.2002 tarihli ve 4760 sayılı Özel Tüketim Vergisi Kanununa ekli I sayılı listedeki malların imali, ithali, teslimi vb. faaliyetler nedeniyle Enerji Pi- yasası Düzenleme Kurumu (EPDK)’ndan lisansa sahip olunması,
• Özel Tüketim Vergisi Kanununa ekli III sayılı listedeki malların imal, inşa ve ithal edilmesidir.
Yukarıdaki şartları sağlayan mükelleflerin, e-fatura sistemine başvuru süreci farklı adımlardan oluşmaktadır. Bu adımlar aşağıdaki gibi gerçekleşmektedir.
1. Adım - Mali Mühür / E-İmza Başvurusu: E-fatura sistemine geçiş şart- larını sağlayan mükellefler öncelikle mali mühüre sahip olmak zorundadır.
Mali mühür, her mükellefin kendisine özgü e-fatura sistemine girişini sağ- layan firma kaşesinin elektronik halidir (http://mm.kamusm.gov.tr/). Mali mühür başvurusu, TÜBİTAK bünyesindeki Kamu Sertifikasyon Merkezi’ne yapılmaktadır. E-imza ise başka bir elektronik veriye eklenen veya elektronik veriyle mantıksal bağlantısı bulunan ve kimlik doğrulama amacıyla kullanılan elektronik veri olarak ifade edilmiştir (http://www.mevzuat.gov.tr/Mevzuat- Metin/1.5.5070.pdf). E-imzaya elektronik hizmet sağlayıcısına başvurularak sahip olunabilir.
2. Adım - E-Fatura Başvurusu: Mali mühüre veya e-imzaya sahip olan e-fatura mükellefleri için ikinci adım mali mühür / e-imza sertifikası ve kendi- lerine ait şifre ile e-fatura sistemine giriş yapılmasıdır.
3. Adım – E-Fatura Portal Sisteminin Seçilmesi: E-fatura sisteminin son aşaması mükellefler tarafından kullanılacak olan e-fatura portal sisteminin be- lirlenmesidir. Burada mükelleflerin karşısına üç seçenek çıkmaktadır. Dileyen mükellefler Gelir İdaresi Başkanlığı’nın sunduğu GİB Portal Sistemini, dile- yen mükellefler kendisinin hazırlayacağı portal sistemini, dileyen mükellefler ise e-fatura portal sistemini müşterilerine sunan özel entegratör şirketlerini tercih edebilmektedir (Gülten, 2015, 1-3).
2.2. E-Defter Uygulaması
Teknoloji alanındaki gelişmeler sonucunda muhasebe işlemlerinde orta- ya çıkan yeniliklerden bir tanesi elektronik defter (e-defter) uygulamasıdır.
E-defter uygulamasının temel mantığı da, kâğıt ortamındaki faturalama sis- teminin elektronik ortama taşınmasıyla birlikte muhasebe sürecindeki tüm işlemlerin elektronik ortamda oluşturulması ve belirli periyotlarda elektronik berat dosyası olarak Gelir İdaresi Başkanlığı Sistemi’ne gönderilmesidir.
2.2.1. E-Defterin Tanımı ve Amacı
1 Sıra No.lu Elektronik Defter Tebliğinde e-defter, “şekil hükümlerinden ba- ğımsız olarak Vergi Usul Kanununa ve/veya Türk Ticaret Kanununa göre tutul- ması zorunlu olan defterlerde yer alması gereken bilgileri kapsayan elektronik kayıtlar bütünüdür” şeklinde tanımlanmıştır (1 Sıra No.lu Elektronik Defter Genel Tebliği). Tanımdan da anlaşılacağı üzere e-defter sistemi tüm şekil şartları kâğıt ortamında hazırlanması zorunlu defterlerle aynı olmakla birlikte en önemli farkı muhasebe kayıtlarının tümüyle elektronik ortamda oluşturulmasıdır.
Günümüzde muhasebe işlemleri gerek teknolojik yeniliklerden gerekse yasaların zorunlu kıldığı uygulama esaslarından sıklıkla etkilenmektedir. İşte bu noktada e-defter uygulamasının en önemli amacı, muhasebe işlemlerinin tüm akışının elektronik ortamda oluşturularak muhasebe iş ve işlemlerine hız kazandırılması bununla birlikte iş akışında etkinliğin sağlanmasıdır. Yine e-defter uygulamasıyla birlikte, teknolojinin yenilikleri muhasebe sistemine aktarılmakta böylece klasik muhasebe anlayışının yerini teknoloji odaklı mu- hasebe sistemini almaktadır. Zira e-defter uygulamasının önemli bir farklılığı, geleneksel defter tasdik süreçlerinden farklı olarak e-defterlerin oluşturulma- dan önce değil, oluşturulduktan sonra tasdiklenmesidir (Doğan ve Tercan, 2014, 2).
2.2.2. E-Defter Uygulamasının Genel Özellikleri
E-Defter sisteminin uygulamada getirdiği bir takım yenilikler bulunmaktadır.
Zira bu sistem teknoloji odaklı bir sistem olup muhasebe işlemlerinde teknoloji- den faydalanılmasını esas almaktadır. Bu bağlamda sistemin en önemli özelliği, muhasebe sürecindeki tüm işlemlerin elektronik ortamda gerçekleştiriliyor olma- sıdır. E-faturanın oluşturulduğu anda e-defter sisteminde gerekli muhasebe kayıt- ları yapılmakta, ilgili cari işlemler anında gerçekleştirilmektedir. Bu sistem saye- sinde genellikle yılsonlarına bırakılan, ödeme-tahsilât işlemlerine ait muhasebe kayıtları günlük olarak kayıt altına alınabilmektedir. Yine bu sistem, satın alınan ve stoka giren ürünler ile satışı yapılan ve stoktan çıkan ürünlerin kontrolünü ko- laylaştırmaktadır. Bu sayede bilgi teknolojilerinin muhasebe işlemlerindeki rolü ve önemi daha da artmaktadır (Şençiçek, 2013, 88).
2.2.3. E-Defter Uygulamasına Başvuru Süreci
E-defter sistemine başvuru yapacak mükelleflerin öncelikle e-fatura siste- mine geçmiş olması gerekmektedir. Nitekim e-defter sistemine, e-fatura siste- mine geçen mükellefler tabi olabilmektedir.
E-defter sistemine başvuru süreci e-fatura sistemine başvuru süreci ile aynı adımları kapsamaktadır. Burada da işletmelerin öncelikle yasal düzenle- melerde belirtilen e-fatura uygulamasına tabi olma şartlarını taşıması gerek- mektedir. Bu şartları taşıyan mükellefler e-fatura sistemine kayıt olurken aynı zamanda e-defter sistemine de kayıt olmaktadır. Burada dikkat edilmesi gere- ken en önemli husus, başvuru sürecindeki tüm aşamaların eksiksiz bir şekilde gerçekleştirilmesine özen gösterilmesidir (İSMMMO, 2015, 10). Zira başvuru sürecindeki ufak hatalar mükelleflerin cezai müeyyidelere maruz kalmasına neden olabilmektedir.
2.3. E-Arşiv Sistemi
İşletmelerin alış ve satışlarına yönelik gerçekleştirdiği ticari nitelikteki işlemleri ispatlayan faturayı düzenlemeleri gerekmektedir. Bazı sektörlerde hem mal veya hizmet alışı hem de mal veya hizmet satışı nicelik olarak yük- sek miktarda olabilmekte haliyle bu durum alış fatura sayısı ile satış fatura sayısını bir hayli arttırmaktadır. Yüzlerce hatta binlerce faturanın işletmeler tarafından yasal süreler içerisinde saklanmasında zorluklar yaşanabilmekte- dir. Bu noktada e-arşiv işletmelere büyük kolaylıklar sağlayan bir sistem ola- rak kullanılabilmektedir.
2.3.1. E-Arşivin Tanımı ve Amacı
E-arşiv sistemine ilişkin farklı tanımlar olabilmekle birlikte genel olarak bu uygulama, V.U.K. uyarınca kâğıt ortamında düzenlenmek, muhafaza ve ib- raz edilmek zorunluluğu bulunan faturanın elektronik ortamda düzenlenmesi ve ikinci nüshasının elektronik ortamda muhafaza ve ibraz edilmesine olanak tanıyan bir sistemdir (http://www.gib.gov.tr/gibmevzuat).
E-arşiv sisteminin temel amacı, elektronik ortamda hazırlanan faturaların ve defterlerin yine elektronik ortamda muhafaza edilmesine imkân tanımak- tır. E-arşiv sisteminin taşıdığı bir diğer amaç ise, üzerinden yıllar geçse bile istenildiği anda bir faturanın sistem üzerinden çok kısa sürede bulunmasına olanak sağlamaktır. Nitekim fatura yoğunluğu yüksek olan işletmelerde ibrazı istenilen bir faturanın bulunması günler alabilmekte bu da hem zaman hem de emek kaybına neden olabilmektedir. Bu sistem sayesinde faturalar sistem üzerinde arşivlenebilmektedir (Acar ve Öksüz, 2013, 88).
2.3.2. E-Arşiv Sisteminin Genel Özellikleri
E-arşiv sisteminin getirdiği en önemli özellik kâğıt ortamında muhafaza edilen faturaların elektronik ortamda muhafaza edilmesine olanak tanımasıdır.
Ayrıca bu sistemin uygulama noktasında getirdiği bazı yenilikler söz konusu- dur. Bunlar (443 Sıra No.lu V.U.K. Genel Tebliği);
• Faturaların elektronik ortamda düzenlenmesine imkân tanıması,
• Elektronik ortamda hazırlanan faturaların yine elektronik ortamda alı- cısının da sisteme tabi olması şartıyla iletilmesini sağlaması,
• Faturaların ikinci nüshasının elektronik ortamda muhafaza edilmesine olanak tanıması,
• İlgili merciler tarafından istenilen faturaların sistem üzerinden temin edilmesi ve sunulmasına imkân tanımasıdır.
2.3.3. E-Arşiv Sistemine Başvuru Süreci
E-arşiv sistemine başvuru yapmak isteyen mükellefler öncelikle e-fatura ve e-defter sistemine başvuru işlemini başarılı bir şekilde gerçekleştirmek zo- rundadır. Gerekli başvuru süreci tamamlandıktan sonra dileyen mükellefler e-arşiv sistemini Gelir İdaresi Portalı üzerinden kullanabilmekte dileyen mü- kelleflerse özel entegratör şirketleri ile anlaşıp bu hizmeti satın alabilmektedir.
Uygulamada, fatura yoğunluğu yüksek olmayan işletmelerin e-arşiv siste- mini Gelir İdaresi Portalı üzerinden kullandığı görülmektedir. Hem alış hem
de satış fatura yoğunluğunun yüksek olduğu işletmeler genellikle özel enteg- ratör şirketleri ile anlaşmakta ve bu hizmeti oradan satın almaktadır.
3. E-FATURA, E-DEFTER VE E-ARŞİV UYGULAMALARINA YÖ- NELİK SERBEST MUHASEBECİ MALİ MİŞAVİRLER ÜZERİNE BİR ARAŞTIRMA
3.1. Araştırmanın Amacı ve Önemi
Teknolojik gelişmelerin muhasebe bilgi işlemlerine önemli yansımaların- dan biri e-fatura, e-defter ve e-arşiv uygulamalarıdır. Zira bu uygulamalar kâ- ğıt ortamında hazırlanan faturaların ve bu doğrultudaki muhasebe işlemlerinin tümüyle elektronik ortama taşınmasına olanak sağlamaktadır.
Ülkemizde e-uygulamaların (e-fatura, e-defter ve e-arşiv) yasal dayana- ğı 213 sayılı Vergi Usul Kanunu mükerrer 242 ve mükerrer 257. maddeleri ile düzenlenmiştir. Takip eden süreçte bu kanun kapsamında farklı tarihlerde çıkartılan tebliğler ve sirkülerler ile bu uygulamaların hem kapsamı geniş- letilmiş hem de bir takım güncellemeler ile mükelleflerin bu sürece daha iyi uyumunun sağlanması amaçlanmıştır.
E-uygulamaların temel uygulayıcıları Serbest Muhasebeci Mali Müşavir- lerdir. İşletmelerin mali nitelikteki işlemlerinin muhasebe sürecine aktarılma- sında kilit rol oynayan meslek mensupları, bu uygulamaların gerçekleştiril- mesi noktasında da önemli bir rol üstlenmektedir. Bu rol kapsamında, meslek mensupları gerekli teknolojik sistemlerin kurulumunda ve bu sistemlerin nasıl kullanılacağının öğretilmesi hususunda mükelleflerine yardımcı olmaktadır.
Dolayısıyla meslek mensupları uygulamaya konan bu sistemlerin başlıca uy- gulayıcısı konumundadır. Bu kapsamda araştırmanın esas amacı; e-uygulama- larla ilgili geçiş sürecinde ortaya çıkabilecek sorunlara yönelik Serbest Mu- hasebeci Mali Müşavirlerin düşüncelerinin tespitidir. Bu noktada araştırmada meslek mensuplarının seçilmesinin nedeni, bu sistemlerin uygulamasında üst- lendikleri öncü görevlerinden ötürüdür.
İşletmelerin geleceğe dönük sağlam adımlar atmasını sağlayan doğru, gü- venilir ve zamanında bilgilerin sunumunda muhasebenin hiç kuşkusuz büyük bir önemi vardır. Zira muhasebeden gelen bilgiler işletmenin geleceğini şe- killendirmekte önemli bir rol üstlenmektedir. Tüm dünyada olduğu gibi ülke- mizde de muhasebenin teknoloji ile iç içe olması kaçınılmaz bir hal almıştır.
Ancak teknolojik uygulamaların muhasebe işlemlerinde bu denli yer alması
uygulamada bir takım aksaklıklara yol açabilmektedir. İşte bu noktada tek- nolojik uygulamalardan biri olan e-uygulamalarda karşılaşılan sorunların bu sistemleri aktif bir şekilde kullanan meslek mensupları gözünden değerlendi- rilmesi önem arz etmektedir. Bu konuda özellikle uygulamaya yönelik aka- demik anlamda yapılan bilimsel nitelikteki çalışmaların azlığı bu çalışmanın yapılmasının temel nedenlerinden biridir. Yapılan çalışmaların pek çoğunda e-fatura, e-defter ve e-arşiv uygulamaları tanıtılarak bu sistemlere yönelik getirilen mevzuata değinilmiştir. Yine bu sistemler üzerine yapılan çalışma- larda uygulayıcı pozisyonunda olan meslek mensuplarının görüş ve önerileri ön planda tutulmamış, çalışmalar genel olarak işletme çalışan ve yöneticileri üzerinde gerçekleştirilmiştir. E-uygulamalara geçiş sürecinde karşılaşılan so- runlara yönelik meslek mensuplarının görüşlerini esas alan bu çalışma, aynı zamanda bu alanda yapılan az sayıda bilimsel nitelikteki çalışmalardan biri olma özelliğini de taşımaktadır.
3.2. Araştırmanın Kapsamı, Yöntemi ve Ön Çalışması
İşletmelerde uygulamaya konan e-uygulamalara geçiş sürecinde ortaya çı- kabilecek sorunlara yönelik Serbest Muhasebeci Mali Müşavirlerin düşünce- lerini tespit etme amacını taşıyan bu çalışma kapsamında yürütülen araştırma- da, veri elde etmek amacıyla hem anket hem de sözlü mülakat tekniklerinden yararlanılmıştır.
Çalışma için hazırlanan anket formunun oluşturulmasında; Spoz (2014), Marinagi ve ötekiler (2015) tarafından yapılan çalışmalardan ve Serbest Mu- hasebeci Mali Müşavirler ile yapılan sözlü mülakatlar sonrasında elde edilen verilerden yararlanılmıştır.
Yapılan bu çalışma için hazırlanan anket formunun anlaşılabilirlik ve uy- gulanabilirliğine ilişkin geçerliliğini belirlemek amacıyla e-uygulamaların teknolojik alt yapı sistemlerini oluşturan entegratör şirketlerinin üst düzey yöneticileri ve çeşitli sayıdaki Serbest Muhasebeci Mali Müşavirin görüş ve önerileri alınarak ön değerlendirme yapılmıştır. Alınan görüşler kapsamında yapılan ön değerlendirme sonuçlarına göre anket formunda gerekli düzeltme- ler yapılmıştır. Bununla beraber anketin güvenilirliği (iç tutarlılığı) analizinde Cronbach Alpha değeri 0,741 olarak bulunmuştur. Bu sonuç anketin güvenilir olduğunu ortaya koymaktadır. Zira 0,60 üzerinde hesaplanan bir Cronbach Alpha katsayısı, kullanılan ölçeğin güvenilir olduğunu ifade etmektedir (Na- kip, 2006, 146).
Anket çalışması, e-uygulamaları aktif şekilde kullanan meslek mensup- larıyla bürolarında, çalıştıkları şirketlerde ve Serbest Muhasebeci Mali Mü- şavirler Odalarında e-uygulamalara yönelik gerçekleştirilen eğitim seminer- lerinde yüz yüze (birebir) görüşülmek suretiyle yapılmıştır. Bu doğrultuda, yapılan çalışma sonucunda 389 Serbest Muhasebeci Mali Müşavire ulaşılmış- tır. TÜRMOB’a kayıtlı olan Serbest Muhasebeci Mali Müşavir sayısı bilinse de e-uygulamaları kullanan mükelleflere hizmet veren meslek mensubu sayısı bilinememektedir. Bununla beraber belirli evrenler için kabul edilebilir örnek büyüklüğüne bakıldığında 10 milyona kadar evren büyüklüğü için gerekli ör- nek büyüklüğünün 384 olabileceği kabul edilmektedir (Altunışık ve ötekiler, 2010, 135). Dolayısıyla bu çalışma kapsamında ankete cevap veren 389 mes- lek mensubu sayısı ile kabul edilebilir bir örnek büyüklüğüne ulaşılmıştır.
Araştırmanın yürütülmesi aşamasında anket verilerini toplama süreci 08.11.2016 tarihinde başlamış ve 14.03.2017 tarihinde tamamlanmıştır. Anket çalışması sonrasında elde edilen veriler, SPSS 21 paket programında değer- lendirilerek analiz edilmiştir.
3.3. Araştırmanın Kısıtları
Araştırma, e-uygulamaları aktif şekilde kullanan Serbest Muhasebeci Mali Müşavirler üzerinde yapılmıştır. Ancak hazırlanan anket formunun meslek mensuplarına ulaştırılması ve meslek mensupları tarafından cevaplanması gibi konularda güçlüklerle karşılaşılmıştır.
Özellikle anketin doldurulmasında yaşanan sıkıntılar esas olarak cevaplayıcıla- rın iş yoğunluğundan, yeterli zamana sahip olmadıklarını belirtmelerinden ve mü- kellefleri ile ilgili bilgileri paylaşmak istememelerinden kaynaklanmaktadır.
Ayrıca bazı meslek mensupları e-fatura, e-defter ve e-arşiv sistemine ge- çen mükelleflerinin henüz olmadığını belirterek anket formunu cevaplayama- dıklarını ifade etmiştir. Anket formuna ait ön yazıda ve yüz yüze iletişime geçerken de, elde edilecek bilgilerin tekrar tekrar yalnızca bilimsel amaçla ve isim verilmeden sadece istatistiksel veri olarak kullanılacağı ifade edilmesine rağmen geri dönüşlerde önemli sıkıntılar yaşanmıştır.
Bir diğer önemli husus ise araştırmanın yapılmasında ilgili meslek men- supları ve meslek odalarıyla iletişim kurulabilmesi bakımından karşılaşılan maliyet kısıtıdır. Ayrıca elde edilen verilere yönelik araştırmanın sonuçlandı- rılması belirli bir zaman dilimi ile sınırlı olduğundan, araştırmada zaman kısıtı da yaşanmasına sebep olmuştur.
3.4. Literatür Taraması ve Araştırmanın Sorusu
E-uygulamalara ilişkin literatürde farklı çalışmalara rastlamak mümkün- dür. Bu kapsamda Sandberg, Wahlberg, ve Pan (2009)’ın İsveç’te KOBİ ölçeğinde ve e-fatura mükellefi olan 20 şirket üzerinde yaptığı araştırmada, KOBİ’lerin e-fatura sistemine geçişte yaşadığı sorunlar araştırılmıştır. Araş- tırmada elde edilen en önemli sorunun KOBİ’lerin bu sistemlere alışma nok- tasında karşılaştığı uyum zorlukları olduğu ifade edilmiştir. Yine araştırma so- nucunda elde edilen bulgulara göre bu sistemi uygulayan mükelleflerin iş akış süreçlerinde iyileşmeler görüldüğü tespit edilmiştir. Öz ve Bozdoğan (2012) tarafından yapılan çalışmada, e-fatura, e-arşiv ve e-defter uygulamalarına yö- nelik yasal düzenlemelerin yetersiz olduğu vurgulanmış ve bir öneri olarak tüm yönleriyle bu uygulamaları kapsayan bir yasal düzenlemenin hayata geçi- rilmesinin gerekliliğine vurgu yapılmıştır. Haag ve ötekiler (2013) tarafından e-fatura, e-defter ve e-arşiv sistemini uygulayan KOBİ niteliğindeki işletme- ler üzerinde yapılan çalışmada yöneticilerin bu sistemler hakkında yeterince bilgi birikimine sahip olmadığı tespit edilmiştir. Yine işletme yöneticilerinin bu sistemleri uygulama noktasında bazı sorunlar yaşadığı ve bu sistemleri ha- yata geçirme maliyetinin yüksek olacağı endişesi yaşadığı ortaya konulmuş- tur. Bununla birlikte entegratör şirketlerinin uygulayacağı fiyat politikaları ile işletmelerin bu sisteme olan uyumunun artabileceğine vurgu yapılmıştır.
Spoz (2014) tarafından Polonya’da faaliyette bulunan şirketlere yönelik e-fa- tura konusunda yürütülen çalışmada, sisteme geçişte karşılaşılan sorunlara değinilmiştir. Yaşanan sorunlar; yasal düzenlemelerdeki belirsizlikler, e-fa- tura sistemini kullanacak olan elemanların yetersizliği, internete erişimdeki aksaklıklar ve geleneksel fatura kullanımı alışkanlıkları olarak gösterilmiştir.
Çalışmada gelişmiş bir ekonomi için e-fatura sisteminin hayati olduğu ve ti- cari işlem maliyetlerini azaltacağı, bununla birlikte kurumsal yönetim sürecini destekleyen bir unsur olduğuna dikkat çekilmiştir. Chen, Wu ve Miau (2015) tarafından gerçekleştirilen çalışmada, Tayvan’da e-fatura sistemine geçiş sü- reci ve bu süreçte karşılaşılan sorunlar üzerine odaklanılmıştır. E-fatura sis- temi için, teknolojik alt yapı sistemlerinin etkin olması gerektiğine vurgu ya- pılmıştır. Bu sistemin uygulanmasında bazı teşviklerin hayata geçirilebileceği çalışmada sunulan önerilerden biridir. Marinagi ve ötekiler (2015)’in Yuna- nistan’da yapmış olduğu araştırmada e-faturanın kullanımı ve benimsenmesi konusu ele alınmıştır. E-fatura sürecinin önündeki başlıca engelin bu sistemi
uygulayan işletmelerdeki farkındalık eksikliği olduğu vurgulanmıştır. Çevre dostu politikalara uyumu arttırarak işletmelere maliyet avantajı sağlaması ise sistemin sunduğu önemli bir avantaj olarak ifade edilmiştir.
Genel olarak değerlendirildiğinde yapılan yerli çalışmaların büyük çoğun- luğunda konunun teorik olarak ele alındığı ve e-uygulamalara ilişkin genel bilgilere ve mevzuat hükümlerine değinildiği belirlenmiştir. Araştırma nite- liğindeki çalışmalarda ise bu sistemlerin uygulayıcısı olan muhasebe meslek mensuplarının değil şirket yöneticilerinin görüş ve önerilerinin esas alındığı tespit edilmiştir. Bu kapsamda ülkemizde e-uygulamalara geçiş süreciyle ilgi- li muhasebe meslek mensuplarının karşılaştığı sorunların neler olduğu, araş- tırmada cevabı aranan soru olmuştur. Söz konusu sorunlar başlıklar halinde gruplandırılarak faktör olarak ifade edilmiş ve bu faktörlere yönelik araştırma kapsamındaki meslek mensuplarının demografik özellikleri açısından katılım- larında farklılık olup olmadığı da ayrıca tespit edilmeye çalışılmıştır.
3.5. Araştırmanın Bulguları
E-uygulamalarla ilgili geçiş sürecinde ortaya çıkabilecek sorunlara yönelik Serbest Muhasebeci Mali Müşavirlerin düşüncelerini tespit etme amacını güden bu çalışmada katılımcılar ile ilgili elde edilen bulgular Tablo 1’de verilmiştir.
Tablo 1: Serbest Muhasebeci Mali Müşavirlerin Demografik Özellikleri
Yaş N % Mesleki Deneyim N %
30 ve altı 66 17 1 – 5 yıl 131 34
31 - 40 154 40 6 – 10 yıl 102 26
41 - 50 103 26 11 – 15 yıl 75 19
51 - 60 44 11 16 yıl ve üzeri 81 21
61 ve üzeri Toplam
22 389
6
100 Toplam 389 100
Cinsiyet N % SMMM Mesleğinin Nasıl
İcra Edildiği N %
Bay 263 68 Bağımsız Çalışarak 255 66
Bayan 126 32 Bağımlı Çalışarak 134 34
Toplam 389 100 Toplam 389 100
Eğitim N %
Lise 11 3
Ön Lisans 8 2
Lisans 323 83
Yüksek Lisans 45 12
Doktora Toplam
2 389
1 100
Tablo 1’de görüldüğü üzere, katılımcıların büyük çoğunluğu (%17 + %40 +
%26) 50 ve daha altı yaşlardadır. Cinsiyet dağılımına bakıldığında katılımcı- ların yarısından fazlasının (%68) bay olduğu ve eğitim düzeyi açısından yine büyük bir çoğunluğunun (%83) lisans mezunu olduğu görülmektedir.
Serbest Muhasebeci Mali Müşavirlik mesleğindeki iş tecrübesi açısından bakıldığında (Bkz. Tablo 1), katılımcıların yarıdan fazlası (%34 + %26) 1 ile 10 yıl arası iş tecrübesine sahiptir. Ayrıca meslek mensuplarının büyük bir ço- ğunluğunun (%66) mesleğini bir işletme bünyesinde değil kendi bürolarında icra ettiği görülmektedir.
Meslek mensuplarının e-fatura, e-defter ve e-arşiv sistemlerini nasıl uygu- ladıklarına yönelik bilgiler ise Tablo 2’deki gibidir.
Serbest Muhasebeci Mali Müşavirlerin mükelleflerine ilişkin e-uygulama- ları kullanma sürelerine bakıldığında (Bkz. Tablo 2), ankete katılan meslek mensuplarına ait mükelleflerin çoğunun bu uygulamaları bir veya iki yıldan beri kullandığı (%90) görülmektedir. Yine meslek mensuplarına ait mükellef-
lerin büyük çoğunluğunun (%75) bu uygulamaları özel entegratör firmaların- dan hizmet alarak uyguladığı görülmektedir.
Tablo 2: Meslek Mensuplarınca E-Uygulamaların Kullanım Özellikleri Mükelleflerinizin
E-Uygulamaları Kul- lanım Süreleri?
N %
E-Uygulamalardan Yararlanan Mükellef Sayınız?
N %
1 - 2 yıl 352 90 1 - 5 arası 342 89
3 - 4 yıl 35 9 6 - 10 arası 33 8
5 yıl ve üzeri 2 1 11 - 15 arası 9 2
16 ve üzeri 5 1
Toplam 389 100 Toplam 389 100
Mükelleflerinizin
E-Uygulamalardan N %
Yararlanma Şekli?
GİB Portalı Aracılı-
ğıyla 61 16
Özel Entegratörler
Aracılığıyla 294 75
Entegratör Aracılı-
ğıyla 7 2
GİB Portal ve Özel Entegratörler Aracılı- ğıyla
Toplam
27 389
7 100
Bunun yanında meslek mensuplarının e-fatura, e-defter ve e-arşiv mükellefi olan şirket sayıları incelendiğinde, meslek mensuplarının e-uygulamaları kul- lanan mükellef sayısının büyük çoğunlukta (%89) 1-5 arasında olduğu görül- mektedir.
3.5.1. E-Uygulamalara Geçiş Sürecinde Yaşanan Sorunlara Yönelik Faktörler E-uygulamalar işletmelerin muhasebe bilgi sistemlerine bir takım yeni- likler sunmakla birlikte bu uygulamalara uyum noktasında bazı sorunlarla karşılaşıldığı bilinmektedir. Bu sistem klasik düzen olarak bilinen ve kâğıt ortamında hazırlanan belgelerin tümüyle elektronik ortama taşınmasını amaç- lamaktadır. Haliyle bu uygulamalar muhasebe bilgi sürecinde de değişimlere neden olmaktadır. Bu noktada araştırmanın esas amacı, e-uygulamalara geçiş
sürecinde karşılaşılan sorunların belirlenmesidir. Karşılaşılan sorunları grup- landırarak ifade etmek ve başlıklar halinde sunmak amacıyla faktör analizin- den yararlanılmıştır.
Faktör Analizi, aynı yapıyı ölçen çok sayıda değişkenden, az sayıda ve ta- nımlanabilir nitelikte anlamlı değişkenler elde etmeye yönelik çok değişken- li bir istatistiktir (Büyüköztürk, 2002, 470). Faktör analizinin uygulanacağı örneklemin uygunluğunun değerlendirilmesinde Kaiser-Mayer-Olkin (KMO) Uygunluk Testi’nden yararlanılmaktadır. KMO testi, değişkenler arasındaki korelasyonları ve faktör analizine uygunluğu ölçen örnek uygunluk testidir (Turanlı, Cengiz ve Bozkır, 2012, 47-48). Veri setinin faktör analizine uygun- luğunun değerlendirilmesinde yararlanılan bir diğer test ise Barlett testidir.
Veri setinin faktör analizine uygunluğu için KMO oranının %50’nin üzerinde olması beklenmekte (Çetin, 2007, 64) ayrıca Barlett testinde p değerinin de 0,00 çıkması gerekmektedir (Patır, 2009, 83). Çalışmaya ait veri setinin bu iki şartı da sağladığı ve faktör analizi için uygun olduğu tespit edilmiştir (Bkz.
Tablo 3). Faktör bileşenlerinin kavramsal anlamlılığının sağlanabilmesi için dikey (orthogonal) rotasyon yöntemine ait olan varimax döndürme tekniği kullanılmıştır.
Tablo 3’ten görüleceği üzere, faktörleri belirleyen değişkenler ve faktör yüklerine bakıldığında öz değeri 1,0’ın üzerinde toplam 3 faktör belirlenmiş- tir. Söz konusu faktörler toplam varyansın %59,352’sini açıklamaktadır. Fak- tör analizine tabi tutulan tüm değişkenlere ait ölçeğin Cronbach Alfa değeri ise 0,741 olarak tespit edilmiş ve ölçeğin güvenilir olduğu sonucuna ulaşıl- mıştır. Ayrıca her bir faktöre ait güvenilirlik katsayısını ifade eden alfa değeri sırasıyla; 0,704, 0,582, 0,573 olarak bulunmuştur.
Tablo 3’te görüldüğü üzere, çalışmanın değişkenleri ve faktör yükleri dik- kate alındığında, e-uygulamalara geçiş sürecinde yaşanan sorunlara yönelik;
F1: “İş Yükü Sorunu Faktörü”, F2: “Sistemdeki Eksiklikler Faktörü”, F3: “Alt Yapı ve Eleman Eksikliği Faktörü” şeklinde adlandırılan toplam üç faktör bu- lunmuştur. Söz konusu faktörler aşağıda açıklanmıştır.
Tablo 3: E-Uygulamalara Geçiş Sürecinde Yaşanan Sorunlara Yönelik Faktörlerin Analiz Sonuçları
Değişkenler F1 F2 F3
E-defter uygulamasında bir defterin boyutunun sınırlandı- rılması (200 Mb) sonucunda sınırı aşan defterin bölünme- si bazı teknik ve kullanım hatalarına yol açar ve muhase- benin iş yükünü artırır. (D5)
0,779
E-defter kayıtlarında her belgenin tek bir yevmiye kay- dında muhasebeleştirilmesi muhasebenin iş yükünü artırır.
(D4)
0,774
E-defter içerik bilgilerinin sistemde bulunmaması e-defte- rin sisteme yüklenmesi sırasında bazı hataların yapılması- na yol açar. (D6)
0,635
E-defter uygulamasında işlem yapılan her aya ilişkin be- ratın alınması zorunluluğu muhasebenin iş yükünü artırır.
(D3)
0,553
E-serbest meslek makbuzu, e-gider pusulası gibi diğer belge türlerinin elektronik ortamda düzenlenememesi sis- temin kayıt düzenini tamamen kapsamasına engeldir. (D8)
0,784
E-fatura uygulamasında “İptal Faturası” seçeneğinin yer
almaması önemli bir eksikliktir. (D9) 0,685
E-fatura uygulamasında firmaların BA-BS mutabakatı yapmaları için bölüm oluşturulmamış olması önemli bir eksikliktir. (D7)
0,665
E-fatura ve e-defter sistemine geçen işletmelerde kalifiye
eleman eksikliği önemli bir sorundur. (D1) 0,806
E-fatura ve e-defter sistemine geçen işletmelerin bilişim
sistemlerinde altyapı eksikliği yaşanmaktadır. (D2) 0,747
Faktördeki Değişken Sayısı 4 3 2
Öz Değer 2,074 1,670 1,599
Açıklanan Varyans (%) 23,039 18,552 17,761
Kümülatif Varyans (%) 23,039 41,591 59,352
KMO Yeterlilik Ölçütü 0,787
Bartlett’s Testi X2=612,022, sd:36, p:0,000
Tüm Değişkenlerin Cronbach Alphası 0,741
Faktörün Cronbach Alphası 0,704 0,582 0,573
İş Yükü Sorunu Faktörü (F1): Muhasebe işlemleri, ticari nitelikteki belgelerin muhasebe kayıt ortamına aktarılmasıyla işletmelerin mali performansını gös- teren bir süreci ifade etmektedir. Zira bu süreçte muhasebe işlemleri mevzu- atta belirtilen sürelere göre toplu bir şekilde kayıt altına alınmaktadır. Ancak e-fatura, e-defter ve e-arşiv uygulamasında ticari nitelikteki belgeler toplu bir
şekilde değil her bir fatura için ayrı bir fiş açılmak suretiyle gerçekleştirilmesi esasına dayanmaktadır. Kısacası e-uygulamalarla muhasebe işlemleri günlük kayıt esasına göre ve her bir belge toplu fiş açılmak suretiyle değil tek tek fişler oluşturulmak suretiyle gerçekleştirilmektedir. Haliyle bu durum meslek mensuplarının daha uzun zaman diliminde muhasebe kayıtlarını oluşturması- na neden olmaktadır. Bu nedenle bu faktör, gerek günlük kayıtların oluşturul- ması gerekse bu uygulamaların zorunlu kıldığı sistemsel özelliklerin yerine getirilmesinde muhasebe meslek mensuplarına getirdiği iş yükünü ifade et- mektedir.
Sistemdeki Eksiklikler Faktörü (F2): E-fatura, e-defter ve e-arşiv uygu- laması teknolojik bir temele dayanan ve bu temelde çeşitli muhasebe işlem- lerinin gerçekleştirildiği sistemler bütünü olarak tanımlanabilir. Günlük mu- hasebe işlemlerinde pek çok farklı durum ile karşı karşıya kalınmaktadır. Bu noktada bu faktör, günlük muhasebe işlemlerinde gerçekleşen farklı durum- lara e-fatura, e-defter ve e-arşiv uygulamasının gösterdiği uyum noktasındaki eksiklikleri (iptal faturası seçeneğinin olmaması gibi) ifade etmektedir.
Alt Yapı ve Eleman Eksikliği Faktörü (F3): Muhasebe mesleği günü- müzde, muhasebe bilgi birikiminin yanında teknolojik hayatı yakından takip eden ve kendini bu noktada yetiştiren kimseler tarafından yürütülmektedir.
E-fatura, e-defter ve e-arşiv uygulamaları da hem muhasebe teknik bilgisine sahip hem de teknolojik gelişmelere hâkim çalışanları zorunlu kılan bir sis- temdir. Bu noktada bu faktör, e-fatura, e-defter ve e-arşiv uygulamaları için işletme ve muhasebe personelindeki teknolojik alt yapı bakımından yetersiz- liği ifade etmektedir.
3.5.2. E-Fatura, E-Defter ve E-Arşiv Uygulamalarına Geçiş Sürecinde Yaşanan Sorunlara Yönelik Faktörlere İlişkin Tanımlayıcı İstatistikler
Serbest Muhasebeci Mali Müşavirlerin mesleki anlamda karşılaştığı so- runlar ve bu kapsamdaki iş yoğunluklarının her geçen gün arttığı bilinmekte- dir. E-uygulamalarla beraber meslek mensuplarının bazı konularda iş yükü- nün arttığını tanımlayan İş Yükü Sorunu Faktörü, uygulama bakımından bazı sorunların varlığına işaret etmektedir. Bu hususta katılımcıların %67’si (%41 + %26) e-defter sisteminde her belgeye bir fiş düzenlenmesinin muhasebenin iş yükünü artırdığını belirtmiştir. Benzer şekilde katılımcıların %68’i (%43 +
%25) de her aya ilişkin beratların alınması zorunluluğunun meslek mensubu- nun iş yükünü artırdığını ifade etmiştir.
Tablo 4: İş Yükü Sorunu Faktörüne İlişkin Tanımlayıcı İstatistikler
Kesinlikle Ka- tılmıyorum Katılmıyorum Kısmen Katılı- yorum Katılıyorum Kesinlikle Ka- tılıyorum Ortalamalar
İş Yükü Sorunu Faktörü Alt Değişkenleri
1 2 3 4 5
E-defter uygulamasında bir defterin boyutunun sınırlandırılması (200 Mb) sonucunda sınırı aşan defterin bölünmesi bazı teknik ve kullanım hatalarına yol açar ve muhasebenin iş yükünü artırır. (D5)
%2 %9 %23 %44 %22 3,7455
E-defter kayıtlarında her belgenin tek bir yevmiye kaydında muhasebeleş- tirilmesi muhasebenin iş yükünü artırır. (D4)
%6 %7 %20 %41 %26 3,7249
E-defter içerik bilgileri- nin sistemde bulunma- ması e-defterin sisteme yüklenmesi sırasında bazı hataların yapılmasına yol açar. (D6)
%2 %7 %31 %47 %13 3,6272
E-defter uygulamasında işlem yapılan her aya ilişkin beratın alınması zorunluluğu muhasebenin iş yükünü artırır. (D3)
%4 %6 %22 %43 %25 3,8020
Genel Ortalama 3,7249
İş Yükü Faktörüne ilişkin katılımcıların verdiği yanıtlar, bu faktöre ilişkin uy- gulamada karşılaşılan bir takım sorunların olduğunu göstermektedir. Bu nok- tada önemli sorunlardan birisi, her bir e-faturanın tek tek kayıtlara aktarılması zorunluluğudur. Ayrıca, e-deftere ait oluşturulan beratların ilgili aylar itibariy- le Gelir İdaresi Başkanlığına gönderilmesinin mesleki anlamda iş yükünü bir
hayli arttıracağı ifade edilmektedir. Benzer sonuçlara Bayar ve Ülkar (2015) ile Gülten (2015) tarafından yapılan çalışmalarda da ulaşılmıştır. Zira yapılan bu çalışmalarda varılan ortak noktalardan biri, e-defter uygulamasının mevcut haliyle meslek mensuplarının iş yüklerini arttırabileceği yönündedir.
Katılımcıların İş Yükü Sorunu Faktörüne ilişkin vermiş olduğu yanıtla- rın genel ortalamasının 3,50’nin üzerinde olduğu Tablo 4’ten görülmektedir.
Buradan sonuçla meslek mensuplarının iş yükü sorununu önemli bir faktör olarak gördükleri söylenebilir. Bu açıdan meslek mensuplarının iş yükünün artmasıyla muhasebeden istenen güvenilir ve kaliteli bilginin sağlanmasında bir takım aksaklıkların yaşanabileceği ifade edilebilir.
Tablo 5: Sistemdeki Eksiklikler Faktörüne İlişkin Tanımlayıcı İstatis- tikler
Kesinlikle Ka- tılmıyorum Katılmıyo- rum Kısmen Katı- lıyorum Katılıyorum Kesinlikle Katılıyorum Ortalamalar
Sistemdeki Eksiklikler
Faktörü Alt Değişkenleri 1 2 3 4 5
E-serbest meslek makbuzu, e-gider pusulası gibi diğer belge türlerinin elektronik ortamda düzenlenememesi sistemin kayıt düzenini tamamen kapsamasına engeldir. (D8)
%1 %8 %30 %39 %22 3,7223
E-fatura uygulamasında
“İptal Faturası” seçeneği- nin yer almaması önemli bir eksikliktir. (D9)
%2 %5 %22 %36 %35 3,9717
E-fatura uygulamasında firmaların BA-BS mutaba- katı yapmaları için bölüm oluşturulmamış olması önemli bir eksikliktir. (D7)
%2 %2 %17 %43 %36 4,0796
Genel Ortalama 3,9245
Serbest Muhasebeci Mali Müşavirlerin, e-uygulamalara geçiş sürecinde ya- şanılan sorun olarak önemsedikleri konulardan bir diğeri, mevcut haliyle bu uygulamalara ilişkin sistemdeki yetersizliklerdir. E-uygulamaların sistemsel özelliklerinin yetersizliğini tanımlayan Sistemdeki Eksiklikler Faktörü’ne yönelik katılımcıların verdiği yanıtlara Tablo 5’te yer verilmiştir. Buna göre katılımcıların %61’i tarafından (%39 + %22) sistem üzerinden e-fatura dışın- da diğer belge türlerinin oluşturulamaması (perakende satış vesikası, serbest meslek makbuzu, gider pusulası, müstahsil makbuzu vb.) sistemin kayıt dü- zeninin tamamını kapsamasına engel teşkil ettiği ifade edilmiştir. Gökçen ve Özdemir (2016)’in çalışmasında da vurguladığı konulardan bir tanesi fatura ve fatura yerine geçen belgelerin de elektronik ortamda hazırlanması gerekti- ğidir. Ayrıca katılımcıların %71’inin (%36 + %35) e-fatura uygulamasında ip- tal faturası düzenlenememesini önemli bir eksiklik olarak gördüğü ifade edi- lebilir. Bunun yanında alıcı ve satıcı nezdinde düzenlenen BA-BS formlarının yine sistem üzerinden oluşturulamamasının Gülten (2015)’in de çalışmasında vurguladığı gibi önemli bir eksiklik olduğu söylenebilir.
E-uygulamalar önemli düzeyde teknolojik alt yapı gerektirmektedir. Kuş- kusuz sağlam temellere göre oluşturulmayan teknolojik sistemlerde bir zaman sonra bazı aksaklık ve eksikliklerin ortaya çıkacağı önemli bir gerçektir. Bu bağlamda Sistemdeki Eksiklikler Faktörüne ilişkin katılımcıların verdiği ce- vaplara ait genel ortalamaya (3,9245) bakıldığında bu faktörün e-uygulama- larda etkinliğin sağlanması bakımından sistemde iyileştirme yapılması gere- ken sorunlara işaret ettiği söylenebilir.
Tablo 6: Altyapı ve Eleman Eksikliği Faktörüne İlişkin Tanımlayıcı İstatistikler
Kesinlikle Katıl- mıyorum Katılmıyorum Kısmen Katılıyo- rum Katılıyorum Kesinlikle Katılı- yorum Ortalamalar
Altyapı ve Eleman Eksikliği Faktörü Alt Değişkenleri
1 2 3 4 5
E-fatura ve e-defter sistemine geçen işlet- melerde kalifiye ele- man eksikliği önemli bir sorundur. (D1)
%1 %4 %18 %45 %32 4,0154
E-fatura ve e-defter sistemine geçen işlet- melerin bilişim sistem- lerinde altyapı eksikliği yaşanmaktadır. (D2)
%2 %5 %21 %44 %28 3,9203
Genel Ortalama 3,9679
İşletmelerin hem kendi içinde sağlıklı bilgi akışının sağlanmasında hem de kamuyla olan düzenli ve güvenilir ilişkilerin kurulmasında muhasebe bölü- münün önemi büyüktür. Bu anlamda sağlıklı bir işleyişin sağlanması için hem mesleki deneyim ve uygulama yeteneği olan hem de mevzuat anlamında iyi yetişmiş çalışanlara ihtiyaç duyulmaktadır. Zira e-fatura, e-defter ve e-arşiv gibi muhasebeyi doğrudan etkileyen teknolojik uygulamaları kullanacak olan muhasebe çalışanlarıdır. Kısacası işletmelerde sürdürülebilir bir yapının ku- rulmasında teknolojik alt yapı yanında bu teknolojiyi kullanabilecek çalışan- ların da olması önemli bir gerekliliktir.
Altyapı ve Eleman Eksikliği Faktörüne ait değişkenlere katılımcıların verdiği yanıtlar incelendiğinde (Bkz. Tablo 6), katılımcıların %77’si (%45 +
%32) e-defter ve e-fatura uygulamalarını kullanan işletmelerde, bu uygulama- ları kullanacak kalifiye eleman eksikliğinin görüldüğünü ifade etmiştir. Yine Tablo 6’da görüldüğü üzere, katılımcıların %72’si (%44 + %28) işletmelerin e-fatura, e-defter ve e-arşiv uygulamalarına yönelik teknolojik alt yapı sis-
temlerinin yetersiz olduğunu ifade etmektedir ki benzer bir sonuca Demirdö- ven (2017) tarafından yapılan çalışmada da ulaşılmıştır. Demirdöven (2017) e-fatura, e-defter ve e-arşiv uygulamalarının birçok yararının yanında geçiş sürecinden kaynaklanan teknolojik altyapı yetersizliği gibi bir eksikliğinin ol- duğunu belirtmektedir. Ayrıca Spoz (2014) da çalışmasında, e-fatura, e-defter ve e-arşiv gibi uygulamaların işletmelerde kurumsal yönetim sürecine olumlu katkıda bulunduğunu ancak bu uygulamaları kullanan personelin yeterli nite- likte olması gerektiğini vurgulamaktadır.
Altyapı ve Eleman Eksikliği Faktörüne ilişkin değişkenlere ait genel orta- lamaya (3,9679) bakıldığında, Serbest Muhasebeci Mali Müşavirlerin kalifiye eleman ve işletmelerin bilişim sistemlerine yönelik alt yapı eksikliğini geçiş sürecinin önemli bir sorunu olarak gördüğü söylenebilir.
3.5.3. E-Uygulamalara Geçiş Sürecinde Yaşanan Sorunlara Yönelik Fak- törlerin Cevaplayıcı Özellikleri Açısından Farklılık Analizi
Çalışmada, e-uygulamalara geçiş sürecinde yaşanan sorunlara yönelik faktörlere katılımda meslek mensuplarının sahip olduğu özellikler açısından istatistiksel olarak anlamlı farklılıkların bulunup bulunmadığı tespit edilmeye çalışılmıştır. Bu amaçla, One-way Anova ve Bağımsız Gruplar t Testi’nden yararlanılmıştır. Tablo 7’de araştırma kapsamındaki faktörlere ilişkin katılım- cı özelliklerine göre farklılık analizi sonuçlarına yer verilmiştir.
Araştırma sonucunda elde edilen veriler ışığında Tablo 7’den görüleceği üzere üç faktörde katılımcıların çeşitli özelliklerine göre anlamlı farklılıklar olduğu tespit edilmiştir. Tespit edilen bu farklılıklara ilişkin bilgiler aşağıdaki gibidir.
İş Yükü Sorunu Faktörü açısından; katılımcıların “Eğitim” özelliğine göre
%1, “Cinsiyet” özelliğine göre ise %5 düzeyinde istatistiksel olarak anlam- lı farklılıklar bulunmuştur. Eğitim özelliği açısından ortaya çıkan farklılığın hangi gruplardan kaynaklandığını belirlemek amacıyla yapılan Scheffe Tes- tinde doktora eğitimine sahip meslek mensuplarının lise, ön lisans, lisans ve yüksek lisans eğitimine sahip meslek mensupları ile görüşlerinin örtüşmedi- ği tespit edilmiştir. Sistemdeki Eksiklikler Faktörü açısından; katılımcıların
“Yaş” özelliğine göre %5 düzeyinde istatistiksel olarak anlamlı bir farklılık bulunmuştur.
