ABD’li matematikçi ve meteorolog, kaos kuram›n›n kurucular›ndan ve “kelebek etkisi”nin isim babas› Ed-ward Norton Lorenz, 16 Nisan günü Cambridge’teki evinde, 90 yafl›nda kansere yenik düfltü.
MIT’de profesör olan Lorenz, hava tahmini yapman›n niçin çok güç
oldu-¤unu aç›klamaya çal›-fl›rken, bilimsel bir devrim niteli¤indeki kaos teorisinin temel-lerini atm›flt›. Hava sistemlerinin matema-tiksel modellemesin-deki kaotik davran›fl› ilk kez ortaya ç›karan Lorenz, atmosfer gibi
dinamik bir sistemdeki küçük de¤iflik-liklerin devasa ve beklenmedik sonuç-lar verebilece¤ini öne sürmüfltü.
1960’lar›n bafl›ndaki bu gözlemle-rini 1972’de yazd›¤› “Öngörülebilirlik: Brezilya’daki Bir Kelebe¤in Kanat Ç›r-p›fl› Texas’ta Bir Kas›rgaya Yol Açabilir mi?” bafll›kl› makaleyle formüle etmifl ve sonras›nda bu kavram “kelebek et-kisi” ad›yla ünlenmiflti.
Lorenz’in kaos kuram›na getirdi¤i bu yaklafl›m sadece matematik alan›n-da de¤il, biyoloji, fizik, hatta sosyal bi-limler alan›nda da yeni aç›l›mlar
yarat-m›flt›. Meteorolojide ise, iki-üç hafta öncesinden makul say›labilecek bir do¤rulukta hava tahmini yapabilme-nin, gerçekte imkans›z oldu¤u sonucu-nu vermiflti. Bu yüzden kimi bilimin-sanlar›na göre 20. yüzy›l, flu üç bilim-sel devrimle hat›rlanacak: Görelilik, kuantum mekani¤i ve kaos kuram›.
MIT’deki meslektafllar›ndan Kerry Emanuel’e göre, mutlak belirlenebilir-likteki sistemlerin belli öngörülebilir-lik s›n›rlar› oldu¤unu göstererek “kar-tezyen evren” görüflünün defterini dü-ren Lodü-renz, ayn› zamanda mükemmel bir beyefendi; zekilik, dürüstlük ve mütevazilikte de önde gelen bir isimdi. 1917’de West Hartford’da do¤an Lo-renz, 1938’de Dartmouth Koleji ve 1940’ta Harvard Üniversitesi’nde ma-tematik derecesi ald›ktan sonra MIT’de 1943 ve 1948’de meteoroloji alan›nda yüksek lisans ve doktoras›n› tamamlam›flt›. 1948’den 1955’e kadar MIT’de meteoroloji bölümünde görev yapm›fl, 1962’de profesör olmufl, 1977-1981 y›llar› aras›nda bölüm baflkanl›¤›-n› sürdürdükten sonra 1987’de fahri profesör unvan› kazanm›flt›.
1975’te ABD Ulusal Bilimler Aka-demisi’ne seçilen Lorenz, çok say›da ödül, madalya ve derece de alm›flt›. 1983 y›l›nda eski MIT profesörlerin-den Henry M. Stommel ile birlikte, ‹s-veç Kraliyet Bilimler Akademisi tara-f›ndan Nobel d›fl› alanlarda verilen Cra-foord ödülüne lay›k görülmüfltü. 1991 y›l›nda da “bilgisayar destekli atmosfer fizi¤i ve meteorolojinin yan› s›ra, hava ve iklim tahminlerinin kuramsal teme-lini atmas›” gerekçesiyle Kyoto ödülüy-le onurland›r›lm›flt›.
M u z a f f e r Ö z g ü l e fl
http://web.mit.edu/newsoffice/2008/obit-lorenz-0416.html
20 May›s 2008 B‹L‹MveTEKN‹K
