. İSLAMI. İLIMLER F BüL TESI DERGISI

(1)

2 O CC.\i: ES9

ATATÜRK ÜNiVERSiTESi

. İSLAMI. İLIMLER F BüL TESI DERGISI

3. ^Sayı (Fasi!kül 1- 2)

(2)

OSMANLI REJİMİ ve

KA..l\IUN TATBİKATI ÜZERİNE BİRKAÇ SÖZ

Doç. Dr. ZahÜ AKSU

Osmanlı siyasi reJımı ve kamın · tatbikatı ikonusuyla batılılar

iki asrı aşkın bir süreden beri ilgilenmektedirler. İleri sürülen

değişiık görüŞler .ve tarıtışmalar bugünUrt araştırıcılarını tatmin et- meıkıten henüz uzak görünmelkıtedir. Prof. Mario Grignaschi'n1n,

«Osmanlı İmparatodt.lğu tarihte, hala araştırılması zorunlu, sosyal bir tecrübeyi sunnıaıktadır ( .. ) >> (1) sözü, bu alanda araştırma yapanların ortak görüşünü yansıtmaktadır; ·

Bir zamanlar «Tü:rık»ü, Osmanlı .sultanlarını, «Kibarlık Buda-la-

sı» (Bburgeois GentiLhomme) adlı ikomedisinqe .k;üçü1tmek isteyen Mo li ere (1622- 1673) hakkında bugü:ri, diğer bir fraı:nsız aiaŞ.tırıcı,

«Moliere'in Bouııgeois Gentilıhomme'da çizdiği üplere bakaraık XV ve XVI Asır- «Türk»ü haıkıkmda hiç bir fikir .ed1nilemez.» (2) de-

mekıten kendini· alamamakıtadır.

Sosyolojinin, özellikle, Huıkuik. Sosyolöjisinin öncülerinden sa- yılan Monıtesqieıi (1689 - l7SSY, «Kanunların Roou» adlı ünlü eserinde: Osmanlı sultanlarını' «Despotisırrie»in. tanıD;1J' içiİle ·so km uş

tur. Osmanh su1tanlannı d~spot olarak tanımlGiyan Montesqieu'nün

tammına göre, «Despotik hükümet, sadece bir kişinin, karnunsuz

(1) Mario Grignaschi, La Valeur du Temoignage des Sujets Non- musulmans (Dlıimmi) dans l'Empire Ottom~m. Bruxelles 1964, s. 211.

(2) Robert Mantran, La Vie Quotidienne

a

Constantinople au Temps de Soliman le Magnifique et de ses Successeurs (XVI et XVII

e

Siecles), Hachette, Paris 1965, s. 190.

97

(3)

1 1

:ı

ve kaidesiz, yalnız !kendr arzu ve kaprislerine göre iıdcl.reyi yürüıt

mesi:dir.» (3).

Kral Akademisi i.iıyelerinden Anquetil Duperron,. «Le Legisla- tion Orientale» adlı eserinde, Osmanlı su1tanlarını desır)otlukla ni- teliyen Montesqieu'ü sert bir dille eleş.tiıımek:te ve «Despot bazan, Montesqieu'nün burada çizdiği ki:İnse olabilir; faıkaıt ıbu portrede asla Beyazid'ler, Mehmed'ler, Murad'lar, Süleyman'lar, şu güçlü Os-

mqnlılar gösterilerİıe~. » ( 4) demekted~r .

. Duperron, Türklerin İslam öncesi «Yasa»larıyla İS'larri Huku- ku arasında_ bazı ilişkile:Dden bahsetıtiıkten sonra, « Kur'an'ın. devlet

başkanını «Kanuiı»rm üstünde görmediğini» belii·.tme:kte ve bu tür hatalara düşenler ara_sında ünlü tariıhçi Ricaut'u da saymaktadır (-5).

Eskiletxlen, Osmanlı siya,s1 tarihini, hukukunu, sosyo-ekon0ı111'iık

ve)lçültürel olgusunu bütün rp:Üesseseleriyle birliıkıte inceleyen XVIII Asrın diğer ünlü bir araş.tırıcısı da M. d'Ohsson'dur. Özel

imkan-

lardan da yararlanarak yirmi seneyi aşan uzun ve dddi ataşil:ırnia

larım İştanbul'da sürdürımüşıtür .. Zamanın İsveç Kralına :lthaf etti-

ği yedi. ciltliJk «Tableau Generale de l'Empire Ottoman» adlı ünlü eserinde M. çl'Ohsson, bazı batılı araştırıcıların yanlı görüş veya haıtaılarını, sırası ge1dlıkçe; derin bir v:ukuf.Ia tenkit etmektedir ( 6) . .. . ·· Günümüzde, ana kaynaklara ıdayalı ve çok yönılü yakJ.aşımla

yapılan bilimsel çalışmalar, bu alaında sürdürülen araştırmalara, yeni . boyutlar kazandırrİıaktadır. ·

Prof. M. Fuaıt .köprülü'nün «İslam Aımme Huktıikundan ayrı bir' Türk Amme Hukuku Yok rtıudur?» (7)· adlı kırk iki sayfalık bildirisi, Ülkemiz'•de, bu tür araşrt:ırmalai:'ırt ilık ömeklerindendir.

(3) Montesqieu, Ruhu'l-Kavanin, Divan-ı Umumiyye baş mütercimi

Hi.iseyirı Nazım beyin tercümesi- _Matbaa-i Amire, İstimbul 1339 H., C. I, s~ 15 ve 16.

( 4) Anquetil Duperron, la Legislaiion Orie;ııtale, Chez Marc-Michel Rey, Amsterdem ı778, s. "2 ve 4.

(5) Bak. A. Duperron, a.g.e. s. 46 vd.

(6) Bak. M. d'Ohsson, Tableau Generale de l'Empire Ottoman, declie au Roi de Suede, l'İmprimerie de ·Monsieur avec approbation et privilege

· du Roi, Paris 1788.

(7) M. Fuat Köprülü, Ortaçağ Türk Hukuk Mi.iP.sseseleri;. İslam Amme Hukllkundan ayrı bir Ti.irk Amme Hukuku Yok mudur?, Belleten,

ayrı basım, II Ti.irk Tarih Kongresi Zabıtları, İstanbul 1943.

(4)

Ancak, bu araştırmanın ·tam anlarmyla çok yönlü ve ıkapsaıinlı ibir sonuca ulaşabilmesi, büyüık ölÇüde, henüz yeni sayılan arşiv çalış

mala,nının o1gunlaşmaısına ıbagiıdır.

• • 4 4 • .. ' • 1 . -.. . . . • . • .

Prof. Dr. Ot.ı:ıerLuıtfi Bankanın, «XV ve XVI As:ıdar.da Osman- Jı İmparaiorluğunda Zkai Ekonomi.ıl1n Hukuki· ve Mali ·Esasları

'(:l):anunılar )'» ( 8) adlı eseri,

bu

^alanda^yapılan^ilk^geniş^{ve ciddi}

araştırnialardandır. Zenıgin bir «kanunname li:teraıtürrü ve fetva-

• lara, özellikle Şeyhtilislam Ebussuud Efendiq;in fetva şeklinde

yaz-

d;ığı kanunnarnelere önem verilen bu aTaştıııına, büyük ölçüıde kişi

sel yorumlarin etıkir.si alıtıncia görülmektedir.

Mesela, Şeyh~isJam · Ebussuud Efendinin, fetya şeklinde yaz·

dığı kanunnamelerle, medrese nienşeli kanun u)'igulayicılarına, fılkıh

k1taplarn:l!da alışageldiıkıeri

dil

ve şekli kullanarak Şeriaıt kaideleri

dışında ·önceden hazırlanmış olan kanunnameleri uygulamada ko~

laylık sağlamak amacı güttüğü ileri sürü:lmektedir (9). - · En zengin ve hukukun gelişmesinde en etikin rolü oynayan bir

huıkuk kaynağı, «Örf ve adet» iıle kanuİıınameler arasında mevcut hukuki münasebetten hemen hemen hiç söz edilmemektedir.

Doğrusu, Osmanlı hukuk uy;gulamasına sadece kanunnameler

üzerirrıde yapılan araşıtırmalara dayanara;k bilimsel sonuçlardan söz etmek henüz çcik evken· görünrı:ıektedk. · · - . ·

Bugüne kaıdaT teSibiıt edilen nÜ!shalar arasında, Nas'ın (Kitab ve Sünnet) sarilh hükmü

ile

çaıtışan ve üzerinde en çok durulan iLginç bir kanunname nüshasından ço!kça söz edilmektedir. Tesbit

edeib'ildiğimi:?: üç nüsha:yı karşı1aştırdık. Her üç nüshada da, zina, kav:ga, · hakaret, kaıt;l, şarap içme, hırsızlık, gasb gi!bi N as' da ceza- lan taıyin ed:ülmiş bazı suçlarm paraya ( ıakçe) <tahvil edilmesi emre- dilmek:te ve miktarıları suçun cinsine göre belirlenmektedir .

. I ^Nüsıha,Paris :tvlilli Kütüphanesi, Tüıık Yazmaları Katalogu, Ancien Fond 35. Katalog'da bu krumrıname «Sul,tarr Selim I Kanun- namesi» olarak kaıy1ıtlıysa da ·nüshanın içiınde. böyle bir ıkayııt veya irrnaya ra:stlannıamıştır. Nüshamn baş tarafında «Kavanm-i Osma- n!yan» iıbaresC iJk saıyfada 1se, «Kavanin-i Örfiyye-i 0Sıll1ani» diye:

. -

(8) Ömer Ltufi Barkan, XV ^VI;!XVI Asırlarda Osmanlı İmparatorluğunda Zirai Ekonominin Hukuki ve Mali Esaslan (Kanunlar), İstanbul 1945.

(9) Ömer Lutfi Barkan, a.g.e., Giriş, s. LL

99

(5)

geçmektedir. Müelllfin, büyük bir ihtimalle, müstensiihin, adı Musa b. _Hasap, 953 H .. (154.6_M:) tarihi

ile

bi:ı;liı.kıte yazılıdıL ·

. Katip Çelebi'nin (Keşfü'z'Zunı1n, C. _I, s. 1314) bahseHiği bir . l<Janunnaıme, üzerinde dl,liduğumuz ıbu ·kanunnaım.enin diğer. bir nüs·

hası olaibilir. Kıltip Çelebi de, tarih ve ırriüelİif adı verıiDeden bu ka- nurinamenin:·

V Ahmecl.'m

vezir~i. aza.mı . Mur.ad Paşa'nın emriyle MU.ezzmade Ayni Ali tarafindan yazılmış olaıbiıleceği ilitimaHne

y_e,i·

verme.kıtedir._ . - ..

II Nüsha, Süleyma;niye Kütüphanesi, Serez, 9728 nolu nüsha- dır. Birinci nüsha ile bu nüsha arasında bazı ehemmiyetsiz ibare fa11kb'lıkları vardır. Bu nüsha fişlerde OkÇuzade Mehmed Şa!h1 Beye ait olaraık kayıtlı ise de böyle bir ibareye nüshaıda rastlana-

mamiştır. Bu nüshanın Bayra_m Efendi taraf:ından 1066 H. (1655

M.)

tarihinde istinsah ediLdiği ve açl.ınm «Kavfu1in-i Sultan Süley·

man Han» _. olduğu nüshaırıın kendisinden anlaşılrrnaktadır. · .

.

III Nüsha, Konya Koyunoğlu Kütüphanesinden bir fotol~opi-

d1r. 907 H. (1501 M.) -tarihin_i. taşımaktadır. . .

Kime ait olduğunu, ilk nüshanın tarirlıini ·bile tesbit edemedi-

ğimiz bu .kanunname, acaba «maıhalll» mi, yoksa, İrrnparaıtorluğun

her yerinde tatMki isteneİı bir •kanunname midir? Araştırmalar, henuz, bu ve benzeri • sorulara açıklık getiı:ıİnelkten uzak gqrün- ·

melm:edir. · ·

Günümü~de, · Öne~i daiha iyi anl~şılan arşiy çalışmaları: kan {ın

tatbiskatın'ı belgeleyen «Şer'iyye siciJleri»

ve.

günlük yaşantıyı en iyi yansıtaiı «fetvıl» lar üzerinde sürdiliüıen araştırmalar şimdiden

yaİıi ıgörüşlere yol açmaıktadır. Mesela, İslam Hukuk Tar.i:hçilerin- den Prof. Dr. J. .. Schaoht'e göre, .«Osmanh sultanları, özellikle Sul- tan Selim I (1512 - 15~0) ve ~uhaın Süleyman I (Kanuni 1520 - 1560), dindar sultanlar olma yolunda 'ilık Abbas! ·suhanlarından

çok 'dalıa samimi bir arzu duyuyorlar.dı. İslam Hukuık.u'na, Hanefi Mezhebi çerçevesi içinde; en yük·seık: seviyede ımüşahhas bir etkin- lik ıkazandırrnış olmalan bunun sonucudur.» (10).

XVI ve XVII Asırlarda, Osmanlı ekonom1~i ve sosyal mües- seseleri üZerinde yaJptığı araştırma:lanyla tanınan Prof. Dr. Robert Mantran bu konuda dalıa açlık bir ·dille şöyle diyor: «İslam'da, ke~

(10) J. Schacht, a.g.e., s .. 79.

(6)

lime anlamıyla, bir ruhhan sınıfından söz edilemez

ama,

Din' e sa•y-

gı·yı, özellikle Kur'an Kanunu'nun uyguılamşmı, isrter hükümet ta- rafından çıkanlaıı:i. resmi niteliıfuteıki · ·karar larda olsun, isrte.:: kişisel veya ekonomiık grupların faaliyeıtlerinıde o1sun, denedemekle yü- kümlü sorumlular vwdı.» (ll). · ·

Yakınlarda yayınlanan bir doktora tezinin «Girl.ş»inde, Paris Hukuk Fakülıtesi islam Hukuku Kürsüsu Başk-aiıı Prof.-Dr. Berger-

• Vachon'da şöyle diyor: «Niaz Ahmed Zikria'nm' tez jürisi üyelerin- den biri•si olaraık getirdiği ıteık'life kaıtrlıyorum. Killtürlü bir müslü-

maının lslam ile <<Demokrasi» arasındaıki uyumu or.taya koyması

memnun edici bir sony:çtur.· Bana göre de bu uyum mümkündür;

haıtta ben daiha ileri giıderek diyeceğim ki, «Demokrasi», İ-slam'ın ben1msediği her şeydir.» (12). ·

(11) R. Mantran, a.g.e., s. 17.

(12) Dr. Niaz Ahmed Zikria, Les Principes de l'Islam et la Democratie, Editions Latines, Paris 1958.

101