Afl›q s∑n∑ti d∑rinl∑rind∑n g∑l∑n kök-lü ∑n'∑ne hadis∑si oldu¤undan onun iri miqyasl› ve a¤›r ç∑kili informativ yük dafl›mas› t∑biidir. fiifahilik prinsipin∑ ∑saslanan ve ustad-flagird ∑n'∑n∑ x∑tti boyunca dafl›nan afl›q informativ yükü dig∑r folklor informasiyalar› (az ifll∑k olan en kiçik mifoloji hiss∑cikl∑rd∑n, folklor z∑rr∑cikl∑rind∑n tutmufl ∑n ifll∑k örnekler, onlar›n söyl∑nifl-t∑qdimi ile ba¤l› etnopsixoloji faktor ve öz∑llikl∑r) bütövlükd∑ etnos ve ya onu t∑flkil ed∑n böyük aks∑riyy∑t t∑r∑f›nd∑n dafl›nd›¤› halda, afl›q informativ yükü (afl›¤a q∑-d∑rki m∑rh∑l∑d∑ is∑ ozan informativ yü-kü) etnosun xüsusi qabiliyy∑t v∑ iste'da-da malik olan mü∑yy∑n numay∑nd∑l∑-ri–pefl∑kar söyl∑yicil∑r-afl›qlar (tarix∑n ozanlar) t∑r∑f›nd∑n dafl›n›r. Mifoloji
m∑tnl∑r, ∑fsan∑l∑r, r∑vay∑tl∑r, m∑rasim n∑¤m∑l∑ri, bayat›lar, atalar sözleri, tap-macalar, na¤›llar, l∑tif∑l∑r v∑ baflqa bu q∑bild∑n olan folklor örn∑kl∑ri etnosun dafl›d›¤› ümumi folklor informasiyas›n› t∑msil ve t∑flkil edirl∑r. Nadir istisna m∑-qamlar›n› ç›xmaq fl∑rti il∑ sözüged∑n folklor iformativ yükünün ifas› ve dafl›n-mas› üçün pefl∑kar söyleyici vas›tas› ile dan›fl›r. Do¤rudur, bu informativ yük ba-r∑d∑ etnosun s›ravi üzvl∑rinde mü∑yy∑n t∑s∑vvür olur, h∑tta onun b∑'zi parçalar› (ayr›-ayr› afl›q fle'rl∑ri, dastanlar›n bir s›-ra epizod ve m∑q∑mlar›) populyarlaflas›-raq el-camaat aras›nda da oxunur veya dan›-fl›l›r. Bununla bel∑, h∑min informativ yü-kün söyl∑nifl-ifa öz∑lliyi mür∑kk∑b ve spesifik bir kompleks vasit∑si ile gerç∑k-l∑fl∑ bildiyind∑n onun xüsusi qabiliy∑t∑
V„
„
REPERTUAR PROBLEM‹
The Problem of Informative Responsibility and Repertoire
in Minstrel-Singers’ Poetry
Probléme de repertoire et responsabilité
informatique dans la poèsie de "Âchik"
Prof. Dr. Meherrem QASIMLI*
* Bakü Azerbaycan Devlet Üniversitesi Ö¤retim Üyesi ÖZET
Köklü bir gelene¤e sahip olan afl›k sanat›nda güçlü bir informatik yük vard›r. Mitolojik dönemden, flamanl›k ve dervifllik geleneklerinden izler tafl›r. Bu tarihî geliflim içinde ozanlar birer kültür tafl›y›c›s›d›rlar.
Anahtar Kelimeler
Afl›k sanat›, repertuar, informatik yük, müzik ABSTRACT
The art of ashik (minstrel) was the traditional event which has been come from the deep of historical layers and the mechanism of its spreading and being live forever are inside of ethnocultural event. From this point of view the art of ashik shows itself as the importative source from the beginning historical-genetical (complex of shaman), and historical development (the unite of the system of sufi-dervish with shaman) and the process of evolution. Ashik informative load puts the information of word, music and act together. That's why it's in the repertoire of ashiks. Ashik repertoir in the definite part of ashik informative load. For instance though the approximate quantity of epos on the repertoir of ashik are not more than 40-50.
Key Words
malik adamlar, y∑'ni pefl∑kar folklor in-formatorlar› (ozan, afl›q) t∑r∑find∑n da-fl›nmas› t∑bii-tarixi proses kimi ortaya ç›xm›fld›r. Buna gör∑ d∑ onlar etnik-m∑-d∑ni sistem daxilind∑ özün∑m∑xsus sta-tusa malikdirl∑r. „n'∑n∑vi folklor infor-mativ yükünü (tapmacas›ndan, atalar sözünden tutmufl na¤›l ve l∑tif∑sin∑ q∑-d∑r) etnos uflaqdan böyüy∑c∑n ümumi fl∑kild∑ dafl›d›¤› üçün mü∑yy∑n arxaik-l∑flm∑ hallar›na ve bir s›ra itkil∑r∑ bax-mayaraq bütövlükd∑ bu yükün s›radan ç›xma, unudulma ehtimal› azd›r. Ozan v∑ ya afl›q informativ yükünün dafl›nma-s›nda is∑ v∑ziyy∑t baflqa cürdür. Bu in-formativ yükün dafl›nmas›nda ∑sas apa-r›c› qüvv∑ kimi bütövlükd∑ etnos yox, onun öz∑l statuslu nümay∑nd∑rl∑ri-pefl∑-kar folklor informatorlar› ç›x›fl edir. Ozan o¤uznam∑ciliyi v∑ ya afl›q dastan-ç›l›¤› bunun bariz ifad∑sidir. Pefl∑kar folklor informatoru (m∑s∑l∑n, ozan) ile ba¤l› ∑n'∑n∑ q›r›lan kimi onun dafl›d›¤› ∑sas informativ yük d∑ t∑dric∑n aradan qalxma¤a bafllay›r. Ozanlar›n tarix s∑h-n∑sind∑ öz f∑aliy∑tl∑rini dayand›rmas› onlar›n dafl›d›qlar› informativ yükü (ozan qoflqu ve söyl∑m∑l∑rini, o¤uznam∑-l∑ri, o cüml∑d∑n de D∑d∑ Qorqud boylar›-n›) d∑ söndürür. Peflaker söyl∑yici-ifaç›-dan az sonra el,camaat yavafl yavafl h∑-min m∑tnl∑ri unutma¤a bafllay›r, etno-sun ümumi yaddafl› ozan informativ yü-künü onun özü olmadan çox da uza¤a apara bilmir. XVI yüzillikde ozanl›q sona yetir. Taqriben bir asr sonra XVII yüzil-likde art›q ozan informativ yükü (o¤uz-nam∑l∑r, o cüml∑d∑n d∑ Dede Qorqud boylar›) etnik yaddaflda yaln›z q›r›q-ke-sik parçalar ve x›rda qal›nt›lar halinde göz∑ çarpar. Halbuki neç∑ yüz ill∑r önc∑-d∑n g∑l∑n tapmacalar, bayat›lar, atalar sözleri, na¤›llar v∑ s. etnik yaddaflda ya-flamaqda ve dafl›nmaqda davam edir.
Pefl∑kar folklor söyl∑yicisinin s›ra-dan ç›xmas› ile ona ba¤l› olan informativ yükün çevr∑d∑ z∑ifl∑m∑si ve t∑dric∑n unudulma¤a do¤ru getmesi ayr›-ayr›
afl›q mühitl∑rinin simas›nda da müflahi-d∑ olunmaqdad›r. M∑s∑l∑n, tarix∑n güclü afl›q informativ yükün∑ malik olan D∑r-b∑nd, Naxç›van, Qaraba¤ afl›q mühitl∑-rind∑ iyirminci ∑srin ikinci yar›s›ndan e'tibar∑n afl›ql›¤›n sönmesi v∑ ya sönm∑k d∑r∑c∑sin∑ g∑lm∑si afl›ql›qla ba¤l› ∑sas informasiyalar›n, o cüml∑d∑n d∑ dastan-lar›n h∑min mühitl∑rd∑ unudulmas›na g∑tirib ç›xarm›fld›r. Sözü ged∑n mahal-larda pefl∑kar folklor informatorlar›n›n f∑aliy∑td∑n qalmas›ndan ∑slind∑ o q∑d∑r d∑ çox yox, t∑qriben 30-40 il keçm∑sin∑ baxmayaraq, art›q h∑min çevr∑l∑rd∑ afl›q informativ yükü el-camaat yadda-fl›ndak› t∑k∑m-seyrek r∑vayet, afl›q fle'ri v∑ dastan q›r›qlar›ndan ibar∑tdir. Gö-ründüyü kimi, etnos t∑r∑f›nd∑n ümumi-likde dafl›nan ∑n'∑n∑vi folklor informativ yükü pefl∑kar söyl∑yici-informatorun f∑-aliyyet aktivliyind∑n çox as›l›d›r.
B∑s afl›q informativ yükünün bafll›-ca s∑ciyy∑si n∑d∑n ibar∑tdir v∑ onun ∑ha-t∑ dair∑sin∑ n∑l∑r daxildir? Afl›ql›¤›n qaynaqlar›ndan (qam-flaman m∑d∑niy-y∑ti v∑ sufi-d∑rvifl sistemind∑n) g∑l∑n mifoloji v∑ t∑riq∑t s∑ciyy∑li m∑rasim ic-raç›l›¤›n›n h∑m birbafla-kontakt, h∑m d∑ qovufluq-transformativ komponentl∑ri afl›q informativ yükünün alt qat›nda da-yan›r. Afl›ql›¤›n özülünü-t∑m∑lini t∑flkil ed∑n v∑ ilkin tarixi semantikas›n› ifade ed∑n bu qat afl›q informativ yükünün t∑kc∑ söz v∑ havacatdan ibar∑t olmad›¤›-n› göst∑rir. Afl›¤›n folklor s∑n∑tkar› sta-tusunda q∑rarlaflana k∑d∑r keçirdiyi evolyusion d∑yifliklik v∑ ir∑lil∑yifll∑r za-man› m∑nims∑diyi yarad›c›l›q ve ifaç›l›q keyfiyy∑tl∑ri d∑ onun informativ yükünü fl∑rtl∑nd›r∑n amill∑r s›ras›ndad›r. "Afl›q-folklor s∑n∑tkar›" statusunun sabitl∑fl-m∑sind∑n (XVI-XVII ∑srl∑r) üzü b∑ri afl›ql›¤›n bütün s∑n∑t t∑crüb∑si (ifaç›l›q, b∑st∑çilik, poetik irs v∑ s.) d∑ informativ yükü yeni-yeni orijinal qatlarla z∑ngin-l∑fldirmifldir. Bel∑l›kl∑, afl›q informativ yükünü onun t∑kdim t∑rzin∑ göre afla¤›-daki fl∑kild∑ qruplafld›rmaq olar:
a) Sözl∑ çatd›r›lan informativ yük; b) Saz-havacatla çatd›r›lan infor-mativ yük;
v) ‹fa-davran›fl v∑ h∑r∑k∑tl∑ (r∑qs) çatd›r›lan informativ yük.
fiübh∑siz ki, afl›q öz s∑n∑tkar tipin∑ göre sinkretik mahiyy∑td∑ oldu¤u üçün göst∑ril∑n informativ yük gruplar›n› ay-r›-ayr›l›qda deyil, qovufluq flekilde özün-de c∑ml∑fldirir. Daha do¤rusu, o, söz, mu-siqi ve davran›fl-har∑k∑t informasiyala-r›n› biri-biril∑ qovuflduraraq vahid bir informasiyaya-afl›q informativ yükü ha-l›na getirir.
Afl›q informativ yükü konkret bir afl›¤›n, konkret bir s∑n∑tkar›n f∑aliyy∑-tind∑ t∑c∑ssüm tapd›¤› zaman onun re-pertuar›na çevrilir. ‹nformativ yük d∑-rinl∑rd∑n-∑n'∑n∑ t∑crüb∑sind∑n diaxro-nik planda bir bütöv olaraq g∑lir ve ça¤-dafl afl›qlar›n f∑aliyy∑tind∑ iste'dad v∑ s∑viyy∑y∑ gör∑ bu v∑ ya dig∑r tutumda ∑ks olunur. H∑min tutum afl›¤›n repertu-ar›d›r. Afl›q informativ yükü bütövlükd∑ afl›ql›¤›n s∑n∑t t∑crüb∑sini ehtiva edir, buraya ∑n'∑n∑d∑n baflqa, ayr›-ayr› afl›q mühitl∑rinin öz∑llikl∑ri d∑ daxildir. Bu s∑b∑bd∑n d∑ afl›q repertuar› ümumi afl›q informativ yükünün mü∑yy∑n hiss∑sidir. Afl›q repertuar› konkret bir s∑n∑tkarda afl›q informativ yük kimi Az∑rbaycan afl›ql›¤›nda mövcud olan dastanlar›n sa-y› konkret bir ustad afl›¤›n repertuar›n-dak› dastanlar›n say›ndan t∑qrib∑n iki d∑f∑ çoxdur. S∑n∑tkarlar qabiliyy∑t, is-te'dad v∑ s∑viyy∑l∑rin∑ gör∑ heç d∑ biri-birinin eyni, t∑krar› olmad›¤› üçün afl›q repertuarlar› aras›nda informativ yükü ∑hat∑ bax›m›ndan mü∑yy∑n f∑rql∑r möv-cuddur.
Afl›q repertuar› afl›q informativ yü-künü üç istiqam∑td∑ gerç∑kl∑fldirir v∑ buna gör∑ d∑ üç qism∑ ayr›l›r:
1. Söz repertuar›1
2. Havacat (musiqi) repertuar› 3. Davran›fl-h∑r∑k∑t repertuar› Söz repertuar› afl›¤›n söyl∑yici funk-siyas›n› yerin∑ yetirm∑k üçün
yaddafl›n-da c∑ml∑fldirdiyi b∑dii-poetik m∑tnler bazas›d›r. Bu m∑tnl∑r afl›q fle'rl∑rini, afl›q r∑vay∑tl∑rini, dastanlar›, n∑sih∑ta-miz ∑hvalatlar›, müdrik k∑lamlar›, m∑-s∑l, dodaqqaçd› ve qarav∑llil∑rini, das-tanlar›, n∑sih∑tamiz ∑hvalatlar›, müdrik k∑lamlar›, m∑s∑l, dodaqqaçd› ve qarav∑l-lil∑ri ∑hat∑ edir.
„n'∑n∑d∑n b∑lli oldu¤u kimi, afl›q görüb-götürm∑ prinsipind∑n ç›x›fl ed∑r∑k öz repertuar›n› zenginl∑fldirm∑k üçün ∑l-d∑ e∑l-d∑ bildiyi bütün vasit∑ ve imkanlar-dan istifad∑ edir. Bununla bel∑, s∑n∑t fl∑-c∑r∑si boyunca dafl›nan m∑tnl∑r ustad-flagird ∑n'∑n∑ x∑tti il∑ h∑min fl∑c∑r∑y∑ m∑nsub olan h∑r bir afl›¤›n repertuar›n-da ∑sas–ana m∑tnler kimi yer al›r. Buna göre d∑ eyni s∑n∑t flac∑r∑sin∑ m∑nsub olan afl›qlar›n söz repertuar›ndak› ∑sas m∑tnl∑r (m∑s∑l∑n, orta ça¤ dastanlar›), dem∑k olar ki, biri-birinden f∑rql∑nmir. G∑nc∑basarda "Afl›q Ovalar", Göyç∑d∑ "A¤ Afl›q", Borçl›da "Dollu Abuz∑r", "T∑b-riz-Qaraba¤da "X∑st∑ Qas›m", Urmiyada "Dollu Mustafa" s∑n∑t fl∑c∑r∑l∑ri daxilin-d∑ki afl›qlar›n söz repertuar›ndaki ∑sas m∑tnl∑r bir-birine yax›n olmal›d›rlar. T∑briz-Qaraba¤da "X∑st∑ Qas›m" fl∑c∑re-sini t∑msil ed∑n afl›qlar 45-50 aras›nda dastan bilir. Bu fl∑c∑r∑d∑n olan „h∑r afl›-¤› il∑ M∑r∑nd v∑ ya S∑rab afl›afl›-¤›n›n t∑q-dim etdiyi m∑tn az qala biri-birinin eyni-dir. Yaxud Göyç∑ afl›q mühitin∑ m∑nsub A¤ Afl›q-Afl›q Al›-Afl›q al∑sg∑r v∑ onun flagirdl∑ri s∑n∑t fl∑c∑r∑sind∑ki afl›qlar›n söz-m∑tn repertuar› h∑m say, h∑m d∑ m∑zmun ∑hat∑sin∑ gör∑ ciddi f∑rq v∑ va-riativ ayr›nt›lar vermir. Bu s∑n∑t fl∑c∑r∑-sind∑ki afl›qlar›n söyl∑di¤i dastanlar ("Qurbani", "Abbas-Gülg∑z", "„sli-K∑-r∑m", "Afl›q Q∑rib"v∑ s.), el∑c∑ d∑ dig∑r m∑tnl∑r t∑xmin∑n ∑yni r∑p∑rtuar (A¤ Afl›qd∑n-Afl›q Al›dan–Afl›q „l∑sg∑rd∑n g∑lm∑) göst∑ricil∑rin∑ malik olmal›d›r. „¤∑r bu gün Afl›q Al›n›n ad›na 400 t∑cnis (∑slind∑ bütövlükd∑ Az∑rbaycan afl›ql›-¤›nda üst-üst∑ 400 t∑cnis yoxdur!) çap olunursa (bax: Afl›q Al›. T∑cnisl∑r, Bak›,
1998) v∑ h∑min m∑tnl∑r sözüg∑d∑n s∑n∑t fl∑c∑r∑sin∑ m∑nsub afl›qlar›n r∑p∑rtu-ar›nda müflahid∑ ∑dilmirs∑, d∑m∑li, h∑-min fl∑'rl∑r afl›q informativ yükünün yox, "toplay›c›" g∑l∑minin m∑hsuludur. ∑yni afl›q mühiti v∑ ∑yni s∑n∑t fl∑c∑r∑si h∑min ç∑vr∑y∑ daxil olan afl›qlar›n r∑p∑rtuar›n-daki m∑tnl∑rin say göst∑ricisi v∑ m∑z-mun ∑hat∑sind∑ ciddi f∑rql∑ri ∑yni mühit v∑ ∑yni flac∑r∑ daxilind∑ çox az müflahid∑ olunur. „sas variativ ayr›nt›lar f∑rqli mühitl∑r v∑ ya f∑rqli s∑n∑t fl∑c∑r∑l∑ri üz-r∑ ortaya ç›x›r. Çünki variativ f∑rql∑r afl›qlararas› d∑yil, daha çox mühitl∑r v∑ fl∑c∑r∑l∑raras› f∑rql∑rdir. M∑s∑l∑n, "Ab-bas-Gülg∑z" dastan›n› Borçal› afl›q mü-hitin∑ m∑nsub ayr›-ayr› afl›qlar söyl∑dik-l∑ri zaman ∑l∑ bir ciddi f∑rq göz∑ çarp-m›r. Ancaq h∑min mühitin "Abbas-Gül-g∑zi"i fiirvandak› "Abbas-Gülg∑z"d∑n, fiirvandak› "Abbas-Gülg∑z" is∑ T∑briz-Qarada¤dak›ndan ciddi variativ f∑rql∑r ortaya qoyur.
Afl›q r∑p∑rtuar› ∑n'∑n∑vi m∑tnl∑rl∑ yanafl›, r∑gional-m∑h∑lli m∑tnl∑rd∑n d∑ t∑flkil olunur. Bunlar ayr›-ayr› afl›q mü-hitl∑rin∑ m∑xsus r∑gional s∑ciyy∑li das-tanlar, dastan-r∑vay∑tl∑r v∑ afl›q fl∑'rl∑ri-dir. Borçal› afl›qlar›n r∑p∑rtuar›nda y∑r alan "S∑m∑da¤a", "Cahangir", "Z∑rq∑m-flah" dastanlar› h∑min r∑giondan k∑nara yay›lmam›fld›r. M∑ftun „zizl∑ ba¤l› das-tan-r∑vay∑tl∑r, ∑sas∑n, Tovuz afl›qlar›n›n r∑p∑rtuar›ndad›r. Doplu Mustafan›n söz-l∑rini daha çox Urmiya afl›qlar› oxuyor-lar v∑ s.
Afl›q r∑p∑rtuar›n›n ∑sas söz-m∑tn ∑htiyad› dastanlard›r. ‹nformativ yük ki-mi Az∑rbaycan dastanlar›n›n taqribi say göst∑ricisi yüz∑ yax›nd›r. Afl›q r∑p∑rtu-ar›ndaki ∑n yüks∑k göst∑rici is∑ 40-50 aras›ndad›r. Müxt∑lif zamanlarda apar-d›¤›m›z sor¤uya gör∑, ∑n çox dastan T∑b-riz-Qarada¤ v∑ Urmiya afl›qlar›n›n r∑-p∑rtuar›ndad›r. 1996-c› ild∑ sor¤umuza cavab olaraq T∑brizd∑ 74 yafll› Afl›q M∑-h∑mm∑d M∑r∑ndi r∑p∑rtuar›ndak› 50'y∑ yax›n, Urmiyada 65 yafll› Afl›q D∑hqan
40-a yax›n dastan›n ad›n› söyl∑di. H∑r iki afl›¤›n bildiyi dastanlar›n t∑qrib∑n 20 faizi r∑gional s∑ciy∑li idi. Borçal› afl›qlar› 30-35, G∑nc∑basar afl›qlar› 25-30, fiirvan afl›qlar› 20-22 dastan yükün∑ malikdir-l∑r. R∑gional dastan göst∑ricisi fiirvan, Borçal› v∑ Göyç∑ afl›qlar›n›n r∑p∑rtu-ar›nda (15-20 faiz) daha çox müflahid∑ olunur. Müxt∑lif afl›q r∑p∑rtuarlar›n›n ümumi m∑nz∑r∑si göst∑rir ki, yay›lma miqyas›na v∑ ifll∑klik d∑r∑c∑sin∑ gör∑ ∑sas, apar›c› m∑tnl∑r orta ça¤ dastanla-r›d›r. "Köro¤lu", "Qurbani", "Abbas-Gül-g∑z", "Afl›q Q∑rib", "X∑st∑ Quas›m", "„sl›-K∑r∑m", "Tahir-Zöhr∑", "Novruz-Q∑n-dab", "fiah ‹smay›l-Gülzar" v∑ s.
Afl›ql›q ∑n'∑n∑sin∑ gö∑, s∑rb∑st, müst∑qil afl›q statusuna sahib olmaq üçün iddiaç›n›n (flagirdin) "Abbas-Gül-g∑z" d∑stan›n› tam fl∑kild∑ bilm∑si v∑ us-tad qarfl›s›nda bütün dastanç›l›q qayda-qanunlar› il∑ söyl∑y∑r∑k x∑yir-dua alma-s› mühüm fl∑rtl∑rd∑n biridir. Bütovlükd∑ Az∑rbaycan dastanlar› iç∑risind∑ öz sü-j∑t z∑nginliyin∑, struktur mük∑mm∑lliyi-n∑ v∑ po∑tik dol¤unlu¤una gör∑ ∑v∑zi ol-mayan bu dastanda t∑kc∑ iki yüzd∑n yu-xar› afl›q fl∑'ri vard›r. H∑min fl∑'rl∑r afl›q fl∑'r fl∑kill∑rinin böyük ∑ks∑riyy∑tini ∑ha-t∑ ∑tdiyind∑n müs∑ha-t∑qil afl›q olmaq is∑ha-t∑- ist∑-y∑n iddiaç›n›n öz gabiliyy∑tini sübut üçün bu unikal imtahan-s›naq m∑tnind∑ h∑r cür imkanlar vard›r. Bundan ∑lav∑, "Abbas-Gülg∑z" d∑stan› afl›ql›¤›n tarixi-s∑mantik planda ba¤l› oldu¤u t∑riq∑t-t∑-s∑vvüf id∑yalar›n›n in'ikas› v∑ dafl›nmas› bax›m›ndan da kamil bir bütövlük nü-mayifl ∑tdirdiyind∑n "afl›ql›¤"›n r∑mzi-m∑'cazi mahiy∑tini m∑nims∑tm∑k (orta ça¤larda is∑ h∑m d∑ xalga t∑lqin ∑tm∑k) üçün bu ∑s∑r bir s∑n∑t m∑'yar›-m∑kt∑b kimi götürülür. Bu s∑b∑bd∑n Abbas Tu-farqanl›n›n haqq afl›ql›¤›n› sübut üçün söyl∑di¤i fl∑'rl∑rin id∑ya-m∑zmun ∑hat∑-sin∑ v∑ t∑s∑vvüf simvolikas›na bürün-müfl po∑tik sist∑mini dastan›n süj∑t axa-r› boyunca s∑rrast fl∑rh-aç›qlamalarla ayd›nlafld›ran afl›q h∑m ümum∑n islam,
h∑m d∑ sufi-d∑rvifl m∑'n∑vi dünyas› il∑ ba¤l› z∑ngin bilikl∑r toplusunu da (Qur'an sur∑ v∑ ay∑l∑rini, h∑disl∑ri, is-lam böyükl∑ri il∑ ba¤l› m∑'lumat v∑ h∑-kay∑tl∑ri, dini-irfani r∑mz v∑ iflar∑l∑ri) öz r∑p∑rtuar›nda y∑rl∑fldirir. T∑sadüfi d∑yildir ki, afl›qlar›n y∑kdil q∑na∑tin∑ gör∑, "afl›ql›¤›n padflah› "Abbas" (y∑'ni "Abbas-Gülg∑z" dastan›), v∑ziri is∑ "Qur-banidir".
Afl›q r∑p∑rtuar› özünd∑ alt› yüz-y∑d-di yüz, b∑'z∑n d∑ min∑ yax›n fl∑'r c∑ml∑fl-dir∑ bilir. „lb∑tt∑, bunlar›n böyük ∑ks∑-riyy∑ti dastan fl∑'rl∑ridir. T∑brizli Afl›q „ziz fiahnazi min qatara q∑d∑r afl›q fl∑'ri-ni hafiz∑sind∑ g∑zdirdi (1996-c› il). To-vuzda afl›q Mahmud M∑mm∑dovun r∑-p∑rtuar›nda y∑ddi yüz qatardan art›q fl∑'r vard›r. Onun d∑diyin∑ gör∑, k∑çmifl ustad afl›qlar min qatardan az fl∑'r bil-mirdil∑r.
Afl›q r∑p∑rtuar›ndaki aktiv v∑ domi-nant fl∑'r fl∑kill∑ri qoflma v∑ g∑rayl›lard›r. Dig∑r fl∑kill∑rd∑ olan fl∑'rl∑r h∑m sayca, h∑m d∑ ifll∑klik bax›m›ndan qoflma v∑ g∑rayl›lardan g∑rid∑ qal›r. Afl›qlar›n ba-yat›ya müraci∑ti is∑ özün∑m∑xsuc s∑ciy-y∑ dafl›y›r. Bayat›lar afl›q r∑p∑rtuar›nda s∑rb∑st m∑tn kimi yaln›z "Çoban bayat›" söz havas› üstüd∑ oxunur. Qalan bütün hallarda qoflma q∑libi üz∑rind∑ki biçim-l∑rin ifas› zaman› b∑ndl∑r aras›na yar-d›mç› m∑lopo∑tik m∑tn kimi daxil ∑dilir. fi∑'rin m∑zmun v∑ po∑tik ovqat›na uy¤un s∑çil∑n h∑min bayat›lar afl›q l∑ksikonun-da "c›¤a" (b∑z∑k, yar›fl›q anlam›nl∑ksikonun-dad›r) adlan›r. Oxunan m∑tnin saz havas› bo-yundaki m∑lodik k∑çidl∑r c›¤a-bayat›lar-dan baflqa gül-qafiy∑ ("A biv∑fa, v∑rm∑ c∑fa, g∑l insafa, sür∑k s∑fa") v∑ fl›r¤a ("Y∑ri-y∑ri, ay bizim ∑lli; N∑n∑m s∑n∑ qurban, ay flirin dilli", "Niy∑ g∑tdin qa-na-qana; M∑ni qoydun yana-yana" v∑ s.) kimi y›¤cam qalib-d∑yiml∑rl∑ d∑ uzlafld›-r›l›r.
Öz r∑p∑rtuar›ndaki dastandank∑-nar fl∑'rl∑ri, y∑'ni müst∑qil afl›q fl∑'rl∑rini taqdim ∑d∑rk∑n afl›q kimin sözl∑rini
ça-l›b oxuyaca¤›n› bildirir v∑ h∑min fl∑'rin n∑ münasib∑tl∑ düzülüb-qofluldu¤unu söyl∑yir. fi∑'rin yaranmas› il∑ ba¤l› y›¤-cam hadis∑-süj∑tdan ibar∑t olan bu söy-l∑m∑ afl›qlar›n "yurd" adland›rd›qlar› xü-susi tip r∑vay∑tdir. Afl›q fl∑'rl∑rinin bö-yük ∑ks∑riyy∑ti mü∑yy∑n bir yurd-r∑va-y∑tl∑ ba¤l›d›r. fi∑'rin çatd›r›lmas›nda yurd-r∑vay∑td∑n ∑lav∑ h∑r b∑ndin avazl› ifas›ndan sonrak› d∑klamativ söyl∑nifli v∑ ayr›-ayr› misralara fl∑rh-aç›qlama (afl›qlar özl∑ri buna "t∑rcüm∑" d∑yirl∑r) v∑rilm∑si d∑ r∑p∑rtuar›n t∑qdimind∑ xü-susi rol oynay›r.
M∑clisin ah∑ngin∑ v∑ söhb∑tin ma-qam›na uy¤un olaraq afl›qlar latif∑, qa-rav∑lli, m∑s∑l v∑ baflqa bu q∑bild∑n olan ç∑vik-oynaq örn∑kl∑r∑ müraci∑t ∑d∑r∑k onlar›n yaratd›¤› flux ovqatla m∑rasimin dinamizmini art›rma¤a çal›fl›rlar. H∑r hans› bir situasiyada afl›¤›n haz›r-c∑vab-l›q göst∑r∑r∑k dinamizmini art›rma¤a çal›fl›rlar. H∑r hans› bir situasiyada afl›-¤›n haz›rcavabl›q göst∑r∑r∑k v∑ziyy∑td∑n ç›xmas›, yaxud da q∑fild∑n yaranan müxt∑lif s∑pgili g∑rginlikl∑ri sovufldura bilm∑si üçün d∑ r∑p∑rtuarda b∑l∑ m∑tn-l∑r ∑htiyat›n›n olmas› z∑ruridir.
Az∑rbaycan afl›qlar›n›n söz r∑p∑rtu-ar›n› t∑flkil ∑d∑n b∑dii-po∑tik m∑tnl∑rin düzülüflü tarixi-∑n'∑n∑vi ard›c›ll›q prin-sipin∑ söyk∑nir. B∑l∑ ki, afl›q saz-söz m∑clisini total-bütöv bir m∑rasim olaraq üç m∑rh∑l∑y∑ ay›r›r:
1. Bafllan¤›ç 2. G∑diflat
3. Sonluq-qapan›fl.
M∑clisin bafllan¤›c›nda m∑rasim ifl-tirakç›lar› salamland›qdan v∑ m∑rasim gurucusuna (m∑s∑l∑n, toy sahibin∑) al-q›fl-dualar söyl∑ndikt∑n sonra "Ya ilahi, ya r∑sul, ya mövlam, flahi-m∑rdan, s∑n-d∑n m∑d∑d!" yalvar›fl-müraci∑ti il∑ haq-q›n d∑rgah›na üz tutularaq "Bafldivani" çal›n›r v∑ üstad afl›qlardan birinin f∑ls∑-fi-irfani m∑zmunda bir divanisi oxunur. Ustad-flagird ∑n'∑n∑sind∑ "afl›ql›¤›n qa-p›s›" olaraq niflanlanan v∑
m∑clis-m∑ra-sim bafllama¤›n birinci v∑ d∑yiflm∑z fl∑rti kimi qabul ∑dil∑n bu m∑qamdan sonra y∑n∑ d∑ bafllang›c m∑rh∑l∑nin t∑rkib his-s∑si kimi üç ustadam∑y∑ d∑yilm∑si v∑ t∑cnis oxunmas› vacibdir. Bafllan¤›ç m∑r-h∑l∑sind∑ki m∑tnl∑ri afl›q özü s∑çir, m∑-rasim ifltirakç›lar›n›n bu m∑rh∑l∑y∑ mü-daxil∑ ∑tm∑si m∑qbul d∑yildir. Görünür, bu m∑rh∑l∑ tarixi s∑mantikas›na gör∑ afl›¤›n haqq divan›na-‹lahi, Tanr› d∑rga-h›na üz tutdu¤u, ruhlar al∑mi il∑ rabit∑-y∑ girdiyi mifoloji-t∑s∑vvüfi mahiyrabit∑-y∑td∑ bir akt oldu¤u üçün ona k∑nardan müda-xil∑nin yolv∑rilm∑zliyi bar∑d∑ statik bir t∑s∑vvür yaranm›fl v∑ bu da afl›ql›q ∑n'∑n∑sind∑ günümüz∑ q∑d∑r mühafiz∑-karl›qla gorunmufldur. Ça¤dafl afl›qlar›n çox az bir qismi sözüg∑d∑n m∑rh∑l∑nin tarixi-s∑mantik mahiyy∑ti bar∑d∑ mü-∑yy∑n t∑s∑vvür∑ malik olsa da, ümum∑n afl›ql›qda ∑n'∑navi "Bafllang›ç"›n norma v∑ t∑l∑bl∑ri ciddi fl∑kild∑ y∑rin∑ y∑tiril-m∑kt∑dir.
"Bafllan¤›c"dan sonra g∑l∑n v∑ m∑c-lis-m∑rasimin ∑sas hiss∑sini t∑flkil ∑d∑n "G∑diflat" afl›¤›n m∑clis ifltirakç›lar› il∑ ünsiyy∑t∑ gir∑r∑k t∑dric∑n qayay›b qa-r›flma pros∑sidir.
Burada h∑m afl›¤›n özünün s∑çdiyi, h∑m d∑ m∑clis ∑hlinin ist∑diyi, t∑klif-si-farifl ∑tdiyi m∑tnl∑r oxunur v∑ ya söyl∑-nir. Göz∑ll∑m∑, bahad›rl›q v∑ dini-t∑riq∑t ruhlu po∑tik parçalar› afl›q öz r∑p∑rtu-ar›n›n imkanlar› daxilind∑ "G∑diflat" bo-yu m∑clisin ovgat v∑ ist∑yin∑ uy¤un m∑tnl∑r (o cüml∑d∑n d∑ saz havalar›) "G∑diflat"›n müxt∑lif m∑qamla›nda bir n∑ç∑ d∑f∑ t∑krar∑n oxuna-ifa oluna bil∑r. "G∑diflat" m∑clis-m∑rasiminin ∑sas za-man›n› ∑hat∑ ∑tdiyind∑n afl›¤›n söz r∑-p∑rtuar›n›n ∑sas hiss∑si d∑ m∑hz burada g∑rç∑kl∑flm∑k imkan› tap›r. Afl›q fl∑'rinin ç∑flidli fl∑kill∑ri, d∑yiflm∑l∑r, dastan-r∑va-y∑tl∑r, qarav∑lli v∑ l∑tif∑l∑r, dastanlar, bir sözl∑, r∑p∑rtuar›n lirik v∑ ∑pik söz ∑h-tiyat› y∑rin∑ v∑ maqam›na gör∑ ifl∑ sal›-n›r. Klassik standarta gör∑, afl›q r∑p∑rtu-ar›n›n söz ∑htiyat› afl›¤a bir n∑ç∑ gün
(h∑tta bir h∑ft∑) m∑clis aparmaq imkan› v∑r∑c∑k tutumda olmal›d›r. Bu s›radan özü m∑rasim daxilind∑ m∑rasim olan dastanlar›n r∑p∑rtuar›n m∑tn düzümün-d∑ki y∑ri d∑ diqq∑tç∑kicidir. fiübh∑siz ki, saz-söz m∑clisinin ∑sas-m∑rk∑zi hadis∑si dastan söyl∑nilm∑sidir. Klassik ∑n'∑n∑d∑ dastanaq∑d∑rki çal-ça¤›r v∑ söyl∑m∑l∑r "G∑diflat"›n gündüz, dastan söyl∑nilm∑si il∑ axflam bölümün∑ y∑rl∑fldirilmifldir. Afl›qlar›n "filan dastan üç axflaml›q (b∑fl axflaml›q) söhb∑tdir" ifad∑sini ifll∑tm∑si d∑, olsun ki, ∑l∑ bu s∑b∑bd∑ndir.
Saz-söz m∑clisinin "Sonluq-qapa-n›fl" m∑rh∑l∑si d∑ b∑dii-po∑tik m∑tnl∑r bax›m›ndan öz∑l cizgil∑r∑ malikdir. Ozan o¤uznam∑çiliyind∑ki "Yum v∑rm∑" -al-q›fl-dua ∑tm∑ akt›n›n funksional tikas› (flübh∑siz ki, "yum v∑rm∑" s∑man-t∑mi x∑yirxah, yaxfl› ruhlar› ça¤›r›b ona-r›n himay∑si alt›nda olmaq m∑qs∑d-m∑-ram› dafl›yan qam-flaman akt-s∑ans›n›n t∑rkibind∑ki ∑sas üsürl∑rd∑n biridir) bu-rada ∑ynil∑ d∑vam ∑dir. Afl›¤›n m∑rasim qururcusuna (m∑s∑l∑n, toy sahibin∑) v∑ m∑clis ifltirakç›lar›na ünvanlanan xüsu-si alq›fl-duas› (b∑y t∑'rifi v∑ m∑clis ∑hli-nin t∑'rifi) il∑ m∑clis özünün "Sonluq-qa-pan›fl"da afl›q çoxsayl› b∑dii-po∑tik nida-lardan ibar∑t olan x∑yir-duas›n› v∑r∑r∑k oynaq ritm∑ v∑ sux ovgata malik "Mü-x∑mm∑s" oxumaqla m∑clis-m∑rasimi ta-mamlay›r. Y∑ri g∑lmiflk∑n g∑yd ∑d∑r ki, m∑rasim içind∑ m∑rasim (toy içind∑ toy) kimi ç›x›fl ∑d∑n d∑stanlar›n sonlu¤unda-ki "Duvaqqapma" (y∑qin sonlu¤unda-ki, "dua-qapa-ma" ifad∑sinin fl∑kil d∑yiflm∑sidir) ümu-m∑n saz-söz m∑clisinin y∑kunu olan "Müx∑mm∑s"l∑ ∑yni s∑mantik v∑zif∑ni y∑rin∑ y∑tirir. H∑r iki halda alq›fl-dualar-la x∑yirxah-himay∑çi ruhalq›fl-dualar-lar ça¤r›l›r.
NOTLAR
1Qeyd: Bu m∑qal∑d∑ afl›qlar›n t∑kc∑ söz-m∑tn
