Treatment of Virtual Reality in Rehabilition of Children With Cerebral Palsy: A Systematic Review

(1)

Özkan F, Zincir H

Sağlık Bilimleri Dergisi (Journal of Health Sciences) 2017 ; 26 (2) 181

SAĞLIK BİLİMLERİ DERGİSİ

JOURNAL OF HEALTH SCIENCES

Erciyes Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü Yayın Organıdır

SEREBRAL PALSİLİ ÇOCUKLARIN REHABİLİTASYONUNDA SANAL GERÇEKLİK TEDAVİSİ: SİSTEMATİK DERLEME

TREATMENT OF VIRTUAL REALITY IN REHABILITION OF CHILDREN WITH CEREBRAL PALSY: A SYSTEMATIC REVIEW

Derleme 2017; 26: 181-188

Filiz ÖZKAN1_{, Handan ZİNCİR}1

1_{Erciyes Üniversitesi Sağlık Bilimleri Fakültesi, Halk Sağlığı Hemşireliği Anabilim Dalı, Kayseri}

ÖZ

Bilgisayar ortamında oluşturulan üç boyutlu resimlerin ve animasyonların teknolojik araçlarla insanların zihin-lerinde gerçek bir ortamda bulunma hissini veren ayrıca ortamda bulunan bu objelerle etkileşimde bulunmaları-nı sağlayan sanal gerçeklik tedavisi serebral palsili ço-cukların tedavisinde kullanılmaya başlanılan yeni ve etkili bir yöntemdir.

Bu sistematik incelemede 2008 ile 2016 tarihleri arasın-da yayınlanmış 138 çalışma incelenmiştir. Pubmed ve Ulusal tez merkezi (YÖKTEZ) arama motorlarında ‘cerebral palsy virtual reality’, cerebral palsy virtual rehabilition’, ‘sanal gerçeklik’, ‘sanal rehabilitasyon’ anahtar kelimeleri kullanılarak taranmıştır. Çalışmada incelenen makale sayısı 138 olmasına rağmen, sınırla-malara uyan 20 araştırma kapsama alınmıştır.

Yapılan araştırmalar sonucunda; sanal gerçekliğin teda-vi amaçlı kullanılabilir olduğu, çocuklarda yüksek dere-cede motivasyon, ilgi, memnuniyet oluşturduğu, uygula-madan sonra çalışmalara katılım oranında artış olduğu, motor fonksiyon testlerinde düzelmelerin olduğu, postural kontrol stratejilerinin geliştiği, görsel algı, el/ ayak kas kuvvetinin ve eklem hareket açıklığının gelişti-ği, yürümenin ve ağırlık merkezinin düzeldiği ancak randomize kontrollü çalışmaların sayısının az olduğu bulunmuştur. Bu nedenle geçerlilik ve güvenilirliği olan daha kapsamlı çalışmalara ihtiyaç duyulmaktadır.

Anahtar kelimeler: Sanal gerçeklik tedavisi, serebral palsi, çocuk

ABSTRACT

Virtual Reality treatment of three dimensional images and animations which are created in computer environment in their mind and interacting with the objects in that environment via technological tools and it is a new and effective method for the treatment of Cerebral palsy children.

In this systematic review, 138 studies published between 2008-2016 were examined. The Pubmed and National thesis centers (YÖKTEZ) were searched using search keywords: 'cerebral palsy virtual reality', 'cerebral palsy virtual rehabilitation', 'virtual reality', 'virtual rehabilitation'. Despite the fact that the number of articles examined in the study was 138, 20 studies covering the limitations were included.

As a result of the researches;virtual reality treatment can be used for treatments and they not only provide people with a high degree of motivation, interest, satisfaction, but also bring about an increase in the rate of participation. In adition, they provide developments in children’s postural control strategies, motor function tests, walking and the center of gravity, effectivity in developing visual perception, as well as making beter hand/foot muscle strenght ang range of motion. But the number of randomized controlled trials was found to be low. For this reason, more extensive work with validity and reliability is needed.

Keywords: Virtual Reality treatment, cerebral palsy, child

Makale Geliş Tarihi : 08.08.2016 Makale Kabul Tarihi: 19.06.2017

Corresponding Author: Araş. Gör. Dr. Filiz ÖZKAN

Erciyes Üniversitesi Sağlık Bilimleri Fakültesi Merkez Kampüs/Kayseri

Tel: 0352 207 66 66/28558 Fax: 0352 437 92 81

(2)

Sanal Gerçeklik Tedavisi

Sağlık Bilimleri Dergisi (Journal of Health Sciences) 2017 ; 26 (2)

182 GİRİŞ

Serebral Palsi (SP), gelişmekte olan beyinde ilerleyici olmayan bir lezyon sonucu gelişen ancak yaşla değişebi-len, hareketi kısıtlayıcı kalıcı motor işlev kaybı, postür ve hareket bozukluğudur (1). Çocukluk döneminde ol-dukça yaygın görülen ve özüre neden bu tablo birçok toplumda ortalama olarak 1000 canlı doğumda 2.0-3.0 olarak bildirilirken, Türkiye’de 1000 canlı doğumda 4.4 olarak bildirilmiştir (2,3).

Kalıcı motor bozukluğa yol açan serebral palsinin teda-visinde en önemli rolü fizyoterapi ve rehabilitasyon uygulamaları oluşturmasının yanı sıra kesin bir tedavi yöntemi yoktur ve birçok tedavi yöntemi bir arada kul-lanılabilmektedir. Tedavi sürecinin uzun zaman alması nedeniyle çocuklar sıkılmakta, davranış problemleri göstermekte ya da tedaviyi reddetmektedirler. Çocuğun başka ek sağlık problemlerinin varlığına göre de tedavi süreci uzamakta ve çocuklarda daha fazla davranış problemleri görülebilmektedir. Ayrıca tedavi program-larının sağlık kuruluşlarında yapılabiliyor olması da hem çocuk hem de aile için ulaşım zorluğu, taşıma prob-lemleri, vb… ek problemler oluşturmaktadır (4-7). Bu sorunların çözümü için son yıllarda teknoloji alanında kaydedilen ilerlemeler doğrultusunda yeni rehabilitas-yon ve eğitim uygulamaları tanımlanmaya başlanmıştır. Bilgisayar ortamında oluşturulan üç boyutlu resimlerin ve animasyonların teknolojik araçlarla insanların zihin-lerinde gerçek bir ortamda bulunma hissini veren ve ayrıca ortamda bulunan bu objelerle etkileşimde bulun-malarını sağlayan Sanal Gerçeklik Tedavisi (SGT / Virtüel Rehabilitas-yon-VR) bu uygulamalardan biridir (8,9).

Sanal ortam olarak da nitelendirilebilen sanal gerçeklik, herhangi bir “yerde” olmayı hissettiren ve bunun için duyu organlarımıza çeşitli bilgiler (ışık, ses ve diğerleri) sağlayan üç-boyutlu bir bilgisayar simülasyonudur (10). Sanal gerçekliğin, rehabilitasyonda kullanılması: Her bir hasta ve hastalığa özgüllük ve uyum, tekrarlanabilirlik, hastanın yeteneğine uyum, tele-rehabilitasyon ve uzak-tan veri erişimi, kesin değerlendirme yeteneği, güveni-lirlik sağlamaktadır. Ayrıca rehabilitasyonun uzun sür-mesi nedeniyle çocuklarda oluşan bıkkınlık ve sıkılma ise sanal gerçeklik kullanılarak motivasyon ve aktif iş-birliğine dönüştürülebilmektedir (10,11).

Literatür incelendiğinde sanal gerçekliğin farklı hastalık türlerinde ve özellikle serebral palsi’de oluşan problem-lerin azaltılmasında ve tedavisinde yarar sağladığını gösteren çalışmalar bulunmaktadır (8-9,10,12). Sanal gerçeklik teknolojisinin rehabilitasyonda yeni kullanılı-yor olması ve ev bazlı kullanımının aile ve çocuğa sağla-yacağı katkı düşünülerek daha önceden yapılan çalışma-ların incelenmesi ve bu çalışma sonuçları kullanılarak yeni çalışmaların planlanması gerekmektedir. Bu ne-denle bu sistematik derlemede, serebral palsili bireyler-de sanal gerçeklikle ilgili yapılan çalışmaların incelen-mesi amaçlanmaktadır.

YÖNTEM

Bu sistematik incelemede 2008 ile 2016 tarihleri arasın-da yayınlanmış 138 çalışma incelenmiştir. Pubmed ve Ulusal tez merkezi (YÖKTEZ) arama motorlarında ‘cerebral palsy virtual reality’, cerebral palsy virtual rehabilition’, ‘sanal gerçeklik’, ‘sanal rehabilitasyon’ anahtar kelimeleri kullanılarak taranmıştır. Elektronik

arama ile saptanan ilgili tüm yazıların başlık ve özetle-ri, araştırmacı tarafından bağımsız olarak gözden geçi-rilmiştir. Çalışmada incelenen makale sayısı 138 olma-sına rağmen, sınırlamalara uyan 20 araştırma kapsamı-na alınmıştır (Akış şeması).

Araştırmaya dahil edilme kriterleri: Serebral palsi de sanal gerçeklik ya da serebral palsi de sanal rehabi-litasyon konusunda planlanmış olması, yayın dilinin Türkçe ya da İngilizce olması, 2008 ile 2016 tarihleri arasında yayınlanmış olması, vaka çalışması, randomize kontrollü çalışma, ön test-son test çalışma-lar, çalışmanın tümüne ulaşılabilmesi.

Araştırmadan çıkarılma kriterleri: Serebral palsi terimi ile birlikte sanal gerçeklik ya da sanal rehabili-tasyon terimlerinden birinin bulunmaması, sistematik derleme, pilot çalışma, kesitsel çalışma, literatür derle-me, tanımlayıcı çalışmalar.

İncelenen çalışmalarda aşağıdaki araştırma sorularına cevap aranmıştır:

1. Yapılan çalışmaların araştırma tipinin neler olduğu? 2. Yapılan çalışmalarda kullanılan denek sayısının kaç olduğu?

3. Yapılan çalışmalarda kullanılan sanal gerçeklik sistemlerinin neler olduğu?

4. Yapılan çalışmaların sonuçlarının neler oldu-ğu?

BULGULAR

Yapılan çalışmalarda sanal gerçekliğin serebral palsi’de yeni bir yöntem olmasının yanı sıra faydalarının oldu-ğu bulunmuştur. Tablo-I’de Serebral palsinin tedavisin-de sanal gerçeklik kullanılan çalışmalar ayrıntılarıyla verilmiştir.

Yapılan taramalar sonucunda araştırma kapsamına alınan ilk çalışmanın 2009 yılında vaka çalışması ola-rak yapıldığı bulunmuştur. İlk yapılan çalışmada NJIT-RAVR sistem kullanılmış ve olumlu sonuçlar kaydedil-miştir. Çalışmada Wii Sports sistemlerinin ise %40 oranla en fazla kullanılan sistem olduğu bulunmuştur (Tablo-II).

Çalışmada çocuk özellikleri incelendiğinde; yirmi çalış-manın altısının vaka çalışması olarak planlandığı, beş çalışmanın ön test-son test olarak planlandığı; öntest-son test çalışmaların üçünün toplam 15 çocukla, diğer ikisinin ise 7 ve 8 çocukla yapıldığı bulunmuştur. Do-kuz çalışmanın ise randomize kontrollü çalışmalar olduğu saptanmıştır (Tablo-II).

Çalışmada kaba ve ince motor fonksiyonlarda ve ba-ğımsız hareketlilikte düzelmelerin olduğu, denge eğiti-minde etkili olduğu, hareket hassaslığının arttığı, pelvik rotasyon için yararlı olduğu, kemik dansitesini etkilediği ancak motor fonksiyonlarda etkili olmadığı,

(3)

el/ kol kullanımında kolaylık artışı olduğu, denge ve ileri düzey motor becerilerini geliştirdiği, çoklu uygula-malarda zevk alma durumunun arttığı ancak fonksiyon geliştirmede bireyselliğin daha yararlı olduğu, el beceri-leri ve balans değerbeceri-lerinin düzeldiği, diz kasının ekstansör ve fleksör izokinetik torkunda önemli bir yükselme sağladığı bulunmuştur. Farklı olarak bir çalış-mada koordinasyon ve el fonksiyonlarında kontrol gru-buyla deney grubu arasında önemli bir fark olmadığı bulunmuştur. Ayrıca sanal gerçeklikle yapılan uygula-maların çocuklar üzerinde bıkkınlık yaratmadığı, zevk almada etkili olduğu, katılım düzeyi, motivasyonu, işbir-liği arttırdığı saptanmıştır. VR uygulamalarının biyofeedback’le birlikte yapılmasının daha etkin, güve-nilir ve ölçülebilir olduğu bulunmuştur (Tablo-I).

Akış şeması: _{Araştırma Tarama}

(Son Tarama Tarihi: 05.08.2016)

YÖKTEZ Taraması: Sanal Gerçeklik’, ‘Sanal

Rehabilitasyon’ (27 Araştırma)

PUBMED Taraması: Cerebral Palsy Virtual Reality’, Cerebral Palsy Virtual Rehabilition’

(111 Araştırma)

Engelli Çocuklarda Yapılan Çalışma (3 Araştırma)

Türü Uygun Olmayan Araştırma (35 Araştırma)

Engel Türlerinin Farklı Olduğu Araştırma (14 Araştırma) Tamamına Ulaşılamayan Araştır-ma (17 AraştırAraştır-ma) Serebral Palsili Çocuklarda Yapılan

Çalışma (1 Araştırma)

Araştırma Kriterlerine Uyan (19 Araştırma)

19 Araştırma PUBMED 1 Araştırma YÖKTEZ

TARTIŞMA

Sanal gerçekliğin oluşturulabilmesi için kullanılan fark-lı sistemler bulunmaktadır. Sanal gerçekliğin ilk kulla-nıldığı inmeli hastalarla yapılan çalışmada PlayStation 3 sistemi kullanılmıştır (32). Çalışmamızda ise PlayStation 2’nin kullanıldığı bir çalışma bulunmakta-dır ancak Wii Sports sistemlerinin en fazla kullanılan sistem olduğu, Kinect sistemlerininde Wii Sports sis-temlerinden sonra kullanılan ikinci sistem olduğu bu-lunmuştur. Bunun nedeni PlayStation sistemlerinden sonra Wii Sport sistemleri, Wii Sport sistemlerinden sonra da Kinect sistemlerinin geliştirilmesidir. Özellik-le Wii Sports sistemÖzellik-lere göre Kinect sistemÖzellik-lerinin his duygusu ve oyun menüleri daha fazla geliştirilmiştir ancak fiyat olarak çok daha pahalıdır (33).

(4)

184 Ta bl o-I S er eb ra l p alsi ni n te dav is in de sa na l g er çe kl ik kull an ılan ç alı şm alar v e so nuç la rı Yazar / Yı l Çalış m a ti p i De nek Ö ze ll ik le ri K u ll anı lan Si stem Ö lçek le r Sonu çlar Ac ar et al . (2 01 6) Ra nd om iz ko nt ro llü ça lış m a Sp ast ik he m ip le jik se re br al p al sil i 30 ç oc uk (6 -1 5 ya ş) N in te nd o® W ii oy un la rı Qua lit y of U pp er Ext re m it y Sk ill s T est , J eb se n T ay lo r Han d Fun ct io n T est , AB ILH AN D -K id s te st v e Pe di at ric Fun ct io na l In de pe nd en ce M ea sure (se lf -c ar e) G rup la ra ra sı an al iz J eb se n T ay lo r El Fon ksiy on T est in de o rt al am a de ğişi kl ik f ar kl arın -da d en ey g rub un un k on tro l g rub un da n üst ün o ld uğ u, he m ip le jik se re bra l p al sid e el le fo nk siy on la rı n iy ileşt ir ilme sin de n öro ge liş im se l t ed av i-nin e tk ili ol duğ un u gö st eril m işt ir. Ay rıc a ça lış m ad ak i ço cuk la rı n oy un la rın i lg ileri çe kt iğ i ve e ğl en ce li ha le g et ird iğ in i b ul m uşl ard ır (1 3) . Cho e t a l. (2 01 6) Ra nd om iz ko nt ro llü ça lış m a Sp ast ik se re bra l pa lsil i 18 ç oc uk (4 -16 y aş) N in te nd o® W ii oy un la rı M ot or Fun ct ion al M ea sur e (G M FM ), Pe di at ric B al an ce Sc al e (PB S), m an ua l m usc le te st v e wa lk te st s U yg ul am ad an so nr a, yü rüy üş v e de ng en in , u yg ul am a gr ub un da k on tro l grub un a gö re ge lişt iğ i, ha m st rin g kuv ve ti ha riç , k as güc ün ün , uy gul am a gr ub un da k on tro l gr ub un a gö re a nl am lı de re ce de y ük se ld iğ i sa pt an m ışt ır. G M FM 'd e (a ya kt a dur m a) ve P B S sk or-la rın da ki iy ileş m el er uy gul am a gr ub un da , ko nt ro l grub un a gö re d aha y ük se k bul un -m uşt ur (1 4) . Shin e t a l. (2 01 5) Ra nd om iz ko nt ro llü ça lış m a Sp ast ik he m ip le jik se re br al p al sil i 16 ç oc uk N in te nd o® W ii oy un la rı K D TVP - 2 (K ore an -D ev el op m en ta l T est o f Visua l P erc ep tio n) U yg ul am a grub u ile ko nt ro l g rub u ara sı nd a g öz e l k oo rd in as yo nun da v e gö rs el m ot or hız ın da ö ne m li f ar kl ılık la r ol duğ u bul un m uşt ur (1 5) . La zz ar i et al . (2 01 5) Ra nd om iz ko nt ro llü ça lış m a Se re br al p al sil i 12 ç oc uk (4 -1 2 ya ş) XB OX 36 0T M (K in ec tT M ) St at ic b al an ce ö lç üm ü (K ist le r m od el 92 86 B A) D en ey v e ko nt ro l g rub u ar ası nd a te k ön em li f ark s al ın ım hı zı nd a bul un m uşt ur (1 6) . Ro sia et al . (2 01 5) Va ka ç al ışm ası Se re br al p al sil i 5 ço cuk (7 -1 2 ya ş) Virt ua l Re al it y Ex erc ise (IRE X) syst em (In te rv en tio n Ass essm en t Que st ion na ire ), nit el gö rüş -me Ço cuk la r IRE X’ in k ol iç in e ğl en ce li, kul la nışl ı v e fa yd al ı o ld uğ un u be lirt m işl er dir. Ç al ış-m ad a öğ re tm en le rin b ul un m as ı ne de niy le f iz yo te ra pist in ro lün ün ve y ön et im in in ön em li ol duğ un da n te da viy i al am ay an i zo le b öl ge le rd ek i ço cuk la ra f iz yo te ra pi ve rm e se çe ne ği o la ra k bu yö nt em in su nul ab ilec eğ i b el irt ilmi şt ir (1 7). N i e t a l. (20 14 ) Ön te st - so n te st K ab a M ot or Fon ksi yo n Sın ıfl am a Sist em in e gö re CP Se viy esi I-II I ara sın da ol an se ki z ço cuk (8 -12 ya ş) W in do ws M ic ro so ft (® ) (R ed m on d, W A) K in ec t ™ sist em i Sist em K ul la nılabil irli k Öl çe ği (SU S), Fi zi kse l Ak ti vit e Ze vk Öl çe ği (PA CE S) ve Öz el g eri -bildiri m a nk et le ri Ço cuk la r ve t er ap ist le r oy un la rı n ço cuk la r üz eri nd e iy ile şt iri ci et kisi k on usun da he m fik ir o lm uşl ard ır. PAC ES ’te ki pua nl arı 7 pu an üz eri nd en 6 .24± 0.9 5. SU S’ ta ki d eğ eri 50 p erc en til ol duğ u bul un m uşt ur. En b üy ük so run is e fiz yo te ra pist t ara fın da n ço cuğ un h are ke tl erin i al gıla m an ın z or ol m ası ol ar ak b el irl en m işt ir. Ya za rl ar ta ra fın da n, ye te ne k zo rl uk a ya rl arı ya pıl ar ak b u al et in ç ok d ah a de ğe rl i ha le g et ir ilebil ec eğ i ve ç oc uk la r iç in ilg i çe kic i ve t ed av id e kul la nılabil ir b ir yö nt em o ld uğ u ka na at in e va rılmı şt ır ( 18 ). Pa vã o et a l. (2 01 4) Va ka ç al ışm ası Ye di y aşı nd ak i sp ast ik he m ip le jik se re bra l pa lsil i (S P) b ir ç oc uk XB OX (® ) 36 0 K in ec t M ot or G el işi m Öl çe ği (M D S) ve Pe di at ri k D en ge Öl çe ği (PB S) M üd aha le so nr ası PB S ve M D S pua nl arı nd a art ış ol duğ u be lirle nm işt ir (1 9). Yoo e t a l. (2 01 4) Va ka ç al ışm ası Sp ast ik se re bra l pa lsil i bir ç oc uk Sa na l ge rç ek lik (V R ) ve B iof ee db ac k sist em i Cl in ic al el ec tro m yo gr ap hy (E M G ) S ist em VR uy gul am al ar ın ın b iy of ee db ac k’ le b irlik te y ap ılm ası nın d aha e tk in , güv en ilir ve öl çül eb ilir ol duğ u bul un m uşt ur (20 ). Chiu et a l. (2 01 4) Ra nd om iz ko nt ro llü ça lış m a 62 he m ip la jik ç oc uk ( 6-13 y aş ) Wi i Sp or ts R es or t™ oy un la rı K oo rd in as yo n (a çıs al iz le m e pro se dürü) G üç (Pow erT ra ck II T M ) El f on ksi yo nu (N in eho le P eg T est i v e Je bse n-Ta yl or T est i) El a lg ısı yl a ilg ili ba kıc ı g örüş ü (F on ksiy on el K ul la nı m An ke -ti) D en ey g rub un da ki ço cuk la rı n ko or din as yo nl ar ın ın 6. ay la 12 . a y ar ası nd a an la m lı fa rk ol duğ u, ba kım v eric i g örü şl eri ne g ör e el f on ksiy on k al it es in in k on tro l g rub un a gö re 6. ay la 12 . a y ar ası nd a an la m lı fa rk o ld uğ u bul un m uşt ur. K oo rd in as yo n ve e l f on ksi yo nl a-rın da k on tro l g rub uy la d en ey g rub u ara sın da ö ne m li b ir f ar k bul un m am ışt ır ( 21 ).

(5)

Sağlık Bilimleri Dergisi (Journal of Health Sciences) 2017 ; 26 (2) 185 Sa nd lu nd (2 01 4) Ön te st so n te st ça lışm a 15 se re br al p al sil i ço cuk (6 -1 6 ya ş) Ey eT oy : O yun 3 ko le k-siy on u ile do na tılmı ş So ny Pl ay St at ion 2. Hare ke t an al iz i sist em i iç ere n kız ılö te si ışık te m el li be ş ka m er a öl çüm le ri Ço cuk ha re ke tl erin in h assa sl ığ ın ın a rt tığ ı, ba sın ç yo lla rın ın m er ke zin in d üşt üğ ü ve sa na l n es ne le re ul aşıl dığ ın da m ak sim al o m uz a çıl arın da ki de ğişk en liğ in a za ld ığ ı b ul un -m uşt ur (2 2) . D in om ais et al . (2 01 3) Va ka ç al ışm ası So l ta ra f he m ip la jik se re br al p al sil i 2 ço cuk (1 6 y aş) K in ec t se nso r (® ) ve ek ra n The B ox ve B lo ck T est ( B B T ) Her ik i h ast a iç in de 1 da ki ka da ta şın an b lo kl arı n art tığ ı b ul un m uşt ur. Çif t i nd ek sl erin in de ö rt üşt üğ ün ü 1. D en ek iç in 0.95 , 2. D en ek iç in 0. 93 o la ra k he sa pl an m ışt ır (A ra lığ ın 0.93 - 1. 00 a ra sı nd a de ğiş m es i g üç lü et ki ol duğ un u gö st er m ek te dir.) (2 3) . B art on et al . (2 01 3) Va ka ç al ışm ası Se re br al pa lsil i dip le jik bir ç oc uk Ca re n sa na l r eha bilit as-yo n sist em i, V ic on 61 2 op to el ek tro ni k sist em (G ob lin Po st an e oy u-nu) / G öv de v e pe lv ik ro ta syo nu n aç ı de ğe rl eri Pe lv ik ro ta syo n iç in m üd aha le ni n ya ra rl ı o ld uğ u bul un m uşt ur (2 4) . Che n et al . (2 01 3) Ra nd om iz e ko nt ro llü ça lışm a 27 sp ast ik se re bra l pa lsil i ç oc uk ( 6-12 ya ş) El ot on S im Cy cl e V irt ua l Cy cl in g Sy st em ( El ot on , In c., N V, U SA) M ot or fo nk si yo nl ar (G M FM -66 ), k as güc ü ve k em ik d an sit esi (a B M D ) D en ey grub un un dist al fe m ur aB M D 'sin i ve di z ek st an sö r ve fle ksö r ka sl arın ın iz ok in et ik m om en tl eri te da vi so nr ası ko nt ro l grub un a gö re d ah a fa zl a ol duğ u bul un -m uşt ur. A nc ak G M FM ’d e, lo m be r a B M D ’le ri nd e he rh an gi bir de ğişi m o lm ad ığ ı b ul un -m uşt ur (2 5) . W in ke ls et al . (2 01 3) Ön te st so n te st ça lışm a 15 se re br al p al sil i ço cuk (6 -1 4 ya ş) W iiT M sp ort ga m es (bo x ve te nis) The M el bo urn e Asse ss m en t, AB ILH AN D -K id s Ü st e kst re m it e ha re ke tl erin in k al it esi de ğişm ed iğ i an ca k gün lük a kt iv it el er sır asın da el / ko l k ul la nım ın da ö ne m li b ir ko la yl ık a rt ışı o ld uğ u bul un m uşt ur (2 6). Ü rg er (2 01 3) Ra nd om iz ko nt ro llü ça lış m a Sp ast ik se re bra l pa lsil i 30 ç oc uk W ii Fit sp orl arı W ii Fi t uy gul am ası/ K ab a Fon ks iy on el M ob ilit e Se viy esi (F M S), K ab a M ot or Fo nk siy on Öl çüm ü (K M FÖ), K ab a M ot or Pe rf orm an s Öl çü m ü (G M PM ), te k ay ak ve ta nd em dur uş süre le ri ve p ed ia tri k de ng e Sa na l ge rç ek lik y ön te m le ri nd en W ii Fit uy gul am ası nı n re ha bilit asyo n am aç lı ku lla nıl-m ası nı n he m ip ara ti k SP’ li ço cuk la rı n de ng esi ni ve il eri dü ze y m ot or be ce ril erin i ge liş-tird iğ i b ul un m uşt ur (10 ). G ord on et al . (2 01 2) Ön te st - so n te st Se re br al pa lsil i dip le jik ye di ç oc uk (6 -12 y aş) N in te nd o W ii uy gul a-m al ar ı/ K ab a M ot or Öl çüm ü SP’ li ç oc uk la rın r eha bilit asyo n sür ec in de k ul la nılabil irliğ i b el irle nm işt ir (2 7) . Ho wc ro ft et al . (2 01 2) Ön te st so n te st ça lışm a Se re br al pa lsil i he m ip le jik 1 5 ço cuk (7 -13 y aş ) Ac tiv e Vid eo ga m es (A VG s), (sol o an d m ul tip la ye r N in te nd o W ii B oxi ng , W ii Sp ort s) An thro po m et ric m ea sure m en ts, En erg y m ea sure m en ts (T he C osm ed K 4b2 ca rd io pul m on ar y te st in g un it ) Ort a dü ze y fi zi kse l a kt iv it ed e he m t ek h em de ç ok o yun cul u en erj i ö lç üm le rin de ö ne m li bir fa rk lılı k gö rül m em işt ir. Ço k oy un cul u oy un s ıra sı nd a do m in an t ko l e tk in liğ i a rt tığ ı, bun un t ersi ne , ç ok o yu nc ul u oy un sır ası nd a he m ip le jik k ol e tk in liğ in in ö ne m li öl çüd e az al dığ ı bul un m uşt ur. Ço cuk la r ço kl u uy gul am a oy un la rı nd an ç ok z ev k al dı kl arı nı be lirt m işl erd ir ( 28 ). Sha ra n et al . (2 01 2) Ra nd om iz e ko nt ro llü ça lışm a Se re br al pa lsil i he m ip le jik 29 ç oc uk N in te nd o W ii sp orl arı ve W ii fit sp orl arı M an ua l Abil it y Cl assif ic at ion S yst em (M AC S) üst ba ca k fo nk . iç in ve pe di at ric b al an ce sc ore ( PB S) D en ge v e el b ec eris in in h er ik i g ru pt a da a nl am lı ol ar ak d üz el diğ in i o rt ay a ko yul duğ u bul un m uşt ur. Ça lış m a grub un da b al an s de ğe rl erin de a nl am lı bir dü ze lm e ol duğ u be lir-le nm işt ir. Ço cuğ un k at ılım d üz ey i, m ot iv asyo nu, işb irl iğ i ve m em nu ni ye ti nin ç al ışm a grub un da k on tro l g rub u ile k ar şıl aşt ırı ld ığ ın da a nl am lı düz ey de y ük se k ol duğ u bul un -m uşt ur (2 9) . Che n et al . (2 01 2) Ra nd om iz e ko nt ro llü ça lışm a Se re br al pa lsil i sp ast ik 28 ç oc uk El ot on S im Cy cl e V irt ua l Cy cl in g Sy st em (E lo to n, In c., N V, U SA) B rui ni nk s– Os ere ts ky T est of M ot or Pro fic ie nc y (B OT M P) ve k as kuv ve ti (d iz ka sı nı n ek st an sö r ve fle ksö r iz ok in et ik to rk u) D en ey g rub un da diz k ası nın e kst an sö r ve f le ksö r iz ok in et ik t ork un da ö ne m li bi r yü k-se lm e bul un m uşt ur. B OT M P de ğe rl eri nd e ik i g ru p ara sın da ö ne m li bir fa rk s ap ta nm ış -tır (3 0) . Qiu et a l. (2 009 ) Va ka ç al ışm ası Se re br al pa lsil i he m ip le jik 2 ço cuk ( 8,7 ya ş) N JI T -RAV R sist em (V R sist em le ro bo tun ko nb in e ed ild iğ i sis-te m ) M el bo ur ne Ass ess m en t of U nilat er al U pp er Li m b Fu nc tion ( M AU U LF ) Her ik i k at ılı m cı da 3 ha ft a iç in de 9 sa at e ğit im t am am la m ışt ır. Herh an gi bir ist ik ra rsı z ve ol um su z bir ya nıt bildiri lm em işt ir . Her ik i ka tılı m cı iç in uy gul am a so nra sı ; (M AU U LF ) de ğe rl eri nd e art ış, ka yb ed ile n za m an da a za lm a ol duğ u bul un m uşt ur (31 ).

(6)

186

ve motor öğrenme geliştirilerek eğitimi kalıcı hale geti-rilebilmektedir (10,11). Çalışmada da litaratüre benzer olarak sanal gerçekliğin çocukların rehabilitasyonda kullanıyor olması bağımsızlıklarını arttırmada ve SP’nin komplikasyonlarını düzeltmede yarar sağladığı ayrıca uygulamaları daha olumlu ve zevkli hale getirdi-ği de belirtilmiştir.

Rehabilitasyon; fizyoterapi, kas eğitimi, beslenme eğiti-mi, psikoterapi, gevşeme teknikleri, genel sağlığı koru-ma ve geliştirme, öz-bakım eğitimi, kullanılan ilaçlarla ilgili eğitim, taşıma, ev içi düzenleme, iş rehabilitasyo-nu, cinsel rehabilitasyon ve konuşma rehabilitasyonu-nu kapsayan programları da içermektedir (10,11). Rehabilitasyonun interdisipliner bir ekip yaklaşımını gerektirmesi nedeniyle sanal gerçekliğin ekip içerisin-de çocuğun sorununa yönelik farklı şekilleriçerisin-de kullanı-labilecek olması da avantaj oluşturmaktadır (12). SONUÇ

Sonuç olarak yapılan çalışmalarda çeşitli sanal gerçek-lik yöntemlerinin kullanıldığı özelgerçek-likle son yıllarda kinect sistemlerinin ve bunun yanı sıra wii sport sitemlerininde kullanıldığı bulunmuştur. İki sistemin-de olumlu ve olumsuz yanları bulunmaktadır. Bu ne-denle iki sistemden biri seçilirken çalışmada yapılan işlev ve maliyet düşünülerek seçimlerin yapılması öne-rilmektedir. Ayrıca sanal gerçeklik yöntemlerinin kul-lanılmasının çocukların rehabilitasyonunda etkin oldu-ğu gözlenmiştir. Ancak randomize kontrollü çalışmala-rın sayısının yeterli olmadığı, son yıllarda artış göster-diği saptanmıştır. Bu nedenle randomize kontrollü Yeni tedavilerin denenmesi ve kanıtlanması önem arz

etmektedir. En iyi kanıt ise kaynağı yüksek kaliteli araş-tırmalardır. Ancak araştırmanın kalitesi ve uygunluğu değişkendir. Bu nedenle araştırmaların gücünün anlaşıl-masına gereksinim duyulup kanıt düzeylerini belirleme-de bazı sistemler kullanılmaktadır. Bu sistemlerbelirleme-de vaka çalışmaları ve kontrol grupsuz çalışmaların kalite düze-yi diğer çalışmalara göre daha düşük olduğu belirtilmiş-tir (34). Çalışmanın %45’inin 15 çocuktan az çocukla ve randomize kontrollü çalışma olarak yapıldığı belirlen-miştir.

Sanal gerçekliğin eğitim alanında kullanılması; öğrenci-nin motivasyonunu arttırır, öğretilecek konunun bazı özelliklerini ve önemli noktalarını diğer yöntemlere göre daha gerçekçi bir biçimde gösterir, uzun mesafeler-den gözlem yapma olanağı sağlar, daha önce mesafeler-deneylere ve öğrenme ortamlarına katılma imkanı bulamamış engelli öğrencilerin bu ortamlara katılmalarına olanak sağlar. Ayrıca yeni anlayışların gelişmesi için olanaklar sağlar, her öğrencinin kendi öğrenme hızına göre dene-yim yaşamasına ve böylelikle öğrenme olayının daha etkin bir biçimde gerçekleştirmesine izin verir. Öğrenci-lere sınırlı sınıf ortamlarında, sıkıştırılmış zamanlarda deneyim kazandırmaktan ziyade daha geniş bir zaman aralığı sağlar, karşılıklı bir etkileşim gerektirdiğinden öğrencilerin pasif durumdan aktif konuma geçmelerini sağlar, yaratıcılığı teşvik eder, sosyal bir atmosfer oluş-turur ve bilgisayar becerilerini geliştirir (35). klasik rehabilitasyondan farklı olarak, senaryolar oluşturula-rak rehabilitasyon aşamalarında çocuk ile gerçekçi bir eğitim sağlamakta, tekrarlamalar ile de kortikal aktivite Tablo II. Çalışmaların bazı özelliklerine göre dağılımı

Özellikler Sayı Yüzde

Çalışma tipi

Vaka çalışması 6 30.0

Öntest-son test 5 25.0

Randomize kontrollü çalışma 9 45.0

Denek sayısı 1 çocuk 3 15.0 2 çocuk 2 10.0 5 ve üstü çocuk 4 20.0 15 çocuk 6 24.0 27 ve üstü çocuk 5 30.0 Kullanılan sistemler Kinect ™ 4 20.0 Wii Sports 9 45.0 PlayStation2 1 5.0 Eloton, Inc 2 10.0 Diğer 4 20.0 Toplam 20 100.0

(7)

çalışmaların daha büyük örneklem gruplarıyla yapılma-sı önerilmektedir

Sanal gerçeklik tedavisi birçok alanda kullanılabilmekte ve büyük yararlar sağlamaktadır. Bunun yanı sıra tedavi sürecinde çocukların uyumunu sağlamakta da yararlı olduğu görülmüştür. Hastaların tedavi süreçlerini kolay-laştırması, hızlandırması, daha zevkli hale getirmesi ve ailelerin evde de uygulayabilir olmaları nedeniyle sanal gerçekliğin serebral palsili çocuğun tedavisinde sağlık çalışanları tarafından kullanılması önerilmektedir. Ayrı-ca sanal gerçeklik sadece serebral palsinin rehabilitas-yonunda değil zihinsel engellilik, otizm spektrum bo-zuklukları, dikkat eksikliği gibi birçok hastalığın tedavi ve eğitiminde de kullanılmaktadır (36). Bu nedenle en-gelli çocuğa ve ailesine bakım veren ve rehabilitasyon ekibinde yer alan hemşirelerin engelli çocukların yaşam kalitelerinin arttırılması, özbakım becerilerinin gelişti-rilmesi, fonksiyonel yeterliğinin artırılması için sanal gerçeklik yöntemlerini kullanarak girişimlerde

bulun-maları önerilmektedir (37,38).

KAYNAKLAR

1. Odding E, Roebroeck ME, Stam HJ. The epidemiology of cerebral palsy: incidence, impairments and risk factors. Disabil Rehabilition 2006; 28: 183-191.

2. Serdaroğlu A, Cansu A, Özkan S, Tezcan S. Prevelance of cerebral palsy in Turkish children betweeen the ages of 2 and 16 years. Developmental Medicine & Child Neurology 2006; 48: 413-416.

3. Yakut A. Serebral palside yeni gelişmeler. Türkiye Klinikleri J. Pediatr Sci 2008; 4: 127-138.

4. Gökçay E, Sönmez M, Topaloğlu H, Tekgül H, Gürer Y. Çocuk Nörolojisi. Anıl Grup Matbacılık, Ankara 2010; ss 229-239.

5. Nelson KB. Is cerebral palsy preventable. Curr Opin Neurol 2008; 21: 129-135.

6. Özcan H. Cerebral Palsy. İçinde: Cerebral Palsy’de Ayırıcı Tanı ve Genel Tedavi Yaklaşımları, Deniz E. (Ed.), Boyut Yayın Grubu, İstanbul 2005; ss 47- 57. 7. Oğuz H, Dursun E, Dursun N. Tıbbi Rehabilitasyon,

Nobel Tıp Kitap Evi, 2004; ss 379-380.

8. Reid R, Wang G. Virtual reality in pediatric neurorehabilitation: attention deficit hyperactivity disorder, autism and cerebral palsy. Neuroepidemiology 2011; 36: 2-18.

9. Burdea G. Keynote address: Virtual rehabilitation: Benefits and challenges. J. Methods Inf Med 2003; 42: 519-523.

10. Ürgen MS. Hemiparatik Serebral Palsili Çocuklarda Sanal Gerçeklik Yönteminin Denge ve İleri Düzey Motor Beceriler Üzerine Olan Etkisinin İncelenmesi. Yüksek Lisans Tezi, Hacettepe Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü, Ankara 2013; ss: 1-117. 11. Rizzo AA, Buckwalter JG, Humphrey L, et al. The

virtual classroom: a virtual environment for the assessment and rehabilitation of attention deficits. CyberPsychology & Behavior 2000; 3: 483-499. 12. Akdemir N, Akkuş Y. Rehabilitasyon ve hemşirelik.

Hemşirelik Yüksekokulu Dergisi 2006: 82-91. 13. Acar G, Altun GP, Yurdalan S, et al. Efficacy of

neurodevelopmental treatment combined with the nintendo(®) wii in patients with cerebral palsy. J

Phys Ther Sci 2016; 28(3): 774-780.

14. Cho C, Hwang W, Hwang S, et al. Treadmill training with virtual reality ımproves gait, balance, and muscle strength in children with cerebral palsy. Tohoku J Exp Med 2016; 238(3): 213-218.

15. Shin JW, Song GB, Hwangbo G. Effects of conventional neurological treatment and a virtual reality training program on eye-hand coordination in children with cerebral palsy. J Phys Ther Sci 2015; 27(7): 2151-2154.

16. Lazzari RD, Politti F, Santos CA, et al. Effect of a single session of transcranial direct-current stimulation combined with virtual reality training on the balance of children with cerebral palsy: a randomized, controlled, double-blind trial. J Phys Ther Sci 2015; 27(3): 763-768.

17. Rosie JA, Ruhen S, Hing WA, et al. Virtual rehabilitation in a school setting: Is it feasible for children with cerebral palsy? Disabil Rehabil Assist Technol 2015; 10(1): 19-26. 18. Ni LT, Fehlings D, Biddiss E. Design and evaluation

of virtual reality-based therapy games with dual focus on therapeutic relevance and user experience for children with cerebral palsy. Games Health J 2014; 3(3): 162-171.

19. Pavão SL, Arnoni JLB, Oliveira AKC, et al. Impact of a virtual reality-based intervention on motor performance and balance of a child with cerebral palsy: a case study. Rev Paul Pediatr 2014; 32(4): 389-394.

20. Yoo JW, Lee DR, Sim YJ, et al. Effects of innovative virtual reality game and EMG biofeedback on neuromotor control in cerebral palsy. Biomed Mater Eng 2014; 24(6): 3613-3618. 21. Chiu HC, Ada L, Lee HM. Upper limb training using wii sports resort™ for children with hemiplegic cerebral palsy: a randomized, single-blind trial. Clinical Rehabilitation 2014; 28(10): 1015-1024. 22. Sandlund M, Domellöf E, Grip H, et al. Training of

goal directed arm movements with motion interactive video games in children with cerebral palsy - a kinematic evaluation. Dev Neurorehabil 2014; 17(5): 318-326.

23. Dinomais M, Veaux F, Yamaguchi T, et al. A new virtual reality tool for unilateral cerebral palsy rehabilitation: two single-case studies. Dev Neurorehabil 2013; 16(6): 418-422.

24. Barton GJ, Hawken MB, Foster RJ, et al. The effects of virtual reality game training on trunk to pelvis coupling in a child with cerebral palsy. Journal of NeuroEngineering and Rehabilitation 2013; 10: 15.

25. Chen CL, Chen CY, Liaw MY, et al. Efficacy of home-based virtual cycling training on bone mineral density in ambulatory children with cerebral palsy. Osteoporos Int 2013; 24(4): 1399-1406. 26. Winkels DG, Kottink AI, Temmink RA, et al.

Wii™-habilitation of upper extremity function in children with cerebral palsy. An explorative study. Dev Neurorehabil 2013; 16(1): 44-51.

27. Gordon C, Roopchand-Martin S, Gregg A. Section of physical therapy, potential of the nintendo wii™ as a rehabilitation tool for children with cerebral palsy in a developing country: a pilot study.

(8)

188

Physiotherapy 2012; 98(3): 238-242.

28. Howcroft J, Fehlings D, Wright V, et al. A comparison of solo and multiplayer active videogame play in children with unilateral cerebral palsy. Games Health J 2012; 1(4): 287-293.

29. Sharan D, Ajeesh PS, Rameshkumar R, et al. Virtual reality based therapy for post operative rehabilitation of children with cerebral palsy. Work 2012; 41(1): 3612-3615.

30. Chen CL, Hong WH, Cheng HK, et al. Muscle strength enhancement following home-based virtual cycling training in ambulatory children with cerebral palsy. Research in Developmental Disabilities 2012; 33: 1087-1094.

31. Qiu Q, Ramirez DA, Saleh S, et al. The new jersey ınstitute of technology robot-assisted virtual rehabilitation (NJIT-RAVR) system for children with cerebral palsy: a feasibility study. Journal of NeuroEngineering and Rehabilitation 2009; 6: 40. 32. Huber M, Rabin B, Docan C, et al. Feasibility of

modified remotely monitored in-home gaming technology for improving hand function in adolescents with cerebral palsy. IEEE Trans Inf Technol Biomed 2010; 14(2): 526-534.

33. Erişim adresi: http://www.livescience.com/8358-kinect-nintendo-wii-playstation.html. Erişim tari-hi:10.04.2017.

34. Kocaman G. Hemşirelikte kanıta dayalı uygulama. Hemşirelikte Araştırma Geliştirme Dergisi 2003; 2: 61-69.

35. Bayraktar, E. Kaleli, F. Sanal gerçeklik ve uygulama alanları. Akademik Bilişim 2007: 1-6.

36. Aruk İ. Bilişim Teknolojilerinin Zihinsel Engellilerin E-Eğitiminde Kullanılması ve Örnek Bir Uygulama Geliştirilmesi. Yüksek Lisans Tezi, Trakya Üniversi-tesi Fen Bilimleri Enstitüsü, Edirne 2008; ss 98. 37. Bahar Z. Haney MÖ. Okul sağlığı hemşireliği. İçinde:

Gözüm S (Eds), Okul Dönemindeki Çocukların Sağlı-ğının Geliştirilmesi. Ayrıntı Basımevi, Ankara 2016; ss: 10-17.

38. Örsal Ö. Hemşirelik perspektifinden özürlülük. Öz-Veri Dergisi 2007; 4: 20-28.