Psikodramanýn Az Bilinen Yüzü: Monodrama
A Lesser Known Aspect of Psychodrama: Monodrama
Gözde Özer Danýþ1, Özden Þükran Üneri2
1Psk.,Ankara Üniversitesi Rehberlik ve Psikolojik Danýþmanlýk Ana Bilim Dalý, Ankara
2Doç.Dr., Ankara Çocuk Saðlýðý ve Hastalýklarý Hematoloji Onkoloji Eðitim Araþtýrma Hastanesi, Çocuk ve Ergen Psikiyatrisi Kliniði, Ankara
SUMMARY
The psychodrama technique is a psychotherapy tech-nique based on action. Psychodrama was initially limited to the clinical setting as a type of group psychotherapy, yet nowadays it can be applied to individual therapy; diagnosis and treatment in clinics, educational tools in educational institutions, human relationships, industry, marriage and family counseling, and it has evolved into a therapy technique that allows psychotherapists to work with both children and adults. This practice of indi-vidual psychodrama is called monodrama. Literary knowledge about psychodrama applications has increased over the years, however, the literature on mo-nodrama practices is still limited. This case may have been caused by the general psychotherapy community accepting psychodrama as only a type of group psy-chotherapy, which would result in lesser awareness regarding monodrama applications. Within the small number of case reports on monodrama applications and observational studies regarding the technique, it is emphasized that its therapeutic effect is high and it is emphasized that there is a need for further research on the subject. This paper is aimed to review the features of the monodrama technique, to discuss which cases can benefit from its applications, and to discuss its advan-tages and disadvanadvan-tages when compared to group applications, in the light of literature.
Key Words: Monodrama, Psychodrama, Individual
psychotherapy
ÖZET
Psikodrama eyleme dayalý bir psikoterapi yöntemidir. Psikodrama baþlangýçta yalnýzca bir grup psikoterapisi uygulamasý olarak klinik ortamla sýnýrlý bir yöntemken, günümüzde bireysel terapide uygulanabilen; kliniklerde teþhis ve tedavi, eðitim kurumlarýnda eðitim aracý, insan iliþkileri, endüstri, evlilik ve aile danýþmanlýðýnda hem çocuklar hem yetiþkinlerle çalýþmaya olanak tanýyan bir terapi tekniðine evrilmiþtir. Bireysel psikodrama uygula-malarý monodrama olarak da adlandýrýlmaktadýr. Psikodrama uygulamalarý ile ilgili yazýn bilgisi yýllar içinde artmýþtýr. Ancak monodrama uygulamalarý ile ilgili yazýn bilgisi halen kýsýtlýdýr. Bu duruma psikodrama uygula-malarýnýn daha çok grup terapisi tekniði olarak kabul görmesi, monodrama uygulamalarý ile ilgili farkýndalýðýn az olmasý yol açmýþ olabilir. Az sayýda da olsa monodra-ma uygulamonodra-malarý ile ilgili yapýlan olgu sunumlarýnda ve gözlemsel çalýþmalarda tekniðin tedavi edici etkinliðinin yüksek olduðu belirtilmekte, konu ile ilgili çalýþmalara gereksinim olduðu üzerinde durulmaktadýr. Bu gözden geçirme yazýsýnda monodrama uygulamalarýnýn özellik-lerinin gözden geçirilmesi, hangi vakalarýn monodrama uygulamasýndan yararlanabileceðinin, grup uygula-malarýna göre avantaj ve dezavantajlarýnýn yazýn bilgisi eþliðinde tartýþýlmasý amaçlanmýþtýr.
Anahtar Sözcükler: Monodrama, Psikodrama, Bireysel
psikoterapi
(Klinik Psikiyatri 2017;20:238-242) DOI: 10.5505/kpd.2017.47955
GÝRÝÞ
Psikoterapötik ve sosyoterapötik bir eylem yöntemi olarak tanýmlanan psikodrama (1) dramatizasyon ve rol alma tekniklerini kullanarak dramatik benlik temsili yoluyla, bireylerin eylemlerini sürdürüp yaþamlarýný prova ettikleri bir psikoterapi yön-temidir (2). Psikodramanýn temelleri 1920'lerde Jacob Levy Moreno tarafýndan atýlmýþtýr. Moreno, profesyonel aktörleri ve çocuklarýn oyunlarýný izleyerek rol oynama egzersizi ile birlikte yaratýcýlýk ve spontanlýk düþüncelerini geliþtirmiþtir. Giderek terapötik ve sosyal süreçleri bir araya getirerek yazýlý bir metin olmaksýzýn doðaçlama bir tiyatro yaratmýþtýr (3). Psikodrama uygulamalarýnda kiþi, gerçek yaþam olaylarý hakkýnda yeniden gözden geçirmek istediklerini, rüyalarýný, amaçlarýný, yaþam kurgularýný, fantezilerini, yarým kalan iþleri-ni ve duygularýný içeren pek çok sahne canlandýra-bilir (2). Psikodrama baþlangýçta yalnýzca eriþkin yaþ grubunda kullanýlan, klinik ortamla sýnýrlý bir grup psikoterapisi yöntemi olarak kullanýlmýþtýr. Bu uygulamalar sonrasýnda varsa iliþki sorunlarýna yol açan duygusal aktarýmlarýn çözümlenmesinde, daha saðlýklý iliþki kurma biçimleri olan diðerini anlama becerisi (empati) ve karþýlýklý empatinin (tele) geliþtirilmesi konularýnda, psikodramanýn, etkin bir terapi tekniði olduðu görülmüþtür (4). Günümüzde psikodrama hem çocuk hem de yetiþkin yaþ grubu için, eðitimlerde, insan iliþkileri, endüstri, evlilik ve aile danýþmanlýðý alanlarýnda, bireysel olarak da çalýþmaya olanak tanýyan bir teknik olarak kabul görmektedir. Ayrýca, psikodra-ma uygulapsikodra-malarý içerisinde yer alan sosyodrapsikodra-ma uygulamalarý sosyal sorunlarý çözme konusunda etkin bir araçtýr (5,6).
Taným ve Tarihçe
Psikodrama Terimleri Sözlüðü monodramayý "can-landýrmada tüm rolleri protagonistin aldýðý ve daha çok boþ sandalye tekniðinin eklendiði bir psikodra-ma yöntemi" olarak tanýmlapsikodra-maktadýr (7). Monodrama uygulamalarý ilk kez ortaya konulduðu dönemde, grup içinde yapýlmadýðý için, psikodrama tekniklerinden uzaklaþýldýðý þeklinde eleþtirilmiþtir. Monodrama savunucularý, tarihsel süreçte Moreno'nun da monodrama uygulamalarý olduðu, ancak zaman içinde aðýrlýklý grup uygulamalarýna
yöneldiði, monodrama uygulamasýnda grubun en küçük birimi olan ikili grubun kullanýldýðýný, dolayýsý ile monodramanýn psikodramadan bir u-zaklaþma deðil, psikodramanýn farklý ve yeni biçimi olduðu belirtmektedirler (8).
Günümüzde psikodrama uygulamalarý ile ilgili yazýn bilgisi artsa da monodrama uygulamalarý ile ilgili yazýn bilgisi halen çok kýsýtlýdýr. Bu bilgiler daha çok olgu sunumlarýna ve gözlemsel verilere dayanmaktadýr. Var olan olgu sunumlarý, bu tekniðin yas reaksiyonu (9), anoreksiya nervosa (10), obsesif kompulsif bozukluk (11), borderline kiþilik örgütlenmesi (12), anksiyete bozukluklarý, obsesif kompulsif kiþilik ve travmatik yaþantý ile çalýþýlýrken katatim görüntü yaþantýsý tekniði ile bir-likte(13) etkin bir tedavi yöntemi olarak kullanýla-bileceðini, monodrama uygulamalarýnýn, grup psikodrama uygulamalarýna benzer þekilde, yalnýz-ca belirtileri ortadan kaldýrmayý hedefleyen bir tedavi seçeneði olmadýðý, ruhsal büyüme, zengin-leþme ve yaratma gücünün özgürzengin-leþmesi gibi yarar-larý da olduðunu düþündürmektedir.
Monodrama uygulamalarýnýn özellikleri
Uygulamaya baþlamadan önce terapist olguyu sürece iliþkin kýsaca bilgilendirir, yöntemi tanýtýr, yönergeleri açýða kavuþturur (14). Psikodramanýn aþamalarý olan ýsýnma, eylem ve paylaþým mo-nodrama tekniðinde de kullanýlýr. Uygulama sýrasýnda teknikler genellikle aþamalý olarak, pe-riferden merkeze-derine doðru süreci iþletecek þe-kilde uygulanýr (8).
Seans genellikle bilgilendirme sonrasý olgunun, yaþantýsýný sözel olarak ifade etmesi ile baþlar, te-rapist sözel ifadeyi iyi dinler ve olgunun ortaya çýkan malzemeyi iþlemlemesine yardýmcý olabilmek için sözcüklerini dramatik eyleme dökmeye davet eder. Olgunun karþýlaþmak istediði her ne ise te-rapistle karþýlýklý konuþularak karar verilir (14). Bu süreç monodramanýn ýsýnma basamaðýdýr (8). Terapist, çalýþýlacak temanýn amacýna uygun olarak bütün seansý kaplamayacak þekilde yapýlandýrýlmýþ kýsa bir ýsýnma da yaptýrabilir. Burada altta yatan çatýþmanýn bulunmasý için olgunun getirdiði konu üzerinden sahne kurulur, spontanlýðýn ortaya çýk-masýna destek olunur. Sahne kurulurken olgudan
odanýn içinde dolaþarak getireceði sahneye iliþkin ipuçlarýný sözel olarak ifade etmesi istenir (15). Odaklanmakta güçlük çeken olgularda gözlerin kapatýlmasý istenebilir. Özellikle travmatik yaþan-týsý olan bazý olgular bunu kabul etmeyebilir. Bu durumda olgunun tercihine uygun olarak devam edilmelidir. Monodrama uygulamasýna baþla-madan önce olgunun; bedeninde gerginlik hisset-tiði bölümlerin olup olmadýðý sorulabilir. Gerginlik varsa, abartma (maksimizasyon) tekniði kul-lanýlarak gerginliði daha çok hissetmesi yoluyla ýsýnma saðlanabilir. Eþ zamanlý olarak düþünce ve duygu seviyelerindeki gerginlikler araþtýrýlarak bedene odaklanýlabilir. Olgunun anlam veremediði duygusal süreçleri (öfke, saldýrganlýk, üzüntü, endiþe gibi) varsa, bu süreçlerin yol açtýðý tepkileri gözden geçirilebilir. Terapötik katarsis için olgunun bir sahne getirmesini saðlamak, duygularýn baþlatýcýsý olarak kullanýlabilir. Kendiliðinden otu-ruma baþlamakta zorlanan olgularda, bazen olgu-nun bir imge, aný veya fantezi üzerinde düþünmesi-ni saðlamak ýsýnmayý baþlatabilir (8). Bütün olarak deðerlendirildiðinde ýsýnma aþamasý olgunun, spon-tan eylem için hazýrlandýðý aþamadýr (16).
Eylem aþamasýnda terapist ve olgu dramatizasyon için nerede/kiminle/nasýl çalýþacaklarýna karar ve-rerek, ortak bir yaratý süreci ortaya çýkartýrlar. Terapist karakterin veya durumlarýn sahnelenmesi için bazý nesneleri kullanmayý önerdiðinde olgunun sosyal açýdan nesneyle etkileþimi mümkün olmaya-caðý için öncelikle nesneye ýsýnmasý saðlanmalýdýr (8). Moreno'nun monodrama uygulamalarýnda olgunun dramatize edilmesine yardýmcý olan pro-fesyonel terapötik bir takýmýn (yönetici ve yardýmcý egolar) bulunduðu bildirilmektedir (8). Günümüzde ise monodrama uygulamalarýnda te-rapötik takým yerine, terapist ve olgunun ikili grup halinde çalýþmasý daha çok tercih edilmektedir (15). Bu nedenle günümüzde çoðu uygulamada olgu, eylemin her aþamasýnda yardýmcý ego olmadan oyununu kendisi canlandýrmaktadýr. Uygulama sýrasýnda yardýmcý ego olarak boþ san-dalyeler (17), yastýklar ve odanýn içinde bulunan herhangi bir nesne kullanýlabilir (15). Bir baþka alternatif, terapistin "dýþ ses" olarak yardýmcý ego-larý seslendirmesidir (8). Boþ sandalyenin kul-lanýmýnýn bir nedeni de terapi sürecindeki olgunun kiþilerle iletiþim kurma zorluðunda olduðu durum-lardýr. Böylelikle kiþinin öncelikle risksiz bir
biçimde boþ sandalye ile alýþtýrma yapmasý saðlanýr (17). Oldukça etkili bir yöntem olan boþ sandalye tekniði, gizli kalmýþ hatta kiþiyi yüzleþtiðinde korkutabilecek duygularýn açýða çýkmasýna neden olabilir (14). Olgu, bu sayede kendi farklý yön-leriyle ve farkýnda olmadýðý duygularýyla karþýlaþa-bilir ya da çatýþmada olduðu bir kiþi ile karþýlýklý konuþabilir. Dolayýsý ile monodrama; terapistin olgusu için, yardýmcý egolar olmadan, sadece farklý rollere girerek sorularýnýn cevaplarýyla karþýlaþ-masýnýn yararlý olacaðýný düþündüðü durumlarda uygun bir seçenek olabilir (17). Eylem aþamasýnda, olgunun yaþamýnda bað kurduðu diðer iliþkilere farklý bir bakýþ açýsý geliþtirmesini saðlayacak yan-dan konuþma (soliloquy), somutlaþtýrma, ayna, abartma, eþleme gibi psikodramanýn diðer klasik teknikleri kullanýlabilir (8,15).
Monodrama uygulamasýnýn geri bildirimi aþa-masýnda terapistin kendi özelini ne kadar açacaðý-na karar vermesi önemli bir konudur. Terapistin paylaþýmlarýnýn kiþisel katarsizine mi olguya mý hizmet ediyor iyi deðerlendirmesi gereklidir. Öne-rilen terapistin kendi kiþisel süreçlerini olgunun ilerlemesine yardýmcý olacak kadar paylaþmasýdýr (8).
Sosyatrik (sosyal hastalýk tedavisi) bir yöntem olarak kabul edilen monodrama; terapötik iliþkide sözel ve eylem teknikleri bir arada kullanýlarak olgu ile sürekli etkileþim halinde olmayý saðlar. Ancak; terapist ve olgu arasýndaki mesafe çok iyi ayarlanmalýdýr. Terapistin olgusuyla monodrama çalýþýrken hem kendi sýnýrlarýný korumasý hem de neredeyse eþ protagonistmiþ gibi çalýþarak sürece dahil olmasý gerekmektedir (8). Terapist, küçük eylemlere katýlabilmeli ve rol deðiþimlerinde kýsa ancak aktif rol oynayabilmelidir. Rollere deðiþim hýzlý ve ani olabilir (17). Uygulamadaki en büyük risk, terapistin rollerde kendi yorumunu kat-masýdýr. Olgu, bu durumu otoritenin bir tavsiyesi olarak görürse ve iþlemlerse yaratýcýlýk ortadan kalkabilir (8). Ayrýca terapist olgusu ile çalýþýrken olguda da rol konfüzyonu yaratabilecek tepkiler-den kaçýnmalýdýr (13).
Monodrama uygulamalarýnda, terapist ve olgu ikili bir grup olarak düþünüldüðünden, aralarýndaki hi-yerarþi ortadan kalktýðý ve grup üyesi olarak
eþitlenme olduðu düþünülmektedir (8). Bazý psiko-dramatistler bu durumun olasý bir rol karmaþasýna sebep olabileceðini düþünse de, terapistin yaratýcý ve spontanlýðý ile akýþa uyma becerisi roller arasýn-da esnek geçiþler saðlayacaðý belirtilmektedir (16). Monodrama ve Grup Psikodramasý Uygulamalarýnýn Karþýlaþtýrýlmasý
Grup psikodramasý uygulamalarýnda var olan seyir-ci unsuru monodrama uygulamasýnda klasik anlamý ile bulunmamaktadýr. Ancak monodrama uygula-masýnda terapistin nesnelliðini korumak þartý ile ayný zamanda bir seyirci olduðu da unutulma-malýdýr (8).
Grup içinde yer almak, birey için, diðer grup üyelerini izleme ve diðer grup üyeleri aracýlýðý ile öðrenme þansý saðlamaktadýr (18). Diðer üyelerin katýldýðý rol geri bildirimi ve paylaþým aþamalarý özellikle önem taþýmaktadýr. Monodrama uygula-malarýnda bu özellikler kýsýtlýdýr, terapistin seans sýrasýndaki rol modeli olabilecek davranýþlarý bu kýsýtlýlýklar azalabilir.
Grup içerisinde olgunun üzerinde grubun etkisi daha fazla ve duygusal yansýmalarý daha kuvvet-lidir. Monodramada ise olgunun davranýþsal takibi daha kolaydýr. Bu nedenle özellikle küçük yaþ grubu çocuklarda ve henüz grup süreçlerine hazýr olmayan olgularda monodrama tercih edilebilir (8).
SONUÇ
Monodrama psikodrama uygulamalarýnýn özel bir alt grubu olup bireysel psikodrama olarak da adlandýrýlabilmektedir. Psikodrama uygula-malarýnýn pek çok özelliðini içerse de bireysel bir terapi tekniði olduðu için kendisine özgü özellikleri bulunmaktadýr. Monodrama uygulamalarý ile ilgili yazýn bilgisi kýsýtlýdýr ve daha çok olgu sunumlarýna, gözlemsel çalýþmalara dayanmaktadýr. Uygulamanýn özelliklerinin daha iyi anlaþýlabilmesi için yeni ve geniþ örneklemli çalýþmalara gereksi-nim bulunmaktadýr.
Yazýþma adresi: Doç. Dr. Özden Þükran Üneri, Ankara Çocuk Saðlýðý ve Hastalýklarý Hematoloji Onkoloji Eðitim Araþtýrma Hastanesi, Çaocuk ve Ergen Psikiyatri Kliniði, Ankara [email protected]
KAYNAKLAR 1. Özbek A, Leutz GA. Psikodrama: Grup Psikoterapisinde
Sahnesel Etkileþim. Ü Okyayuz (ed.), Ankara, Abdülkadir Özbek Psikodrama Enstitüsü Yayýnlarý No: 1, 2003.
2. Kellermann PF. Psikodramaya Derinlemesine Bakýþ. B Gökler, I Gökler-Danýþman, A Mavili-Aktaþ (çev.ed.), Ankara, Nobel Yayýncýlýk, 2013.
3. Blatner A. Psikodramanýn Temelleri. G Þen (çev.), Ýstanbul, Sistem Yayýncýlýk, 2002.
4. Ulupýnar Alýcý S. Psikodrama I: Geçmiþten geleceðe, rüyadan gerçeðe. Hemþirelikte Eðitim ve Araþtýrma Dergisi 2008; 5(2): 5-8.
5. Kaner S. Psikodrama kuram, teknik ve araçlar. Ankara Üniversitesi Eðitim Bilimleri Fakültesi Dergisi 1990; 23(2): 457-480.
6. Kedem-Tahar E, Kellermann P. Psychodrama and drama ther-apy: A comparison. The Arts in Psychotherapy 1996; 23(1): 27-36.
7. Psikodrama Terimleri Sözlüðü. N Kalkan Oðuzhanoðlu (ed.), Ankara, Nobel Yayýncýlýk, 2016.
8. Figusch Z. Bireysel Psikodramadan Büyük Gruplarla Sosyo-Psikodramaya, B Armaðan (çev.) Ýstanbul, Sistem Yayýncýlýk, 2011.
9. Yavaþ Ý, Uzamýþ yas reaksiyonunun tedavisinde bir monodra-ma uygulamonodra-masý: Olgu sunumu. 22. Uluslararasý Grup Psikoterapileri Kongresi kitabý (28-31 Mayýs 1997, Bergama), Tam Metin Kitabý, 1998, s.179-188.
10. Özdel O, Ateþçi F, Kalkan-Oðuzhanoðlu, N, Bir anoreksiya nervosa olgusu ve bu olguya farmokoterapi ile birlikte psikodra-ma teknikleri ile yaklaþým. Türk Psikiyatri Dergisi 2003; 14(2): 153-159.
11. Cohen D, Delaroche D, Flament MF, Mazet P. Case report: Individual psychodrama for treatment resistant obsessive-com-pulsive disorder. Neuropsychiatrie De L'enfance Et De L'adolescence 2014; 62: 19-21.
12. Okyayuz HU, Borderline Hastanýn Psikoterapisinde Monodrama ve Psikodrama Yöntemlerinin Kullanýmý. Yayýmlanmamýþ Psikodrama Yeterlik Tezi, Ankara, Dr.Abdülkadir Özbek Psikodrama Enstitüsü, 2000.
13. Babaoðlu AN, Bireysel Psikoterapide Monodrama ve Katatim Görüntü Yaþantýsý Tekniklerinin Birlikte ve Karþýlýklý
Kullanýmý. Yayýmlanmamýþ Psikodrama Yeterlik Tezi, Ýstanbul, 1997.
14. Hackney H, Cornier S. Psikolojik Danýþma Ýlke ve Teknikleri: Psikolojik Yardým Süreci El Kitabý, T Ergene ve S Aydemir-Sevim (çev.) Ankara, Mentis Yayýncýlýk, 2008. 15. Cukier R. Bipersonal Psychodrama: Its Techniques, Therapists and Clients. Raleigh, NL: Lulu, 2007.
16. Baim C, Burmeister J, Maciel M. Psikodrama: Kuram ve Uygulamadaki Geliþmeler. Ý Doðaner (çev.ed.), Ankara, Nobel Yayýncýlýk, 2013.
17. Blatner, A. Acting In: Practical Applications of Psychodramatic Methods, third ed., USA, Springer Publishing Company, 1996.
18. Shechtman Z, Michal B-D. Individual and group psy-chotherapy of childhood aggression: A comparison of outcomes and processes. Group Dynamics: Theory, Research, and Practice 1999, 3(4): 263-274.
