FATİH SULTAN MEHMET VAKIF ÜNİVERSİTESİ MÜHENDİSLİK VE FEN BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ
TURGUT CANSEVER DÜŞÜNCESİNDE YAPI-YAPIM KAVRAMLARI VE TÜRK TARİH KURUMU BİNASI’NDA MİMARİ DETAY
YÜKSEK LİSANS TEZİ Sedat AKDOĞMUŞ
Anabilim Dalı: Mimarlık
FATİH SULTAN MEHMET VAKIF ÜNİVERSİTESİ MÜHENDİSLİK VE FEN BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ
TURGUT CANSEVER DÜŞÜNCESİNDE YAPI-YAPIM KAVRAMLARI VE TÜRK TARİH KURUMU BİNASI’NDA MİMARİ DETAY
YÜKSEK LİSANS TEZİ Sedat AKDOĞMUŞ
(160201002)
Anabilim Dalı: Mimarlık
ÖNSÖZ
“Turgut Cansever Düşüncesinde Yapı-Yapım Kavramları ve Türk Tarih Kurumu Binası’nda Mimari Detay” başlığını taşıyan bu tez, Fatih Sultan Mehmet Vakıf Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Mimarlık Anabilim Dalı’nda hazırlanmıştır. Lisans eğitiminden itibaren zihin dünyamı genişleterek merakımı artıran ve yüksek lisans tez sürecinde, göstermiş olduğu müsamahakar ve yönlendirici tavrından dolayı danışmanım Dr. Öğr. Üyesi Halil İbrahim DÜZENLİ’ye ne kadar teşekkür etsem azdır. Ayrıca, tez jürisindeki hocalarım Prof. Dr. Uğur TANYELİ ve Doç.Dr. Yusuf CİVELEK’e teşekkürlerimi sunuyorum. Verdikleri araştırma bursu ile tez için araştırmalarımı kolaylaştıran Türkiye Milli Kültür Vakfı’na teşekkürü borç bilirim. Bazı tez araştırma malzemelerini elde etmemde gösterdikleri yardım ve güler yüzlü tavırları için, Emine ve Mehmet Öğün, Türk Tarih Kurumu Kütüphane Müdürü Neşecan Uysal, teşekkürden fazlasını hak eder.
Tez süreci boyunca içtenlikleriyle tezimin son okumasının yapılmasında, verdikleri değerli fikirler ve getirdikleri eleştirilerle bana yol gösteren hocalarıma, dostlarıma ve arkadaşlarıma, bana eşlik eden aileme teşekkürlerimi sunarım.
Mart 2019 Sedat AKDOĞMUŞ
İÇİNDEKİLER
Sayfa
ÖNSÖZ ... v
TABLO LİSTESİ ... viii
ŞEKİL LİSTESİ ... x KISALTMALAR ... xii ÖZET ... xiii SUMMARY ... xv 1. GİRİŞ ... 1 1.1 Teorik Çerçeve ... 1 1.2 Kapsam ve Yöntem ... 10
2. TÜRK TARİH KURUMU BİNASI ... 18
2.1 1951-67 Arasında TTK Binası ile Eş Zamanlı Olarak Cansever’in Tasarladığı Projeler ... 19
2.2 TTK Projesinin İlk Hali, Proje Süreci ve Mevcut Durumu ... 25
2.2.1 1951 – 54/60 TTK Binası Proje Çalışması ve Matbaa Binası İnşa Süreci 26 2.2.2 1962-65 Çizimleri Üzerinden Değerlendirme: Eklenen-Çıkarılan Mimari Unsurlar ... 27
2.2.3 1967 Revizyon Projeye Uygun Olarak Eklenen-Çıkarılan Mimari Unsurlar ... 32
2.2.4 Hacmi Yapısal Olarak Değiştirilen ve Mobilyası Değişen Mekânlar ... 39
2.2.5 2014 Rolövesi ve Müdahale Sorunları ... 42
2.3 Bölüm Değerlendirmesi: Türk Tarih Kurumu Mimarisi ... 45
2.3.1 Biçim ... 45
2.3.2 İşlev ... 53
2.3.3 Anlam ... 63
2.3.4 Yapı ... 65
3. TURGUT CANSEVER YAPI KAVRAMLARI VE TTK BİNASI YAPI DETAYLARI ... 69
3.1 Turgut Cansever Yapı Kavramları ... 69
3.1.1 Biçimdeki Sürekli Değişim ... 70
3.1.1.1 Standartlar Düzeni ... 71 3.1.1.2 Teknik ... 72 3.1.1.3 Teknoloji ... 74 3.1.1.4 Ölçek ... 75 3.1.2 Artizanal Gelenek ... 77 3.1.2.1 Parça-Bütün ... 79 3.1.2.2 Denge ... 79 3.1.2.3 Malzeme ... 81 3.1.3 Kümülatif Bütünlük... 82 3.1.3.1 A/Tektonik Karakter ... 84
3.1.3.2 Tezyin / Tezyini Karakter ... 86
3.2 TTK Yapı Detayları Üzerinden Bir Okuma ... 89
3.2.1 Sistem Kesitleri ... 90
3.2.1.1 Ana Giriş Sistem Detayı ... 90
3.2.1.3 Galeri Sistem Detayı ... 94
3.2.1.4 Matbaa Giriş Sistem Detayı ... 96
3.2.1.5 Merdiven Sistem Detayı ... 96
3.2.1.6 Kütüphane Sistem Detayı ... 99
3.2.1.7 Toplantı Salonu Sistem Detayı... 102
3.2.1.8 Döner Merdiven Sistem Detayı ... 105
3.2.1.9 Avlu Giriş Sistem Detayı ... 105
3.2.2 Mobilya Detayları ... 108
3.2.2.1 Galeri - Toplantı Işıklık Detayları ... 109
3.2.2.2 Kütüphane Işıklık ve Aydınlatma Eleman Detayı ... 111
3.2.2.3 Kütüphane Mobilyaları-1: Bireysel çalışma Masası ve Duvar Rafı Detayları ... 113
... 114
3.2.2.4 Kütüphane Mobilyaları-2: Ara kat Çalışma Birimi ve Ahşap Dolap Detayı ... 115
3.2.2.5 Kütüphane Mobilyaları-3: Banko, Sofa ve Ofis Mobilya Detayları 118 3.2.2.6 Toplantı Salonu Mobilya Detayları ... 121
3.2.3 Kapı-Pencere Detayları ... 123
3.2.3.1 Ofis Modül Pencere Detayları ... 124
3.2.3.2 Ana Giriş ve İç Avlu Ahşap Kafesli Pencere Detayları ... 124
3.2.3.3 Döner Merdiven Cephesi Pencere Detayı ... 127
3.2.3.4 Ana Giriş ve Güney Cephe Giriş Kapısı Detayı ... 127
4.DEĞERLENDİRME VE SONUÇ ... 130
KAYNAKÇA ... 139
EKLER ... 143
TABLO LİSTESİ
Sayfa
Tablo 2.1: 1951-67 yılları arasında, Cansever’in TTK proje sürecinde beraber
yaptığı projeler ... 20
Tablo 2.2: TTK Binası 1965 revizyon projeye uygun eklenen ve çıkarılan zemin kat mimari unsurlar ... 28
Tablo 2.3: TTK Binası 1965 revizyon projeye uygun eklenen ve çıkarılan 1. kat mimari unsurlar ... 29
Tablo 2.4: TTK Binası 1965 revizyon projeye uygun eklenen ve çıkarılan, 2. kat mimari unsurlar ... 30
Tablo 2.5: TTK Binası 1965 revizyon projeye uygun eklenen ve çıkarılan, 1. bodrum kat mimari unsurlar ... 31
Tablo 2.6: TTK Binası 1967’den bugüne revizyon projeye uygun eklenen ve çıkarılan, çatı kat planı ... 33
Tablo 2.7: TTK Binası 1967’den bugüne revizyon projeye uygun çıkarılan ve eklenen, zemin kat planı ... 34
Tablo 2.8: TTK Binası 1967’den bugüne revizyon projeye uygun çıkarılan ve eklenen, 1. kat planı... 35
Tablo 2.9: TTK Binası 1967’den bugüne revizyon projeye uygun eklenen ve çıkarılan, 2. kat planı ... 36
Tablo 2.10: TTK Binası 1967’den bugüne revizyon projeye uygun eklenen - çıkarılan, 1.bodrum kat planı... 37
Tablo 2.11: TTK Binası 1967’den bugüne revizyon projeye uygun eklenen ve çıkarılan, unsurlar ... 38
Tablo 2.12: TTK Binası, hacmi yapısal olarak değiştirilen ve mobilyası değişen zemin kat planı ... 40
Tablo 2.13: TTK Binası, hacmi yapısal olarak değiştirilen ve mobilyası değişen 1. kat planı ... 41
Tablo 3.1: Ana giriş sistem detayları ... 92
Tablo 3.2: Doğu cephesi sistem detayları ... 93
Tablo 3.3: Galeri sistem detayları ... 95
Tablo 3.4: Matbaa binası giriş detayları ... 97
Tablo 3.5: Merdiven sistem detayı ... 98
Tablo 3.6: Kütüphane birimi sistem detayları ... 100
Tablo 3.7: Kütüphane birimi sistem detayları ... 101
Tablo 3.8: Toplantı salonu sistem detayları ... 103
Tablo 3.9: Toplantı salonu sistem detayları ... 104
Tablo 3.10: Döner merdiven sistem detayları ... 107
Tablo 3.11: Avlu giriş cephesi sistem detayları ... 107
Tablo 3.12: Galeri-toplantı ışıklık detayları ... 110
Tablo 3.13: Kütüphane ışıklık ve iç mekan aydınlatma detayları ... 112
Tablo 3.15: Kütüphane bireysel çalışma masası, banko ve sandalye detayları ... 116 Tablo 3.16: Kütüphane banko ve hareketli mobilya detayları ... 119 Tablo 3.17: Kütüphane teknik hizmet dolabı ve sofa hareketli mobilya detayları . 120 Tablo 3.18: Toplantı salonu, toplantı masası mobilya detayları ... 122 Tablo 3.19: Ofis Mekanlarında kullanılan modül pencere detay çizim ve fotoğrafları
... 125
Tablo 3.20: Giriş ve iç avlu cephelerinde kullanılan ahşap kafesli pencere detay
çizim ve fotoğrafları ... 126
Tablo 3.21: Döner merdiven cephesi pencere detay çizim ve fotoğrafları ... 128 Tablo 3.22: Ana giriş ve güney cephesi giriş kapısı detay çizim ve fotoğrafları .... 129 Tablo 3.23: TTK Binası’nın sistem kesitleri için yapılan, Turgut Cansever kavramsal
çerçeve tablosu ... 134
Tablo 3.24: TTK Binası’nın mobilya detayları için yapılan Turgut Cansever
kavramsal çerçeve tablosu ... 136
Tablo 3.25: TTK Binası kapı-pencere detayı için yapılan Turgut Cansever kavramsal
ŞEKİL LİSTESİ
Sayfa
Şekil 1.1: Çalışmanın kapsamına ilişkin tez yöntemi ... 12
Şekil 1.2: TTK Binası’nın 1962 yılına ait ikinci kat planı ... 16
Şekil 1.3: TTK Binası’nın 1965 yılına ait ikinci kat planı ... 16
Şekil 1.4: TTK Binası’nın 1967 yılına ait ikinci kat uygulama planı ... 17
Şekil 1.5: TTK Binası’nın 2014 yılına ait zemin kat planı ... 17
Şekil 2.1: TTK Binası ve çevresindeki yapılar ... 19
Şekil 2.2: 1951-67 arası Cansever uygulama, yarışma ve teklif projeleri ... 22
Şekil 2.3: TTK Binası’nda özgün proje sonrası, proje ve yapıdaki değişiklikler ... 25
Şekil 2.4: TTK Binası mobilya tasarımları ... 39
Şekil 2.5: TTK Binası, müdahale sonrası ortaya çıkan sorunlar ... 44
Şekil 2.6: Yapının dış masif kütlesinin oluşturduğu kalenin koruma ifadesi ... 45
Şekil 2.7: Avlu ışığının, tasarlanan iç yüzeyler üzerindeki etkisinin oluşturduğu dış mekân ifadesi... 46
Şekil 2.8: TTK Binası güney cephesi ... 47
Şekil 2.9: TTK Binası batı cephesi ... 47
Şekil 2.10: Dışa kapalı yapı karakterinin üst yüzey hareketleri ile iç mekana doğal ışık sağlaması ... 48
Şekil 2.11: Türk Tarih Kurumu merkez binası ile matbaa binası bağlantı girişi ... 49
Şekil 2.12: Türk Tarih Kurumu merkez binası İle matbaa binası arasındaki açık iç avlu ... 50
Şekil 2.13: TTK doğu cephesi ... 51
Şekil 2.14: TTK Binası doğu cephesinde, kot farkının çömlemesine dair çephe-iç bahçe ilişkisi ... 52
Şekil 2.15: TTK Binası kuzey cephesi... 52
Şekil 2.16: TTK Binası ait 28.05.1962 tarihli zemin kat planı ... 54
Şekil 2.17: Zemin kattaki farklı kot düzlemi ve dış mekân izlenimi uyandıran döşeme kaplaması ... 55
Şekil 2.18: TTK Binası’ndaki açık-yarı açık yatay sirkülasyon mekanları ... 55
Şekil 2.19: TTK Binası ait 28.05.1962 tarihli 1. kat planı ... 56
Şekil 2.20: TTK Binası kütüphane mekânından iç görünüm... 57
Şekil 2.21: TTK Binası, toplantı odasından iç görünüm ... 59
Şekil 2.22: TTK Binası ait 28.05.1962 tarihli 2. kat planı ... 60
Şekil 2.23: TTK Binasında döner merdivenin oluşturduğu immateryal mekansal etki ... 61
Şekil 2.24: TTK Binası ait 28.05.1962 tarihli 1. bodrum kat planı ... 62
Şekil 2.25: TTK kütüphane ve iç avlu mekân etkisini oluşturan taşıyıcı elemanları 65 Şekil 2.26: TTK Binası ait 28.05.1962 tarihli 2. bodrum kat planı ve 2-2 kesiti ... 66
Şekil 2.27: Betonarme iskeletin, yük oranına göre kesitinin azalarak devam etmesi 67 Şekil 2.28: TTK Binası’na ait 1-1 kesiti ... 68
Şekil 2.29: TTK Binası’na ait 3-3 kesiti ... 68
Şekil 3.1: Turgut Cansever yapı kavramları ve detay analiz ilişkileri ... 69
Şekil 3.2: TTK Binası’nda kullanılan malzemeler arasında kurulan ilişki biçimleri 82 Şekil 3.3: TTK Binası satıhlarında kümülatif oluşma biçimleri ... 83
Şekil 3.4: TTK Binası’nda her biri özerk olacak şekilde yapısal fraksiyonların bir araya geliş biçimleri ... 85
Şekil 3.5: TTK Binası’nda tektonikleşen bireysel fraksiyonların satıhlardaki tezyini
ifade biçimleri ... 86
KISALTMALAR
A.g.e : Adı Geçen Eser AKO : Anadolu Klubü Oteli
ABAE : Amerikan Araştırma Enstitüsü
BMP : Beyazıt Meydanı Yayalaştırma ve Düzenleme Projesi BTPYP : Brüksel Türk Pavyonu Yarışma Projesi
ÇAP : Çifte Havuzlar Apartman Projesi DKYP : Diyarbakır Koleji Yarışma Projesi DTCF : Dil Tarih Coğrafya Fakültesi İMA : İnşaat ve Mimarlık Atölyesi
ODTÜYP : Ortadoğu Teknik Üniversitesi Yarışma Projesi RYE : Rıfat Yalman Evi
TMSF : Türkiye Serbest Mimarlar Derneği TTK : Türk Tarih Kurumu
Vb. : Ve benzeri
S. : Sayı
TURGUT CANSEVER DÜŞÜNCESİNDE YAPI-YAPIM KAVRAMLARI VE TÜRK TARİH KURUMU BİNASI’NDA MİMARİ DETAY
ÖZET
Bu çalışmanın amacı, Turgut Cansever’in mimariye dair düşüncelerini Türk Tarih Kurumu(TTK) Binası’nın inşa süreci ve yapı detayları üzerinden incelemektir. Bu doğrultuda, Cansever’in söyleminde yapılarını açıklamaya yardımcı olacak kavram grupları kullanılarak yapısal ve mekansal analiz yapılmaktadır. Yapılan analizler ile birlikte Cansever’in mimarlık düşüncesi, inşa eylemi ile birlikte ele alınarak TTK eserinde biçimsel, işlevsel ve yapısal boyutlara dair anlamsal sorgulamalar yapılmaktadır.
Birinci bölümde, Cansever’in söylemi ve mimari eserleri, araştırmanın yöntemi, kapsamı ve araştırma malzemesi ele alınmaktadır. İkinci bölümde, TTK Binası projesinin başladığı 1951 yılından 1967 yılına kadar, Cansever’in TTK Binası’ndaki inşa sürecini gösteren revizyon projeleri ile 1967’den yapının tescil edildiği 2014 yılına kadar vuku bulan, müdahalelerden kaynaklı değişimler analiz edilmektedir. Bununla birlikte on yedi yıl gibi, Cansever’in eserleri arasında en uzun proje ve inşa sürecine sahip tekil yapı olan TTK Binası’nın yapıldığı zaman aralığında, Cansever’in tasarladığı diğer projeleri, inşa ettiği yapıları ve kaleme aldığı çalışmaları, bağlamlar arası ilişkilendirme ile ele alınmaktadır. İkinci aşamada son olarak TTK eseri, biçim, işlev, yapı, anlam kategorizasyonuna tabi tutularak mimarisine dair analizler yapılmaktadır. Üçüncü bölümde, Cansever’in eserlerini kuramsal olarak üzerine inşa ettiği yapı-yapım kavramları üç ana başlık olan, Biçimdeki Sürekli Değişim, Artizanal Gelenek, Kümülatif Bütünlük ve alt grupları şeklinde açıklanmaktadır. Cansever düşüncesindeki bu kavramsal tasavvurun, TTK Binası’nın yapısal unsurlarındaki tezahürleri, Sistem Kesitleri, Mobilya Detayları ve Kapı-Pencere Detayları ve alt gruplarına ait yapısal fraksiyonlar üzerinden derinlemesine analiz edilmektedir. Bu bölümde TTK Binası örneği üzerinden ele alınan Cansever’in kuramsal söylemi ve bu söylemin yapı satıhlarındaki yansımaları sorgulanır. Bu sayede, nihai olarak Cansever’in mimariye dair düşünce ve söylemlerinin TTK Binası’nın inşa süreci ve yapısal unsurları üzerindeki izleri sürülerek, yapı-anlam ilişkisi soruşturulmaktadır.
Anahtar Kelimeler: Turgut Cansever, Türk Tarih Kurumu Binası, Ankara, Mimari
STRUCTURE-CONSTRUCTION CONCEPTS IN TURGUT CANSEVER THINKING AND ARCHITECTURAL DETAILS IN TURKISH HISTORY INSTITUTION
SUMMARY
The aim of this thesis is to examine the ideas of Turgut Cansever on architecture through the construction process and structural details of the Turkish Historical Institution (THI). Accordingly, structural and spatial analysis is made with the help of defined groups of concepts in Cansever’s discourse which explains his structures. Additionally, Cansever's idea of architecture is taken together with the act of construction and semantic examinations are made towards THI on the aspects of form, function, and structure.
In the first section, Cansever's discourse and architectural works, the method and scope of the research, and the research materials are discussed. In the second section, the revision projects showing the construction process of Cansever in the THI building from 1951 -when the THI building project started- until 1967 and the changes resulting from the interventions until 2014 -when the building was registered- were analyzed. In addition, Cansever's design projects, buildings, and academic works he made during the project and construction period of the THI building (being seventeen years it is the longest process for a singular building among his works) are handled through inter-contextual relations. Lastly in the second stage, an architectural analysis of the building is carried out by subjecting it to the categorization of form, function, structure and meaning. In the third section, Cansever's structure-construction concepts, on which he constructs his works theoretically, are explained under three main headings: Continuous Change in Form; Artisanal Tradition; Cumulative Integrity and their sub-groups. This conceptual imagery of Cansever thinking is analyzed profoundly in structural elements of THI, through structural fractions belonging to System Sections, Furniture Details and Door-Window Details and their sub-groups. In this section, utilizing the THI building Cansever's theoretical discourse and its reflections on the building’s surfaces are examined. In this way, in conclusion traces of Cansever's thoughts and discourse on architecture on the construction process and structural
elements of the THI building are explored and structure-meaning relationship is investigated.
Key Words: Turgut Cansever, Turkish Historial Institution Building, Ankara,
Architectural Detail.
1. GİRİŞ
Turgut Cansever, 20.yüzyıl Türkiye’sinde mimarlık pratiğinin yanında düşünce dünyası ile de önemli bir yere sahip ender mimarlardandır. Onun mimarlığının teori ve pratik düzlemdeki üretimleri, hayat ve hakikat anlayışını gözle görülür bir ifadeye dönüştürür. Tasarladığı yapılar, inşa edeceği yerin mevcut potansiyel gerçeklerinin yanında kendisine has bir mimari arka plan okuması ile desteklenir.
Hayatta meydana getirilen her biçim ve oluşumun onu meydana getiren iradenin yansıması kabulünü benimseyen Cansever, İslam düşüncesinin, insanın varlık karşısında sorumlu olduğu ve dolayısıyla dünyayı güzel bir şekilde muhafaza etmek ile yükümlü olduğu bilincine göre mimarlık eylemini icra eder. Bu bağlamda mimarlığının referansı olarak, ait olduğu coğrafyadaki tarihsel deneyim, toplumsal ve kültürel birikimleri esas alır. Bu birikimler, doğrudan biçimsel ifadelere dönüştürülmek için kullanılmaz, mimariye bütüncül bakmak bununla birlikte zaman ve mekânla ilişkili tutarlı mimari çözümler üretmek için dayanak noktası olarak kullanılır. Böylece tasarladığı her eseri için, “biçim, işlev, yapı” ve “anlam” 1 boyutları,
ait olduğu coğrafya, toplum ve kültür açısından sorgulamaya tabii tutulur.
1.1 Teorik Çerçeve
Doğal çevrenin insan gereksinimleri dâhilinde inşa edilmesinin arkasında, bu rolü aktif olarak üstlenen irade/iradelerin, “yer ve zamanın belli bir buluşma noktasındaki bir oluş tarzının, bir kavrayış derinliğinin göstergeleri”2 olduğu görülür. Bu durumu
anlamanın bir yolu, bu iradenin düşünce ve söylemi ile “var oluş idraki ve tecrübesinin dili” olan eserleri doğru anlamaktan geçer. Bu bağlamda, ifade edilen “irade” nin
1“Biçim”, “İşlev”, “Yapı” ve “Anlam” şeklindeki bu kategorizasyon, Halil İbrahim Düzenli’nin “İdrak ve İnşa: Turgut Cansever Mimarlığının İki Düzlemi” adlı kitabında Cansever’in tüm eserlerini tabi
tuttuğu kategorizasyondur.
günümüzdeki karşılığı mimar, icraatı ise mimarlıktır. Mimar Turgut Cansever’in Türk Tarih Kurumu eserini, inşa süreci, yapı detayları ve kavramları üzerinden ele alan bu çalışma aşağıdaki sorulara cevap arama çabasındadır.
Mimari detay sorgulamasında neden mimari aktör olarak Turgut Cansever, mimari eseri olarak da TTK Binası ele alınmaktadır?
Cansever’in yapı analizlerinden hareketle, onun söyleminde karşılık bulan kavramsal çerçeve, Cansever mimarisini bütünsel anlama ve yorumlama noktasında ne tür olanaklar ve olanaksızlıklar barındırır?
TTK Binası’nın inşa edildiği on yedi yıllık süre içerisinde, Cansever’in tasarladığı ve inşa ettiği yapıların, TTK Binası’nın tasarımına ve inşa etme sürecine yansımaları nelerdir?
Günümüzde değişen kullanıcı gereksinimleri, geliştirilen malzeme ve sistem teknolojileri, bina üretimindeki yeni yapım teknikleri, mimarlığın teknoloji boyutunun baskınlığını artırmıştır. Mimarlık teknolojisinin gelişmesi ile birlikte hazır detay çözümlerinin farklı bağlamlarda kullanılması da yaygınlaşmıştır. Mimarlıkta yapı detayını kalıplaşmış uygulamasının ve anlamının dışında, Cansever’e has hangi tür yaklaşımlar onu farklı kılmaktadır?
Bu bölümde, bir 20.yüzyıl mimarı olarak Turgut Cansever’in neden bu çalışmanın konusu olduğu, yayınladığı kitap ve metinleri, hayat öyküsü, mimari projeleri ve mimari söylemi, bağlamı tarif edilerek açıklanmaktadır.
Turgut Cansever, 12 Eylül 1920’de Doktor Hasan Ferit bey ve Öğretmen Saime Hanım’ın en büyük çocuğu olarak Antalya’da dünyaya gelir. İlkokul yılları Ankara-Keçiören ve Bursa’da geçer. 1936’da yatılı olarak başladığı Galatasaray Lisesi’ni bitirir. Ailesi, Cansever orta öğrenime başladıktan sonra İstanbul’a taşınır, Beyazıt ve Çengelköy semtlerinde ikamet ederler. Burada genç yaşta resme olan ilgisini, Neyzen Halil Dikmen’den resim dersi alarak geliştirir ve resme olan ilgisine ragmen, babasının ısrarı üzerine mimarlık okumak üzere 1941’de İstanbul Devlet Güzel Sanatlar Akademisi’ne girer. 1946 yılında “Beşiktaş Belediye Binası” konulu diploma projesini hazırlayarak DGSA Mimarlık Bölümü’nden mezun olur. 1949 yılında İstanbul Edebiyat Fakültesi Sanat Tarihi Bölümü’nde hazırladığı “Selçuklu ve Osmanlı Sütun
Başlıkları” adlı teziyle doktora unvanı alır. Mezun olduğu üniversitede 1950-51 yılları arasında öğretim üyeliği yapar.1951 yılında Fransa’ya gider, Paris’te Rene Coulon adlı mimarın yanında çalışır. 1960’da hazırladığı “Modern Mimarlığın Temel Meseleleri” adlı tezi, Edebiyat Fakültesi’nde kabul edilirek docent ünvanı alır.3
Cansever’in akademik anlamdaki çalışmaları ile birlikte gerçekleştirdiği bildiri, söyleşi ve makaleleri çeşitli dergilerde yayınlanır ve kitap olarak basılır. İstanbul Planlama Müdürlüğü, Metropol Planlama Dairesi Başkanlığı yapar. İmar ve İskân Bakanlığı’nda, Ankara ve İstanbul Belediyelerinde danışmanlık görevlerinde bulunur. Bununla birlikte Cansever’in mimari projeleri ulusal ve uluslararası alanda çeşitli ödüller alır. Türk Tarih Kurumu ve Ertegün Evi eserleri 1980 yılında, Demir Tatil Köyü eseri 1992 yılında uluslararası bir ödül olan Ağa Han Mimarlık ödülüne layık görülür. Ayrıca mesleki pratiği düşünsel ve felsefi yaklaşımı ile 1990’da II. Ulusal Mimarlık Ödülleri bağlamında Büyük Ödül (Sinan Ödülü) Cansever’e verilir. Aynı zamanda Cansever, Kültür Bakanlığı tarafından verilen “Kültür ve Sanat Büyük Ödülü”, TBMM Üstün Hizmet Ödülü gibi pek çok önemli ödül almaya hak kazanır. Cansever, 22 Şubat 2009 pazar günü İstanbul’da Çifte Havuzlar evinde vefat eder.4
“Sanat eseri varlık-kâinat tasavvurunun yapılana yansımasıdır. Eserini ortaya koyarken aldığı her karar sanatkârın varlık ve varlığın güçleri hakkındaki
tasavvuruna göre şekillenir. Bu özellikleri ile sanat din ve ahlak alanındadır.”5
Cansever’in yukarıdaki ifadesine bakıldığında, dinin/dinlerin otonom bir şekilde, güzel ahlakı ortaya çıkarma ve yayma gayesini, eserlerini inşa ederken mimarlık anlayışına, mevcut imkânları tahakküm edici bir tavırla değil, mekânın güzel tezahürlerini ortaya çıkarmak şeklinde yansıttığı söylenebilir. Bu yaklaşım biçimiyle Cansever’in mimarlık eylemi, mekânın konum, iklim, topoğrafya gibi mevcut ilişki
3 Düzenli, a.g.e, s. 307-311.
4 Halil İbrahim, Düzenli, İdrak ve İnşa: Turgut Cansever Mimarlığının İki Düzlemi, Klasik
Yayınları, İstanbul, 2009, s. 307-312. Cansever’le ilgili ayrıca bkz. Halil İbrahim Düzenli, Vefayat, İslam Araştırma Dergisi, sayı:22, 2009. Cansever’le ilgili ayrıca bkz. Uğur Tanyeli, Atilla Yücel,
Turgut Cansever: Düşünce Adamı ve Mimar, Osmanlı Bankası Arşiv ve Araştırma Merkezi ve
Garanti Galeri Ortak Yayını, İstanbul, 2007; Cansever’in kendisini anlattığı TRT belgeseli için ayrıca bkz. TRT arşivi, http:www.trtarsiv.com/izle/71449/yıllar-yollar-yüzler-19-bölüm, 11.06.2018.
sisteminin bir parçası olarak hareket eder. Cansever’in düşünce sisteminde maddi varlık alanı olarak tanımlanabilecek bu ilişkiler, yapılarını tasarlarken, maddi düzlemi aşan yapı ifade biçimlerini ortaya çıkarır. Bu düzlem, düşünce ve inanç sistemi ile birlikte ele alınarak Cansever mimarlığı için, biçim dünyası tezahürlerine dönüştürülür. Bu dönüşüm Cansever’in hayat ve mimarlık felsefesini oluşturan,
“insanın asıl vazifesi dünyayı güzelleştirmektir”6in dinamik gayesine dayanır. Bu
yaklaşımlarıyla Cansever, Türkiye’nin çeşitli bölgelerinde tasarladığı ve inşa ettiği bununla birlikte inşa etmek için imkân bulamadığı, Dünya’daki farklı coğrafyalar için, mimari tasarım faaliyetlerinde bulunur.
Cansever, 76 tanesi yurt içi, 11 tanesi yurt dışı olmak üzere toplamda 87 proje tasarlamıştır. Bunlardan 37’si teklif projesi, 24’ü uygulama projesi, 12’si restorasyon projesi, 14’ü yarışma projesidir. Tasarımları, kültürel, eğitim-araştırma, resmi işlevli ve tek konut, konut yerleşmesi, kentsel ölçekli vb. olmak üzere farklı işlevsel programlara hizmet eden içeriklere sahiptir.7
Cansever’in inşa edilmiş farklı işlevlerdeki projelerine bakıldığında, 4’ü restorasyon ve 24’ü uygulama projesi (kabir projeleri dahil) olmak üzere toplamda 28 tane eseri bulunmaktadır. Türk Tarih Kurumu Binası, Cansever’in Ertur Yener ile birlikte tasarladığı ve Ankara’da inşa ettiği ilk uygulama projelerindendir. Bununla birlikte Cansever’in Ankara için tasarladığı diğer çalışmaları, Türk Tarih Kurumu Basımevi (1981-82) ve Ballıkuyumcu Toplu Konut Alanı (2001-) projeleridir. TTK Binası proje çalışması, Türkiye’deki ilk uygulama projesi olan ve 1957’de İstanbul-Büyükada’da inşa edilen Anadolu Kulübü Oteli ile birlikte 1951’de başlamasına ragmen, inşası 1967’de tamamlanmıştır.
“Bilinci biçimler dünyasına yansıtma çabasıdır yapmak istediğim. Yapmak istediğim şeylerden bir diğeri, maddi varlık tabakasının; yani bütün inşaat malzemesi, teknoloji vs.nin gereklerini dikkatle yerine getirerek, ancak bütün bu malzemeyi fikir ve inanç
6Turgut Cansever, Osmanlı Şehri, Timaş Yayınları, İstanbul, 2013, s. 24-25.
7 Halil İbrahim, Düzenli, İdrak ve İnşa: Turgut Cansever Mimarlığının İki Düzlemi, Klasik Yayınları, İstanbul, 2009, s. 29-33.
dünyamızın transandantal çerçevesi içerisine yerleştirerek sosyal, iktisadi ve biyolojik varlık alanı gerçeklerini saygıyla inceleyip gereklerini tam yerine getirerek; güneş, gölge gibi biyolojik varlık alanının ihtiyaçlarını da karşılayarak, psişik dünyamızın gerektirdiği sükûnet ve huzuru sağlayarak, yavaş hareket çerçevesi içinde, bağımsız tektonikleri, üzerlerine ilave alabilecek kitle kolektivitelerini tezyinî bir niteliğe
ulaştırmak istiyorum.”8
Yukarıdaki ifadelere bakıldığında, Turgut Cansever’in mimarlığının, inşa yönteminde, işlevsel şemasında, biçimsel ifadesinde ve çevresi ile kurduğu ilişkilerde, zihin dünyasını şekillendiren, ait olduğu toplumsal ve kültürel değerler ile tarihsel birikimlerin izleri bulunur. Cansever’in mimarlığında bu ilişki biçimlerindeki temel dinamiklerin düşünsel arka planı, inşa ettiği eserlerde sanatsal bir şahsiyet ile varlık bulur.
“Meydana getirdiğimiz bir binanın maddi varlık alanı, yani teknolojinin realiteleri varsa, onlarda İlahi varlığın tezahürlerini fark etmek de önemli. Yani bir bakıma takvaya tekabül eden ihlasa tekabül eden başka bir biçim düzeninden söz etmek mevzu bahis olduğu gibi, tasavvufi mertebeler ve ruh hallerinin tezahürlerinin de yapılarda bulunması söz konusudur. Bunlar, biçim dünyasındaki tezahürlerdir. O zaman o tezahürler, biçimlerin ifadeleri olur. Bu ruh hallerini şekillendiren düşünce sistemimizdir; o da inanç sistemimizden yaratılışın, varlık tasavvurumuzdan İlahi iradenin nasıl tezahür ettiği; onun karşısında konumumuzun ne olduğu gibi kâinat ve varlık tasavvurumuzun sonucunda sözünü ettiğim ruh hallerimiz yahut sosyal
düzenleme ile ilgili kararlarımızdan oluşur.”9
Cansever’in hayat ve dolayısıyla mimarlık düşüncesindeki tutum, karar, tasavvur ve telakkilerinin nihai anlam ve değeri kazanmasında yukarıdaki ifadelerinde görüldüğü üzere, İslam dininin / düşüncesinin önemli bir yeri vardır. Burada insan için daha fazla görülen ve önem arz eden “ruh-madde birliği ilkesi”10ni öne alan yaklaşımı ile
8 Turgut Cansever, Kubbeyi Yere Koymamak, Timaş Yayınları, İstanbul, 2014, s. 238.
Cansever, eserlerinde maddeyi mana ile birlikte ele alarak mimarlıkta immateryal biçimsel ifadeleri oluşturmak için kullanır.
“İnsanın esas vazifesinin dünyayı güzelleştirmek olmasının neticesi olarak her mimarlık eserinin ve her eserin biçiminin dünyayı nasıl tersyüz edeceğini araştırmak ve bu amaçları gerçekleştirmek, mimarlık sanatının asli vazifesi olur.
Mimarlık sanatının bütün meseleleri, çok defa büyük ve karmaşık bir biçimde şekillerin oluşturulmasında, çözümlenmesi gereken sorunlarda ortaya çıkar. İnsanın en büyük
erdemi olan şehir kurmak, başarılı mimariler bütünlüğünü vücuda getirmektir.”11
Yukarıda ifadeleri bağlamında Cansever’in mimari eserleri, inşa edildiği yer ve zaman aralıkları bakımından farklılık gösterse de, sosyal, mekânsal, teknolojik, ekonomik, tarihsel vb. sorunların birbirleriyle örülmüş cevapları ile binayı oluşturur.12 Bu çeşitlik içinde Cansever’in eserlerindeki izleri, birtakım özellikleri üzerinden okunabilir.
Bunlardan biri, Cansever’in eserlerinin plan düzleminin parça-bütün ilişkisi üzerine kurulmuş düzene sahip olmasıdır. Cansever’in İslam mimarisi özelliği olduğunu düşündüğü, “bağımsız birimlerin düzeni”13 olarak tanımlanabilecek bu ilişkide, parçalar hem tek/bağımsız olarak düzen içinde anlamlı, hem de kurulan düzene dâhil olduklarında diğer bütünle kurulan ilişki açısından anlamlıdır. Bu durum, inşa edildiği
10 “İzzetbegoviç’e göre, İslam’ın bu dünya görüşleri içinde çok özel bir yeri vardır. Zira en yüksek şekliye insanda sergilenen ruh-madde birliği ilkesini öne alan yaklaşımıyla o insanlığa en tutarlı, en tatmin edici hayat sunma konusunda son derece ayrıcalıklı bir yerde durmaktadır. Gerçekten, eğer sadece madde varsa, bu durumda materyalizm veya başka bir versiyonu ile natüralizm tek tutarlı felsefe olacak, spiritüalizm (maneviyat) büsbütün anlamsız bir tutum/anlayış olacaktır. Ama eğer ruh varsa insan vardır ve maneviyat ve ahlak olmadan da insan hayatı anlamsızdır. Doğrusu, insanın aleyhine olan tüm olumsuzluklar, esas itibariyle, ya biyolojik hayatın ‘dince’ reddedilmesine ya da insanın materyalist zihniyet tarafından inkâr edilmesine irca olunabilir.”Devamı için bkz: Turan Koç,
Zamanın Gözleri: Sanat-Dil-Hakikat, İz Yayınları, İstanbul, 2016, s.140 11 Turgut Cansever, Osmanlı Şehri, Timaş Yayınları, İstanbul, 2014, s. 34.
12 Ufuk Demirgüç, Mimarlıkta Eleştirel Bölgeselcilik ve Turgut Cansever, İstanbul Teknik Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, İstanbul, 2006, s. 27.
çevre için tahakküm ediciliği / yönlendiriciliği azaltarak, kullanıcının kendi hareket alanında rahat ve kararlarında farkında olarak davranmasına olanak sağlar.
Cansever eserlerinde görülen bir diğer belirgin özellik, “geçmişte saf, birikmiş, test edilmiş basit standartlar”14ın günümüz yapı teknik ve teknolojisi ile entegre edilerek
artizanal-modern ortak üslup izlenimine sahip olmasıdır. Bunun sonucu olarak Cansever, yapılarında bir yandan, biçim olarak İslam-Osmanlı-Selçuklu artizanal
üretim15lerine referans verirken; diğer taraftan, günümüzün modern inşaat
teknolojisini, malzeme ve tekniğini kullanarak oluşturduğu standartlar düzeni16’ni yapı çözümlemelerinde önemli araçlar olarak kullanmaktadır. Bu durum, Cansever’e eserlerini inşa etmede hızlı ve kolaylık sağlayarak, yapılarında hissedilen ortak bir dil ve ifade birliği oluşturmasına olanak verir.
Cansever yapılarında tasarım kararlarını belirlemede malzeme tercihleri, iklim ile beraber yönlendirici temel unsurlardan biridir. Eserlerini inşa ettiği yerdeki malzemeleri kullanmaya öncelik vermesi, Cansever’in bulunduğu çevrenin iç realitelerine uygun yapılar inşa etmesini sağlamaktadır. Bunun sonucu olarak Cansever eserlerindeki biçimsel ifadeler, yapıldığı yerin iklim ve yerel malzeme şartlarına göre farklılıklar gösterir.17
Türk Tarih Kurumu Binası’nın da içinde olduğu ağırlıklı ilk projelerinde Cansever, neredeyse tüm projelerinde betonarmeyi tercih eder.18 TTK Binası’nda yerel malzeme
ve iklim özellikleri göz önünde bulundurularak, yapının dış yan yüzeylerinde tuğla üzerine kesme Ankara taşı kullanılmıştır.Cansever’in TTK Binası tasarlarken, güney cephesindeki açıklıkları azaltması, yukarıdan ışık alan merkezi avlu etrafında plan şemasını organize etmesi, mekânların içe doğru kurgulaması gibi Cansever’in yapısal
14 Turgut Cansever, İslamda Şehir ve Mimari, Timaş yayınları, İstanbul, 2014, s.53.
15 Cansever, a.g.e., s. 55.
16 Turgut Cansever, Kubbeyi Yere Koymamak, Timaş Yayınları, İstanbul, 2014, s. 72-73. İlk yayınlandığı yer: Mustafa KUTLU, Rönesans’ın Sonuçları, Dergâh Dergisi, c. II, S.17 Temmuz 1991, s.8-9.
17 Halil İbrahim Düzenli, “Vefayat”, İslam Araştırmaları Dergisi, S. 2, 2009, s. 177.
18 Halil İbrahim Düzenli, İdrak ve İnşa: Turgut Cansever Mimarlığının İki Düzlemi, Klasik Yayınları, İstanbul, 2009, s. 173.
ve tasarımsal kararlarında, Ankara’nın ikliminin ve binanın konumlandığı yerin özellikleri önemlidir.
“Güzellik varlığın yasalarına uyum ile ve dolayısı ile yapılanın iyi yapılması ile oluşur. Varlığı, tabiat yasalarını ve bütününün yüceliğini kavramak için bilgi ve seziş gereklidir. İnsanın seziş ve bilgisinin sınırlılığı eserine yansır. İnsan eliyle yaratılan güzellik sınırlılığın güzelliğidir. İnsan ürününün güzelliği ile varlığı, tabiatın güzelliğinin nitelikleri farklıdır. İnsan ürününün sınırlılığı ve sun'iliğj onun tabiiliğidir. Bu sun’ilik varlığın yasalarının reddi olmayıp, bu yasalara saygı ile uyumun tabii sonucudur. İslam Kültürü’nde biçimin berraklığı, sezişin ve bilginin sınırlılığı konusundaki bilincin sonucudur. Bu berrak ve ışıklı dünya mimari, tezyinat,
minyatür ve bütün diğer alanlarda görülür.”19
Yapılarını tasarlarken Cansever’in yukarıdaki ifadeleri, yapılarına çeşitli şekillerde yansır. Çevre ile kurduğu mekansal düzen içindeki hareket düzlemleri, yapıda malzemenin çeşitli ve kendi doğal kullanımının oluşturduğu mekân karakterleri ile yapı boyut ve ölçeğinin çeşitliliği bu bağlamda örnek verilebilir. Yapıda kurulan bu ilişki düzenleri, yapıyı bir araya getiren parçaların bütün içinde kendi satıhlarını oluşturarak bağımsız tektonikler olarak var olmasını sağlamaktadır. Cansever’in
tektoniklerin tezyiniliği20 olarak nitelediği bu durum, her bir tektoniğin hem tek / ferdi
olarak var olabilmesine hem de bütünde özelliğini yansıtabilmesine olanak vermektedir.
“Standartların evrensel niteliği yanında, varlığın yerel ve aktüel gerçeklerine de uymak mecburiyeti vardır. Varlığı bütünlüğü ile kapsayan evrensel çözümleme içinde aktüel ve mahalli gerçeklerin yani evrenselin, transandantalın içinde değişen, her gün yeniden olan varlığın mikrokosmosunun, geçmişin, halin ve geleceğin, oluşumun
19 “Turgut Cansever Özel Sayısı”, Mimar, S.11, 1983, s.5. Ayrıca bu ifadelerin yorumlaması sayılabilecek bir çalışma için bkz: Düzenli, Kümülatif Bütünlük, Süreklilik ve Bedenin Hareketi:
Amarüya Oteli, Arredamento Mimarlık Dergisi, S.4, 2017, s.72-80.
20 “Tektoniklerin Tezyiniliği, teknik anlamda bezeme olmamasına rağmen, modern mimarlığın bezeme anlayışını yansıtan figürler için Turgut Cansever tarafından kullanılan terimdir. Söz konusu bezeme anlayışı, iç cephelerde modernist zanaat tarzını örneklerken, dış cephelerde gelişmiş yapım teknikleri ve çağdaş malzeme ile sürmektedir.” Uğur Tanyeli, Atilla Yücel, Turgut Cansever: Düşünce Adamı
ve Mimar, Osmanlı Bankası Arşiv ve Araştırma Merkezi ve Garanti Galeri Ortak Yayını, İstanbul,
gerçeklerini de hesaba katan çözümlerin üretilmesi imkânı oluşmaktadır. Bu iki kutbun bir arada gerçekleşmesi, İslami kültürlerinin bütünlüğü yanında, insanlık tarihinde benzeri olmayan çeşitliliğin, bölgesel farklılaşmaların da kaynağını teşkil
etmektedir.”21
Mimaride standartları yukarıdaki ifadeleri doğrultusunda yapılarını inşa ederken temel davranış biçimleri arasında gören Cansever, yerel ve evrensel düzeydeki standart yaklaşımların birbirine zıt olarak değil, birbirini destekleyici ve sürekliliklerini sağlayıcı olarak ele alınması gerektiğine inanır. Cansever eserlerinde standart yapı elemanlarını pratik inşa ve düşük maliyet için kullanmasının yanı sıra, biçim olarak Osmanlı ve Selçuklu mimari referanslarını yansıtmak için de araç olarak kullanır. Bu durum Cansever’in mimaride geçmiş ile kurduğu biçimsel sürekliliği22nin yanında tarihsel sürekliliği de kurmasını sağlar.
“Kendi merkezi etrafında kapalı ve statik, donuk bütünlüklerin yerine, varlığın sürekli oluşan veçhesinin ihtiyaçlarını karşılamak için dinamik, açık, kümülatif bütünlüklerin yapı taşı olan tektoniklerin sonsuz mekan içinde sorumlu varlıklar olarak yer alması ile oluşan bütünlüğün insanlığı yeniden aydınlatacak ‘insan-ı kamil’ tasavvurunun bir
zarureti ve yansıması olduğu da aşikârdır.”23
Yukarıdaki ifadeleri bağlamında Cansever mimarisi, tek parçalı bütünlüğün aksine
“üzerine ilaveler alabilen, büyüyen ve ilavelerle güzelliğini kaybetmeyen”24 şeklinde
tezahür eden İslam mimarisi özelliğini, eserlerinde “ağırlık merkezi olmayan”25 bir
21 Turgut Cansever, Osmanlı Şehri, Timaş Yayınları, İstanbul, 2013, s. 65.
22 “Türkiye’de (ve genel olarak tüm üçüncü Dünya’da) gözden kaçırılan bir gerçek var: Kültürel süreklilikler toplumsal/kültürel/sanatsal olgu ve ürünlerin görüntülerine bakarak gözlenemez; onları kavramak için anlamlarını çözümlemek, bunun için de tarihsel süreçleri araştırmak gerekir. Başka bir deyişle, kültürel süreklilik sorgulaması çıplak gözle yapılamaz. Üçüncü Dünya Toplumları, kendi gecikmiş modernleşme süreçleriyle bağlantılı nedenlerle bu oldukça yalın sosyokültürel gerçeği görmezden gelme eğilimindedir. Onlar kültürel süreklilik sorunları, yani kopukluklar yaşadıklarına inanırlar(doğal olarak, yaşarlar da)” Uğur Tanyeli, “ Kültürel Süreklilik ve Mimarlık”, Rüya, İnşa,
İtiraz: Mimari Eleştiri Metinleri, Boyut Yayını Grubu, İstanbul, 2011 s. 29. 23 Turgut Cansever, Osmanlı Şehri, Timaş Yayınları, İstanbul, 2013, s. 65.
24 Turgut Cansever, Kubbeyi Yere Koymamak, Timaş Yayınları, İstanbul, 2014, s. 90-91. İlk yayınlandığı yer: Mustafa KUTLU, Mimaride Aşkın Çözümleme, Sanat Dünyamız, S.41, Bahar-Yaz 1990, s.21-23.
bütünlük karakterine sahip olacak şekilde yansıtır. Bu şekilde yapı ve bileşenlere karakter kazandırılır ve her mimari eleman, bütünlüğün bir güzellik kazanmasına imkân verir. Varlığı ve tabiatı bu şekilde algılama ve anlamlandırmada “dünyayı
güzelleştirme sorumluluğu”26nun önemli bir rolü vardır. Bu durum, Cansever’de
“ahiret için düşünme tavrı”27nın bir sonucudur.
1.2 Kapsam ve Yöntem
Bu tez, Turgut Cansever mimarlık eylemini ve söylemini ortaya koymakta, TTK Binası’nı inşa süreci ve yapı detayları üzerinden anlamaya ve kavramaya yönelik bir çalışma niteliği taşımaktadır. Çalışmasına dair yöntemin Şekil 1.1’de verildiği tezin ilk bölümünde, teorik çerçeve, kapsam ve yöntem ile araştırma malzemesine dair açıklamalara yer verilmiştir.
Tezin ikinci aşaması, üç bölüm olarak ele alınmaktadır. İlk bölümde, Cansever’in TTK Binası’na ait proje süreci ile eş zamanlı gerçekleştirdiği uygulama, yarışma, teklif projelerinin ve düşünsel arka planını şekillendiren akademik çalışmalarının TTK eserindeki yansımaları sorgulanır. İkinci aşamasının ikinci bölümünde ise, TTK Binası’nın proje süreci, ilk hali ve mevcut durumu, çeşitli alt başlıklar altında incelenmektedir. Bu bağlamda ele alınan konular: 1951-54/62 TTK Binası Proje Çalışması ve Matbaa Binası İnşa Süreci, 1962-65 Çizimleri Üzerinden Değerlendirme: Eklenen-Çıkarılan Mimari Unsular, 1967 Revizyon Projeye Uygun Olarak Eklenen-Çıkarılan Mimari Unsurlar, Hacmi Yapısal Olarak Değiştirilen ve Mobilyası Değişen Mekânlar, 2014 Rölövesi ve Müdahaleler gibi başlıklar altında incelenmektedir. Kronolojik olarak ele alınan bu çalışmaya ait çizim ve görsel malzeme, örnekleri Tablo 1.1’de verilen analitik düzenlemeler yardımıyla açıklanmaktadır. TTK Binası’na ait 1962-65 ve 1967 yıllarına ait orjinal çizimleri, 2014 yılındaki mevcut halini gösteren rölöve çizimleri kullanılarak aşağıda a, b, c olarak belirtilen tablolar aracılığıyla yapıdaki değişimler incelenmektedir. İkinci
25 Cansever, a.g.e., s. 90-91.
26 Turgut Cansever, Kubbeyi Yere Koymamak, Timaş Yayınları, İstanbul, 2014, s. 170.
27 Halil İbrahim Düzenli, İdrak ve İnşa: Turgut Cansever Mimarlığının İki Düzlemi, Klasik Yayınları, İstanbul, 2009, s. 143.
aşamanın üçüncü bölümünde TTK Binası, “Biçim, İşlev, Yapı” ve “Anlam”28 kategorizasyonuna tabi tutularak Cansever’in söylemi bağlamında değerlendirilmektedir.
a
b
c
Tablo 1.1: TTK Binası’nın 1962-2014 yılı arasında geçirdiği revizyonlara ait açıklama tabloları
28“Biçim”, “İşlev”, “Yapı” ve “Anlam” şeklindeki bu kategorizasyon, Halil İbrahim Düzenli’nin
“İdrak ve İnşa: Turgut Cansever Mimarlığının İki Düzlemi” adlı kitabında Cansever’in tüm eserlerini tabi tuttuğu kategorizasyondur.
İki aşamadan oluşan tezin üçüncü bölümün birinci aşaması, Cansever’in yazdığı kitap ile kendi söyleşilerinden oluşan kitapların metin analizleri neticesinde, yapı detaylarını açıklamada, Cansever’in düşüncesine temel teşkil eden, üç ana kavram ve bunlar ile bağlantılı alt kavramlar ele alınmıştır. Şekil 1.1’de yer alan tez yönteminde belirtilen kavramlar, Cansever’in projelerini ve mimariye dair düşünceleri konu alan Düşünce Adamı ve Mimar, Kubbeyi Yere Koymamak kitapları ile Mimar Sinan eserlerinin konu edildiği Mimar Sinan kitabı Cansever’in kavramlarını analiz etmek için altlık olarak kullanılmaktadır. Altlık olarak kullanılan bu kitaplarda elde edilen kavramların sayısal çoğunluğuna ve anlam olarak kavramsal etki alanı göz önünde bulundurularak Cansever kavramları kategorize edilmiştir. Buna göre ilk ana kavram olan, Biçimdeki Sürekli Değişim: Teknik, Teknoloji, Standartlar Düzeni ve Ölçek dir. İkinci ana kavram, Artizanal Gelenek: Parça-bütün, Denge ve Malzeme’dir. Üçüncü ana kavram, Kümülatif Bütünlük: A/Tektonik Karakter, Tezyin / Tezyini bütünlük, ve Materyal-İmmateryal şeklinde ifade edilmektedir.
Şekil 1.1: Çalışmanın kapsamına ilişkin tez yöntemi
Tezin üçüncü bölümün ikinci aşamasında, TTK Binası’na ait 1/2 ile 1/200 ölçek arasında yapılan rölöve çizimleri vasıtasiyle, yapı detayları üzerinden bir okuma yapılmaktadır. Sistem Kesitleri, Mobilya Detayları ve Kapı-Pencere Detayları olarak
kategorize edilen bu çizimler, örnekleri aşağıda verilen Tablo 1.2’deki tablolar yardımıyla açıklanmaktadır. TTK Binası’nda analiz edilen sistem kesitleri, mobilya ve kapı-pencere detaylarının farklı ölçekteki çizimleri için, tablolar farklı şekillerde bölümlenir. Tablolarda, çizgi ölçek ve detay çiziminin yapının hangi fraksiyonuna ait olduğunu gösteren anahtar plan yardımıyla detay çizimleri analiz edilmektedir. Son olarak üçüncü bölümün birinci ve ikinci aşamasına dair verileri, özet analiz tablosu kullanılarak Cansever’in yapı satıhlarındaki biçimsel yansımaları sorgulanmaktadır.
Tablo 1.2: TTK Binası’nın yapı detayları için tasarlanan açıklama tabloları
Bu çalışma için, TTK eserinin seçilmesinin önemi üzerinde durmak gerekir. TTK Binası’nın proje uygulama süreci 1951-67 arasındaki on yedi yıllık süreci kapsar. TTK Binası’nın bu uygulama sürecinde Cansever, söylemi ile olan ilişkisi tartışılan ve Türkiye mimarlık çevresinde önemli olarak görülen uygulama, yarışma ve teklif projeleri gerçekleştirir. Cansever, modern mimarinin en önemli beş mimarı hakkında hazırlamış olduğu “Modern Mimarinin Temel Meseleleri” başlıklı doçentlik tezini bu süreç aralığında hazırlar. Bununla birlikte Cansever’in, 1949 yılında hazırlamış olduğu “Selçuklu ve Osmanlı Mimarisinde Üslup Değişimleri” adlı doktora tezine ait araştırma ve yorumları bu süreçte yapılarına yansır. Bu aralıkta Cansever’in hem Osmanlı-Selçuklu mimari birikimleri hem de modern mimari birikimleri, TTK Binası’nda “mecz” edilir. Bu durum için somut örnek oluşturan, Cansever’in Ağa Han Mimarlık Ödülü aldığı TTK Binası için ifade edilen rapor şöyledir: “Çağdaş yapı
teknolojisini geleneksel fikir ve ilkelerle birleştiren bir mimari anlatım biçimine giden
yolda olumlu bir aşama oluşturan Ankara Türk Tarih Kurumu Binası….”29. Ağa Han
Mimarlık Ödülü alan TTK Binası, Cansever’in mimarlık kimliğinin ulusal ve uluslararası alana yayılmasında önemli bir payı vardır. TTK Binası ayrıca, Cumhuriyet döneminin en güzel on yapısından biri olarak kabul edilir. Tüm bu özellikleri, TTK Binası’nın 2014 yılında Anıtlar Kurulu tarafından “korunması gereken kültür varlığı” olarak tescillenmesini sağlar. TTK Binası’nı tescillemek için alınan rölöve çalışmaları, yapının farklı ölçekteki yapı detayları üzerinden Cansever’in düşünsel arka planını sorgulamak önemli malzeme sağlar. Bu durum, yapının seçilmesinin bir diğer gerekçesi olarak görülebilir.
1.3 Araştırma Malzemesi
Tez çalışması sürecince yapılan araştırmalarda kullanılan ana malzemelerden biri, Turgut Cansever’in yazdığı kitaplar ve tezler başta olmak üzere, söylemi ve projelerinin konu edildiği tez, kitap, dergiler vb. kaynaklar oluşturmaktadır. Tezde kullanılan diğer bir ana malzemeyi, TTK Binası’na ait elle çizilen çizim paftaları30 ile
2014’te yapılan rölöve çalışmaları31 na ait çizim ve raporlar oluşturur. Şekil 1.2’den Şekil 1.5’e kadar olan planlar kullanılarak TTK Binası’nın ilk hali, proje süreci ve mevcut durumu hakkında açıklama tabloları vasıtasıyla analiz yapılmaktadır. Her iki malzeme de, Cansever’in yapı analizlerini doğru tahlil etmek, aynı zamanda kendi söylemindeki kavramsal özleri yakalamak için ilk kaynaklar, irdeleme ve karşılaştırmalı bir okuma yapılarak ele alınmaktadır.
Yukarıda ifade edilen açıklamalar bağlamında, tezde kullanılan Cansever ‘in yazı ve söyleşilerinin bir araya getirildiği kitaplar, Kubbeyi Yere Koymamak – konuşmalar-, İslam’da Şehir ve Mimari – makale ve bildiriler-, İstanbul’u Anlamak – makale ve bildiriler-, Osmanlı Şehri, Mimar Sinan, Turgut Cansever: Düşünce Adamı ve Mimar
29 “Turgut Cansever Özel Sayısı”, Mimar, s.11, 1983, s.28.
30 Emine Öğün & Mehmet Öğün Mimarlık Ofisi’ne ait Turgut Cansever proje arşivinden temin edilmiştir.
– proje söyleşileri- tezde sorgulamanın yapıldığı yazılı metinlerdir.32 Bununla birlikte
akademik anlamda doktora33 ve doçentlik34 çalışması bulunan Cansever’in, doktora çalışması, Turgut Cansever Sonsuz Mekânın Peşinde: Selçuk ve Osmanlı Sanatında Sütun Başlıkları adıyla kitaplaştırılmıştır.
Türkiye’de Cansever’in geniş kitlelere ulaşması, “1980 yılında TTK Binası ile aldığı Ağa Han Ödülü’nden sonra projelerini ve altında yatan düşüncelerini toplu halde açıklama fırsatı bulduğu ilk eseri, ingilizce yayınlanan Thought and Architecture adlı kitaptır. Bazı eksiklerle bu eserin Türkçe versiyonu olarak niteleyebileceğimiz Mimar dergisinin Turgut Cansever Özel Sayısı, Türkiye mimarlık kamuoyu için önemli bir kaynaktır.”35
Akademik alandaki çalışmalarda, yapılmış olan tezlerin araştırmacılar için önemli bir yeri vardır. Bu çalışmalar içinde bazıları, kendisinden sonra yapılacak araştırmalar için zemin hazırlamaktadır. Bu bağlamda Halil İbrahim Düzenli’nin, Mimari Otonomi ve Medeniyet Ben İdraki Kavramları Bağlamında Turgut Cansever Projelerinde Biçim,
İşlev, Yapı, Anlam Analizleri36 adlı yüksek lisans tezi, yapılan çalışma için bu önemi
taşır.
32 Turgut Cansever hakkında varolan araştırma ve literatür, Cansever’in kronolojik olarak ayrıntılı yazılı eserleri ve Mimari projeleri için bkz: Halil İbrahim, Düzenli, İdrak ve İnşa: Turgut Cansever
Mimarlığının İki Düzlemi, Klasik Yayınları, İstanbul, 2009, s. 49-55.
33 Turgut Cansever, Selçuklu ve Osmanlı Mimarisinde Uslüp Gelişmeleri, İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Sanat Tarihi Bölümü, İstanbul, 1949.
34 Turgut Cansever, Modern Mimarinin Temel Meseleleri, İstanbul Üniversitesi, İstanbul, 1960. 35 Halil İbrahim, Düzenli, İdrak ve İnşa: Turgut Cansever Mimarlığının İki Düzlemi, Klasik Yayınları, İstanbul, 2009, s. 50.
36 Beş senelik çalışmanın ürünü olan bu tez, Cansever’in 87 projesinin görsellerini çok sayıda açıklayıcı tablo ile ana metnin içerisine eklenerek “İdrak ve İnşa: Turgut Cansever Mimarlığın İki Düzlemi” adıyla kitaplaştırılmıştır.
Şekil 1.2: TTK Binası’nın 1962 yılına ait ikinci kat planı37
Şekil 1.3: TTK Binası’nın 1965 yılına ait ikinci kat planı
37 Şekil 1.2’deki 1962 yılına ait TTK binasına ait tüm planlarına tez EK A, ve Şekil 1.3’te 1965 yılına ait TTK binasına ait tüm planlarına tez EK B bölümlerinde mevcuttur.
Şekil 1.4: TTK Binası’nın 1967 yılına ait ikinci kat uygulama planı
Şekil 1.5: TTK Binası’nın 2014 yılına ait zemin kat planı38
38 Şekil 1.4’deki 1967 yılına ait TTK Binası’na ait tüm planları, ve Şekil 1.5’te 2014 yılına ait TTK Binası’na ait tüm planları açıklama tablolarının bulunduğu bölüm 2.2’de bulunmakatadır.
2. TÜRK TARİH KURUMU BİNASI
Türk Tarih Kurumu (TTK) Binası, Türkiye’nin önemli mimarlarından Turgut Cansever’in Ertur Yener ile tasarladığı ve Ankara’da inşa ettiği yapısıdır. Yapı, ulusal ve uluslararası ortamlarda ödüle layık görülmüştür. 1980 yılında Ağa Han Mimarlık Vakfı tarafından verilen ödülün açıklama raporu şöyledir:
“Ödül, çağdaş yapı teknolojisini geleneksel fikir ve ilkelerle birleştiren bir mimari anlatım biçimine giden yolda olumlu bir aşama oluşturduğu için verilmiştir. Merkezi avlu geleneksel Osmanlı yapılarının içe dönük karakterini yansıtırken, İslam mimarisinin bütünlük ilkesi de parçaların bütüne olan ilişkisini belirlemekte bir düzenleme aracı olarak kullanılmıştır. 1930’lardan bu yana Ankara’da yapılan binaların belirgin ortak özelliği olan Uluslararası üsluba bir tepki olan bu bina, geleneklerden neler öğrenilebileceğinin bir örneği ve daha geçerli bir mimari dile
işaret eden bir öncüdür.”39
TTK Binası’na ait ilk proje çalışmaları 1951’de başlamış, ilk olarak, matbaa binası 1954-55’te inşa edilmiştir. TTK kurum binasının projelendirme çalışmaları, 1961’da sonuçlandırılmış ve 1962’de inşaatına başlanmıştır. İnşaat, 1966 yılında tamamlanmış ve yapı 1967 yılından itibaren kullanılmaya başlanmıştır.40 Yapı, Cumhuriyetin ilk
yıllarında önce Lörcher, ardından Herman Jansen tarafından yapılan ve uygulanan İmar Planlarında kentin en önemli iki arterinden biri olan Atatürk Bulvarı boyunca konumlandırılan çoğu yabancı mimarlar tarafından tasarlanmış olan eğitim amaçlı kamu / okul binalarının arka cephelerinde yer alır.41 “Bruno Taut tarafından
projelendirilen “Dil Tarih Coğrafya Fakültesi” yapının güneyinde, Zübeyde Hanım Kız Meslek Lisesi, Kız Teknik Olgunlaşma Enstitüsü, yapının batısında yer alırken,
39 Türk Tarih Kurumu Binası, 1980 Uluslararası Ağa Han Mimarlık Ödülü Jüri Kararı. Türk Tarih Kurumu resmi web sitesi. Erişim tarihi: 17 Nisan 2018.
40 Miyar Mimarlık, Türk Tarih Kurumu Belgeleme Rölöve Raporu, Ankara, Aralık 2014. 41 Sedat AKDOĞMUŞ, Türk Tarih Kurumu Binası’nda Biçim-İşlev-Yapı-Anlam İlişkileri Üzerine, Seferber Dergisi, S.8, Mayıs-Haziran 2018, s.26-29.
eski adı ile Ankara Kız Lisesi, kuzeyde konumlanmıştır.”42 Bu yapılar kentin en önemli bulvarı üzerinde konumlandıkları için de oldukça iri cüsseli ve uzun yapıları ile kentin yeni yüzünü oluştururlar, aynı zamanda kent tarihi ve belleği için önemlidirler. Bu yakın çevre için TTK Binası, “1930’lardan itibaren Ankara’da yapılan “Uluslararası Tarz”a bir tepki olarak kendini göstermiş ve modern malzemenin geleneksel bir
anlayışla bilinçli bir yaklaşım içinde kullanıldığı...”43 bir mimari örneği tarif eder.
Şekil 2.1: TTK Binası ve çevresindeki yapılar44
2.1 1951-67 Arasında TTK Binası ile Eş Zamanlı Olarak Cansever’in Tasarladığı Projeler
Bu başlık altında, Cansever’in 1951-67 yılları arasında, TTK Binası’nın proje süreci ile başlayan-bitirilen ve devam eden projeleri üzerinden bir süreç okuması yapılmaktadır. TTK Binası proje çalışmaları, ilk uygulama projesi olan Anadolu Kulübü Oteli(AKO) projesi ile 1951 yılında başlar. Tablo 2.1’de, TTK Binası’nın hizmete girdiği tarih olan 1967 yılına kadar, Rıfat Yalman Evi(RYE), AKO, Karatepe Açık Hava Müzesi (KAHM), Beyazıt Meydanı Yayalaştırma Projesi (BMP), Çifte Havuzlar Apartmanı Projesi (ÇAP) gibi uygulama projeleri bu süreçte inşa edilir.
42 Miyar Mimarlık, Türk Tarih Kurumu Belgeleme Rölöve Raporu, Ankara, Aralık 2014, s.40. 43 Boyut Çağdaş Türkiye Mimarları Dizisi 1:Turgut Cansever, Boyut Yayın Grubu, İstanbul 2001,s.64 44 Miyar Mimarlık, Türk Tarih Kurumu Belgeleme Rölöve Raporu, Ankara, Aralık 2014, s.40.
Bununla birlikte, 1958 Brüksel Türk Pavyonu Yarışma Projesi(BTPYP), Diyarbakır Koleji Yarışma Projesi(DKYP), ODTÜ Uluslar Arası Yarışma Projesi ve Amerikan Araştırma Enstitüsü(ABAE) gibi tasarımlar TTK proje sürecinde hazırlanarak ödül kazanılan yarışma ve teklif projeleridir.
Cansever’in yukarıda ifade edilen uygulama ve yarışma projelerine bakıldığında, belli biçimsel tercihler kullandığı görülür. Bu tercihleri tüm uygulama ve diğer Cansever projelerini temel alarak, Düzenli dönemsel olarak şöyle kategorize eder:
“1951 – 1959 arası dönem: Modern estetik ile geleneksel kodların çakıştırılması
1964 – 1976 arası dönem: Geçiş dönemi,
1980 – 1983 arası dönem: Geleneksel biçime doğrudan yönelme, 1985 – 2001 arası dönem: Yeniden sistemleştirme arayışları.”45.
Düzenli’nin yukarıda yaptığı kategorizasyona göre, Şekil 2.2’deki TTK Binası’nın projelendirildiği ve inşa edildiği 1951-1967 tarihi arasındaki projeler, “modern estetik ile geleneksel kodların çakıştırılması” ve “geçiş dönemi” aralığına denk gelir. Bu yapılan dönemselleştirme biçimsel açıdan değerlendirilmekte; iklim, malzeme ve proje işlevi konuları göz ardı edilerek analiz edilmektedir.46 Yukarıda yapılan
dönemselleştirme, analizi aşağıdaki Tablo 2.1 ve Şekil 2.2’de yapılan TTK proje ve inşa süreci ile birlikte ele alındığında, genele dair çıkarımlar yapılabilir. Bu bağlamda Tanyeli’nin Cansever’in düşünsel arka planı için söylediği, “daha önce yazılmış metinlere şerhler üreten, çeşitli bilgi alanları arasında bir anlamda aracılık yapan”47
olarak tanımladığı özelliği, mimarlık pratiğinde de görülür. Yaptığı doktora tezi ile Osmanlı ve Selçuklu mimarisindeki üslup değişimlerini analiz eden Cansever, bununla birlikte yaşadığı dönemdeki modern üslup özelliklerini yansıtacak şekilde, ilk uygulama projelerinden başlayarak mimari eserlerinde şerh eder.
45 Halil İbrahim, Düzenli, İdrak ve İnşa: Turgut Cansever Mimarlığının İki Düzlemi, Klasik Yayınları, İstanbul, 2009, s. 136.
46 Düzenli, a.g.e. s. 136.
47 Turgut Cansever’in Onuncu ölüm yıldönümü için TV Net hazırladığı belgeseldeki Uğur Tanyeli söyleşisi için bkz.: http://www.tvnet.com.tr/belgesel/sonsuzlugun-izinde-bir-mimar---turgut-cansever-2160753, 03.03.2019.
Şekil 2.2: 1951-67 arası Cansever uygulama, yarışma ve teklif projeleri48
Şekil 2.2’deki projeler için genel olarak, Cansever’in geleneksel pencere dizilerini ve oranlarını, ilk projesinden başlayarak kullandığı söylenebilir. Bununla birlikte, “tasarım girdisini sistematize edilmiş, modern mimari estetiğin saf geometrik biçimlerinin içerisine yine kare formunda saf bir geometrik biçim vasıtasıyla yerleştirir”49. AKO, TTK, RYE projeleri uygulama; DKYP, ODTÜYP, BTPYP
yarışma projesi olsalar da, modüler bölünme ve kullanılan ahşap kafesler açısından birbirlerine benzer biçimsel ifadeler görülür.
Şekil 2.1’te TTK Binası’nın projelendirme ve inşa sürecinde, Cansever’in tasarladığı teklif, yarışma ve uygulama projeleri başlangıç ve bitiş noktaları belirtilerek kronolojik olarak ifade edilmektedir. Bu bağlamda bakıldığında, ilk uygulama projesi50 olan ve yarışma projesi niteliğini taşıyan AKO 1951’de başlar. Cansever’in söylemi ile ilişkisi
48 Cansever’in tüm projelerinin biçimsel analiz çalışması için bkz. Halil İbrahim, Düzenli, İdrak ve İnşa: Turgut Cansever Mimarlığının İki Düzlemi, Klasik Yayınları, İstanbul, 2009, s.135-156. 49 Düzenli, a.g.e. s. 136.
50 Cansever’in projeleri, uygulama projeleri, restorasyon projeleri, teklif projeleri, yarışma projeleri şeklinde çeşitlilik gösterir. Bu bağlamda ilk ciddi inşa faaliyetine 1949’da Sadullah Paşa Yalısı Restorasyonu ile başlar. Cansever’in projelerini anlattığı trt belgeseli bkz.: Trt Arşivi, https://www.trtarsiv.com/izle/71449/yillar-yollar-yuzler-19-bolum, 21.11.2018
bağlamında çokça tartışılan AKO, II. Milli Mimari dönemini kapatan yapı şeklinde yorumlanmaktadır.51 Ayrıca Cansever’in ilk uygulama projeleri olan, AKO, TTK,
KAHM eserlerinin morfolojik olarak Le Corbusier etkileri taşıdığı yorumları yapılmaktadır.52 Bununla birlikte 1950-2000 yılları arasındaki mimarlık faaliyetini
onar yıllık dilimlere ayırarak, mimari formun kavramsal analizine yönelik bir yöntem çalışmasında, AKO, KAHM ve TTK için çeşitli yorumlara yer verilmiştir. AKO için, “dönemin yaygın mimarlık anlayışını temsil eden, rasyonel-pürist estetiğin bir örneği” ifadesi kullanılır. KAHM projesi, “Cumhuriyet Dönemi Türk Mimarlığı’nın 1950-60 dönemine damgasını vuran rasyonel-pürist anlayışa ilişkin yol ayrımının ilk ve önemli örneklerinden” olarak görülmektedir. TTK içinse şu ifadelere yer verilir: “Biçimlendirme açısından bu bina, rasyonel, brütalist ve geleneksel ilkelerin ışığında, yerel ile evrenselin çağdaş yorumuna örnek teşkil etmektedir.”53
1958-61 yılları arası, Cansever’in yarışma projelerinin yoğun olduğu dönemdir. Özellikle, uluslararası yarışma olan Ankara’da ODTÜYP ve kısmen uygulanan yarışma projesi olan İstanbul’da BTPYP, üzerinde durulması gereken iki yarışma projesidir. ODTÜYP projesi Türkiye’de üniversite mimarlığı adına “ yeni bir model olması, kent dışında kurulması ve yarışma ortaya konulurken, hipotetik yeri olmayan bir kavram projesi olarak ortaya konulması”54 açısından önemlidir. Cansever
üniversite mimarlığı için ifade ettiği: “Dünya tahayyülünüzden bağımsız bir üniversite mimarlığınız olamaz.” Söyleminden hareketle tasarladığı ODTÜYP projesi için Tanyeli, “Üniversite mimarlığının gerçekten de öğretim ideallerinden, kültürel ideallerden, dünyaya nasıl baktığınızdan, nasıl insan yetiştirmek istediğinizden özerk
51 Tanyeli, Uğur, “Çağdaş Mimarlıkta İslami İçerik Sorunu ve Cansever”, Boyut Çağdaş Türkiye Mimarları Dizisi 1: Turgut Cansever, Boyut Yayın Grubu, İstanbul, 2001 s.7-23.
52 “Şöyle ikili ya da çelişkili bir tarafı var gelir gibi bana Le Corbusier ve Cansever ilişkisinin: Cansever’in Le Corbusier’nin söylemi ile olan ilişkisi oldukça mesafeli gözükür; buna karşılık erken döneminde Le Corbusier ile morfolojik denilebilecek bir ilişki yakalanabileceği kanısındayım. Yani gerek Karatepe örneğinde gerek Anadolu Kulübü’nde hatta Tarih Kurumu’nda Le Corbusier ile epey ilişkili diyebileceğimiz bir mimarlıkla karşılaşırız.”. Uğur Tanyeli, Atilla Yücel, Turgut Cansever:
Düşünce Adamı ve Mimar, Osmanlı Bankası Arşiv ve Araştırma Merkezi ve Garanti Galeri Ortak
Yayını, İstanbul, 2007 s. 130.
53 Türkiye’de 1950-2000 arasında mimarlık faaliyetini, mimari formun kavramsal analizi yöntemi ile değerlendirdiği diğer 25 yapı için bkz: Özge Cordan, Mimari Formun Kavramsal Analizi, Karadeniz Teknik Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Doktora Tezi, Trabzon 2002, s. 224-237.
bir “teknolojik pedagoji” boyutu olabilir mi?”55 gibi sorgulama alanları oluşturduğunu
ifade eder. Bununla birlikte Tanyeli Türkiye’de 1950’lerden sonra bu denli bir denemenin gerçekleşmediğini de hatırlatır. Cansever’in 1958-61 arasında İstanbul’da Beyazıt Meydanı için tasarladığı BTPYP, kısmen uygulandığı dönemde, insanlara meydanda bulunan abidenin çevresinde insanca yaşama imkânı vermesiyle, “ülkenin çok sınırlı meydan tasarlama tahayyülü ile çelişen 19. yüzyıldan beri Osmanlı-Türk aydınının ideali olan Hausmanncı anıtsal kent planlama kavrayışının dekonstrüksiyonu”56 özelliği taşır. Beyazıt Meydanı, meydan olarak batı kentinde
olana yönelmeden kendi iç dinamikleri ile var olan ve bununla birlikte entelektüel ve siyasal anlamda yönetenlerin, toplumsal ve siyasal alanı olmaktan uzak önemli bir tasarım yaklaşımına sahip olduğu söylenebilir.57
Tablo 2.1’de AKO, TTK, KAHM, BTPYP gibi önemli uygulama projelerinin devam ettiği yıllar, Cansever’in doçentlik tezini bitirdiği 1960 yılına denk düşer. Doçentlik tezinde Cansever, modern mimarinin en önemli beş ismi hakkında çalışma yapar. Daha öncesinde Selçuklu ve Osmanlı mimarisindeki üslup değişimleri hakkında doktora çalışması bulunan Cansever, düşünsel ve mimarlık inşa faaliyetini birlikte sürdürür. Bu durum, “Cansever’in hem Selçuklu ve Osmanlı mimarisi hakkında hem de modern mimari hakkındaki araştırma ve yorumlarına tanıklık eder.”58 1951-67 yılları arası,
Cansever’in hem düşünsel olarak Osmanlı-Selçuklu mimarlığının hem de modern mimarlık birikimlerini, TTK Binası’nın projelendirme ve inşa sürecine yansıttığı görülmektedir. 1980 yılında Ağa Han Mimarlık Ödülü alması ve Cumhuriyet döneminin en güzel on yapısı arasında yer alması, bu birikimleri tutarlı yansıtmış olduğunun somut ifadeleri olarak görülebilir.
55 Uğur Tanyeli, Atilla Yücel, Turgut Cansever: Düşünce Adamı ve Mimar, Osmanlı Bankası Arşiv ve Araştırma Merkezi ve Garanti Galeri Ortak Yayını, İstanbul, 2007 s. 184.
56 “…Modernleşmeci Geç Osmanlı ve Cumhuriyet entelijansiyasının kent mekânının dönüşümünü neredeyse sadece disipline etme etkinliği olarak kavrayışı ile çelişir. Disipline etmez, parçalar, disiplin bozar; merkezileştirmez, dağıtır. Onu 20. Yüzyıl Türkiye mimarlığının en radikal çözümlerinden başyapıtlarından biri saymak gerekir.” Devamı için bkz: Uğur Tanyeli, Atilla Yücel, Turgut
Cansever: Düşünce Adamı ve Mimar, Osmanlı Bankası Arşiv ve Araştırma Merkezi ve Garanti Galeri
Ortak Yayını, İstanbul, 2007 s.23. 57 Tanyeli, Yücel, A.g.e, s.66.
58 Halil İbrahim, Düzenli, İdrak ve İnşa: Turgut Cansever Mimarlığının İki Düzlemi, Klasik Yayınları, İstanbul, 2009, s. 144.
