Cumhuriyet Üniversitesi
Tıp Fakültesi
Sivas Emek Sağlık Ocağı Bölgesinde 30 Yaş ve Üzeri Kadınlarda Hipertansiyon
Sıklığı ve Etkileyen Faktörler *
Prevalence of Hypertension and Affecting Factors Among VVomen at the Age of 30 Years and Över Living
in the Region of Sivas Emek Health House
'• Levent ÖZDEMİR**, Haldun SÜMER**, Gülay KOÇOĞLU**, H.Hüseyin POLAT**
ÖZET
Bu çalışmada Sivas Emek Sağlık Ocağı Bölgesi'nden basit rastgele örnekleme yöntemiyle seçilen 1460 kadında hipertan-siyon prevalansı ve etkileyen faktörler araştırıldı. 30 yaş üze-rindeki bayanların %20.9' unun kan basıncı yüksek, %17.5' inin sınırda bulundu. Hipertansiflerin %42.6' sı durumlarının farkında değillerdi. Hipertansiyon sıklığı yaşlılarda, okur yazar olmayanlarda, sigara içenlerde, diabetiklerde, kardiak bozuk-luğu olanlarda ve beden kitle indeksi 30' un üstünde olanlarda önemli ölçüde yüksek; aile öyküsü olmayanlarda önemli ölçü-de düşük bulundu (p<0.000).
Hipertansiyon sıklığının yüksek olması ve hastaların çoğunun durumlarının farkında olmaması nedeniyle sağlık ocağı personelinin konuya dikkatlerinin çekilmesi gerektiği sonucuna varıldı.
Anahtar kelimeler: Hipertansiyon, prevalans.
SUMMARY
in this study the prevalence of hypertension and the affecting factors are investigated among 1460 people selected from t he regi on of Si vas Em ek Healt h House by sim pl e random sam pling m ethod. VVhile the blood pressures of 20.9% of the vvom en at the age of 30 years and över were found to be at high levels, 17.5% were at borderline. 42.6% of hypertensive people had no knovvledge about their blood pressures. The prevalence of hypertension was found to be increased statistically in older people, nonliteratures, smokers, diabetics, subjects having cardiac disorders and in subjects whose BMI is över 30. in subjects having no family history the prevalence was statistically low (p<0.000).
it can be conclued that the staffs of health houses have to take çare of this issue because of the high prevalence of hypert ensi on and the peopl e having no Inform ation about their disease.
Keywords: Hypertension, prevalence
C. Ü. Tıp Fakültesi Dergisi 23 (1): 9 - 14, 2001
GİRİŞ
Hipertansiyon, özellikle gelişmiş ülkelerde önemli bir halk sağlığı sorunudur (1). Genetik faktörlerin yanısıra beslenme alışkanlıklarının da hipertansiyon oluşumunda rol oynadığı belirtilmektedir (2-5). Yapılan çalışmalarda hipertansiyonun özellikle kardiovasküler hastalıklar için en önemli risk faktörü olduğu gö'steril-miştir (2, 6). Ülkemizde kalp hastalıklarına bağlı ölümler yıllardır ilk sırada yer almaktadır (7). Bu nedenle hi-pertansiyonun erken tanı ve tedavisi büyük önem taş ı-maktadır.
Bu çalışmada Sivas merkez Emek Sağlık Ocağı Bölgesi'nde 30 yaş üzeri kadınlarda hipertansiyon sıklığı ve etkileyen faktörler araştırılmıştır.
International Public Health Congress "Health 21 in Action" October 8-12, 2000, Istanbul-Turkey'de sunulmuştur. C. Ü. Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Anabilim Dalı, Sivas.
Sivas Emek Sağlık Ocağı Bölgesinde 30 Yaş ve Üzeri Kadınlarda Hipertansiyon Sıklığı ve Etkileyen Faktörler
GEREÇ ve YÖNTEM
Araştırma, Şubat- Mart 2000 tarihleri arasında
Halk Sağlığı Anabilim Dalı' nın eğitim bölgesi olan Emek
Sağlık Ocağı Bölgesi' nde 30 yaş üzerindeki 9715
ka-dından basit rastgele örnekleme yöntemi ile. seçilen
1460' ma («= 0.05, d= 0.02, p= 0.25, q= 0.75)
uygu-lanmıştır. Araştırma kesitsel bir çalışmadır. Hazırlanan
anket formu yüzyüze görüşülerek doldurulmuştur.
Ayrıca boy ve kilo ölçümleri yapılarak beden kitle
in-deksleri
(ESKİ) hesaplanmıştır. Tansiyon ölçümü
sfigmomanometre ile 10 dk. istirahatten sonra oturur
durumda iken sağ koldan yapılmıştır. Hipertansiyon
değerlendirmesinde DSÖ' nün önerdiği üzere sistolik
kan basıncı 160 mmHg ve/veya diastolik kan basıncı 95
mmHg ve üzerindeki ölçümler hipertansif,
140-159/90-94 mmHg sınırda, < 140/90 mmHg normal olarak
de-ğerlendirilmiştir (7).
Elde edilen veriler bilgisayarda SPSS programına
aktarılarak değerlendirilmiş, istatistiksel analizde ki-kare
testi uygulanmıştır.
BULGULAR
-ı
Araştırma kapsamındaki 1460 kişiden %61,6' sı'
kan basınçları normalken %20,9' unun yüksek, %17|
inin de sınırda bulunmuştur. Tespit edilen olguların
42,6' sı hipertansif olduklarının farkında değillerdi.
Tablo l' de çalışmaya alınanların
sosyodemogral
s,j özelliklerine göre kan basıncı
durumları verilmiş^ Yapılan analizlerde hipertansiyon
sıklığının yaşla biri önemli ölçüde arttığı
görülmüştür. Hipertansiyon g rülme sıklığı en fazla
80 ve üzeri yaş grubunda ike
T(%61,5), en az 30-39
yaş grubunda (%7.0) rastlaı maktadır (p<0.01).
Özellikle 50 yaş ve üzerindekilero-hipertansiyon
görülme sıklığındaki artış istatistik»-olarak
anlamlıdır. Öğrenim durumu dikkate alındığın^
hipertansiyon ilkokul eğitimini bitirmemiş olanlard,
(%31,0-40,9) anlamlı derecede yüksek bulunmuştu"
Tablo 1. Çalışmaya alınanların sosyodemografik özelliklerine göre kan basıncı durumları
KAN BASINCI
Normal Sayı
%
Sınırda Sayı
%
Yüksek Sayı
%
Toplam Sayı
Test
Sonucu
YAŞ
30-39
493
80.4
77
12.6
43
7.0
613
40-49
253
63.2
78
19.5
69
17.3
400
50-59
91
39.4
56
24.2
84
36.4*
231
P< 0.001
60-69
37
25.7
33
22.9
74
51.4*
144
X
2= 286.5
70-79
25
34.7
12
16.7
35
48.6*
72
EĞİTİM DÜZEYİ
OYD
114
39.2
58
19.9
119
40.9*
291
OY
39
46.4
19
22.6
26
31.0*
84
İlk
509
67.0
128
16.8
123
16.2
760
P< 0.001
Orta
83
76.1
11
10.1
15
13.8
109
X
2= 126.9
Lise
118
72.0
28
17.0
18
11.0
164
YO
36
69.2
12
23.1
4
7.7
52
Fark yaratan grup
10
ar
t
nip
Özdemir ve Ark.
Tablo 2' de risk faktörleri ile hipertansiyon arası n-daki ilişki değerlendirilmiştir. Beden kitle indeksi arttı k-ça hipertansiyon görülme sıklığının da önemli ölçüde arttığı saptanmıştır. BKİ' si 20' nin altında olanlarda hipertansiyon görülme sıklığı %3.9 iken 40 ve üzerinde olanlarda %45,2' dir. Sigara içenlerde hipertansiyon sıklığının (%9,5) daha düşük olduğu görülmüştür. Hiç tuz kullanmayanlarda hipertansiyon sıklığı (%31,5), çok
tuz tüketenlere göre (%19,9) daha fazladır (p<0.001). Önceden hipertansiyon tanısı alanların büyük bir bölü-münün tuz kullanımını kısıtladıkları görülmüştür (%67.8).
Aile öyküsü olmayanlarda hipertansiyon sıklığı (%15,2), aile öyküsü olanlara göre (%25,4) daha dü-şük bulunmuştur (p<0.000).
Tablo 2. Çalışmaya alınanların bazı risk faktörlerine göre kan basıncı durumları
KAN BASINCI
Normal Sayı %
Sınırda Sayı %
Yüksek Sayı %
Toplam Sayı
Test Sonucu
BKİ**
<20
42
82.4
7
13.7
2
3.9
51
20-24.9
146
76.0
21
10.9
25
13.0
192
25-29.9
477
64.5
126
17.1
136
18.4
739
P< 0.001
30-39.9
226
50.6
93
20.8
128
28.6
447
X2= 73.2
40+
8
25.8
9
29.0
14
45.2
31
SİGARA
İçiyor
165
75.0
34
15.5
21
9.5*
220
P< 0.01
İçmiyor
734
59.2
222
17.9
284
22.9
1240
X2= 24.2
TUZ KULLANIMI
Çok
238
60.7
76
19.4
78
19.9
392
Az
630
63.3
161
16.2
204
20.5
995
P< 0.01
Hiç
31
42.5*
19
26.0
23
31.5
73
X2= 13.9
AİLEDE HİPERTANSİYON
ÖYKÜSÜ
Var
437
54.4
162
20.1
205
25.4
804
P< 0.001
Yok
462
70.4
94
14.3
100
15.2*
656
X2= 40.3
Fark yaratan grup ** Tüm gruplar birbirinden farklı
Tablo 3 ve 4' de çalışmaya alınanların kızartma-larda ve yemeklerde kullandıkları yağ türüne göre ta n-siyonları değerlendirilmiştir. Kullanılan yağ türleri çoklu doymamış, tekli doymamış ve doymuş olarak sınıfland ı-rılmıştır. Yemeklerde doymuş yağ tüketenlerde
hiper-tansiyon sıklığı (%34,l-37,5) diğerlerine göre (%18,3-20.0) yüksek bulunmuştur. Kızartmalarda kullanılan yağ türü ile hipertansiyon sıklığı arasında anlamlı bir ilişki saptanmamıştır (p>0.05).
Sivas Emek Sağlık Ocağı Bölgesinde 30 Yaş ve Üzeri Kadınlarda Hipertansiyon Sıklığı ve Etkileyen Faktörler
Tablo 3. Çalışmaya alınanların yemeklerde kullandıkları yağ türüne göre kan basıncı durumları
ılun
irele
KAN BASINCI "[ |
Normal Sınırda
Yüksek
Toplam ttığ
YAĞ TÜRÜ
Sayı % Sayı
%
Sayı
%
Sayı
%jig>-
Çoklu doymamış (P)
732 -63.2 192
16.6
233
19.4
1157
79ireV£
5itir
Tekli doymamış (M)
84 59.1 32
22.6
26
18.3
142
9,r
Doymuş (S)
24 50.0 6
12.5
18*
37.5
48
3.3 enz
P+M
36 58.0 14
22.6
12
19.4
62
«ğitiı
P+S
18 40.9 11
25.0
15*
34.1
44
3.0 örü
M+S
3 60.0 1
20.0
1
20.0
5
0.3IÜZ€
P+M+S
2 10.0
-
-
, -
. 2
0.1 _
TOPLAM
899 61.6 256
17.5
305
20.9
1460
100.0
reni
jele
Tablo 4. Çalışmaya alınanların kızartmalarda kullandıkları
yağ
türüne göre kan
basıncı durumları
3Kİ
jösi
KAN BASINCI
:an;
Normal
Sınırda
Yüksek
Toplam
ani;
hip<
YAĞ TURU
Sayı % Sayı
%
Sayı
%
Sayı
Çoklu doymamış (P)
173 61.3 49
17.4
60
21.3
282
19.4
rolı
Tekli doymamış (M)
17 51.5 9
27.3
7
21.2
33
22
dec
Doymuş (S)
479 62.9 113
14.8
169
22.3
761
52.2 (iı
P+M
12 66.6 3
16.7
3
16.7
18
1.2 M
P+S
136 59.3 48
21.0
45
19.7
229
15.7 edi
çal
M+S
47 58.0 18
22.2
16
19.8
81
5.5
Ça
P+M+S
35 62.5 16
28.6
S
8.9
56
3
'
8da
TOPLAM
899 61.6 256
17.5
305
20.9
1460 100.0 uy
p>0.05
içr
di
ki
de
TARTIŞMA
Hi pe rt an si yo n,
ö ze lli kl e
ko ro n er
ar te r
hastalıklarında majör risk faktörü olarak kabul
edilmektedir. Bu yüzden erken tanı ve tedavisi çok
önemlidir (2).
Gelişmiş ülkelerde 30 yaş üzeri nüfusta %20
olduğu tespit edilmiştir (10). Diyarbakır' da 20+ yaş
grubunda %21.3 (11), Kayseri' de 50+ yaş grubunda
%20.9 (12), Ankara' da 40+ yaş grubunda %37,7 (13),
diMalatya' da 40+ yaş grubunda %32,8 (14) sıklıkla
rhipertansiyon saptanmıştır. Sivas Ulaş Eğitim Araştırma '
Bölgesi' nde yapılan çalışmada 30+ yaş grubunda
hipertansiyon sıklığı %28,7 olarak bulunmuştur (16).
Toplum taramalarında hipertansiyonu olduğunu
bilmeyenlerin oranı %15-80 arasındadır (4,10-16).
Türkay ve arkadaşlarının yaptığı çalışmada bu oran
%87,2 (17), Koçoğlu ve arkadaşlarının çalışmasında
%58,3 (16), bizim çalışmamızda ise %42,6 olarak
dolaylarında görülen hipertansiyon, Doğu Avrupa
ülkelerinde %45 oranlarına çıkmaktadır (8, 9).
Hipertansiyon ve Ateroskleroz Derneği tarafından 1993'
te yurt çapında yapılan hipertansiyon araştırmasına
göre 25 - 65 yaş grubu erkeklerin % 17' sinin sistolik
kan basınçlarının 145 mmHg' nın üzerinde, % 33' ünün
de diastolik kan basınçlarının 85 mmHg' nın üzerinde
Özdemir ve Ark.
bulunmuştur. Özellikle eğitim düzeyinin düşük olduğu yörelerde oranlar yükselmektedir.
Pek çok araştırmada hipertansiyon sıklığının yaşla arttığı gösterilmiştir (11, 12, 16,18). Araştırmamızdaki bulgular da benzer olup en yüksek, hipertansiyon prevalansı 80+ yaş grubundadır. Çalışmamızda eğitim düzeyi düştükçe hipertansiyon sıklığının arttığı tespit edilmiştir. Çöl ve Ark. (14) yaptığı çalışmada benzer bulgular elde etmiştir. Yapılan ileri analizde eğitim düzeyi düşük olanlarda hipertansiyonun daha sık görülmesi yaş faktöründen kaynaklanmıştır. Eğitim düzeyi düşük olanlar çoğunlukla ileri yaş grubundadır.
Şişmanlıkla birlikte hipertansiyon sıklığının arttığını gösteren çalışmalar çoktur (11, 12, 14-16, 19, 20). Kilo verince kan basıncında önemli düşüşler meydana gelebileceği belirtilmektedir (2, 21). Araştırmamızda da BKİ ile hipertansiyon arasında önemli ilişki olduğu gösterilmiştir. BKİnin ilişki yapılan ileri analizler sonucu, t ans iy onu y aştan bağımsız olarak etkilediği anlaşılmıştır. Her yaş grubunda BKİ artıkça hipertansiyon sıklığı artmaktadır.
Sigara kullanımının hipertansiyon etyolojisindeki rolü bilinmektedir (2, 21). Fakat yapılan çalışmalarda değişik sonuçlar elde edilmiştir. Toksöz ve arkadaşları (11) ile Koçoğlu ve ark.' nm (16) çalışmalarında sigaranın hipertansiyon sıklığını arttırdığı tespit edilmişken, Aykut ve ark. (12) ile Çöl ve ark.' nın (14) çalışmalarında anlamlı bir ilişki saptanamamıştır. Çalışmamızda sigara içenlerde hipertansiyon sıklığı dah a düşük bulunmuştur. Literatür bilgilerine uymamakla beraber sigara içenlerin yaş ortalamasının içmeyenlerden (38.0±7.0 ve 45.8+12.6) anlamlı düzeyde düşük olması ve büyük bir kısmının sigara kullanım süresinin 10 yılın altında olması bu sonucu doğurmuş olabilir.
Diyetteki yağ cinsi ile kan basıncı ilişkisi konusun-da yapılan çalışmalarkonusun-da çoklu doymamış yağları kulla-nanlarda hipertansiyonun daha az görüldüğü saptan-mıştır (3, 11, 12). Bu çalışmada yağ kullanımı için tam bir tespit olmasa da puanlama yapılarak değerlendiril-miş ve istatistiksel olarak anlamlı bir ilişki tespit edil-memiştir. Türkay ve ark. (17) ile Çöl ve ark.' nın (14) yaptığı çalışmalarda da diyet ve hipertansiyon arasında bir ilişki saptanmamıştır.
Çalışmada hipertansiyon sıklığı %20.9 olarak bu-lunmuştur. Bunların büyük bir kısmının durumunu bil-memesi mortaliteyi artırması açısından önem taşımak-tadır. Literatür bilgilerine dayanarak risk grubunu
o-luşturan şişman, 40+ yaşta olan, sigara içen bireylerin zaman zaman tansiyonlarını ölçtürmeleri konusunda eğitilmeleri erken tanı için çok yararlı olacaktır. Ayrıca sağlık personelince yapılacak eğitimlerde tuz ve yağ cinsi konusunda da bilgi verilmesi önemlidir.
KAYNAKLAR
1. Sonel A. Sistemik Hipertansiyon. Kardiyoloji, Türk Tarih Kurumu Basımevi, III. Baskı, Ankara, 1987.
2. Knapp HR. Hypertension. Present Knovvledge in Nutrition (Editör Brown ML). International Life Sciences Institute, Nutrition Foundation, Washington D.C.1990.
3. Moscak TA, Sacks FFM. Effect of Dietary Fatty Acids on Blood Pressure Regulation, Nutrition Revievvs, 47: 258- 261, 1989.
4. Nack GJ, Dodson PM. Nutrition and hypertension. Annals of Nutrition and Metabolism, 29 (3): 129, 1985. 5. Sencer E. Hipertansiyon ve Diyet. Beslenme ve Diyet,
Gençlik Vakfı Matbaa İşletmesi, İstanbul, 1983.
6. Braunvvald E. Heart Disease. Textbook of Cardio Vaskuler Medicine, 4.ed. WB. Saunders Company, Philadelphia, 1992, pp. 817-824, 1125-1160, 1698-1700.
7. 1999 VVorld Health Organization- International Society of Hypertension Guidelines for the management of Hypertension. J Hypertens, 17: 151-183, 1999.
8. Garlin G. Hypertension and ischemic heart disease: The challenge of the 1990s. Am.Heart J. 121: 658-664, 1991. 9. Davidson DM. Preventive Cardiology. Williams and
VVİlkins, Maryland, 1991.
10. Erdinç S. Türkiye Hipertansiyon Haritası. Hipertansiyon ve Ateroskleroz Derneği, Pfizer İlaçlan A.Ş., İstanbul, 1993.
11. Toksöz P, İlcin E. Diyarbakır Bölgesinde Hipertansiyon Prevalansı ve Bunun Beslenmeye İlişkin Bazı Etmenlerle İlişkisi. Beslenme ve Diyet Dergisi, 21 (1): 61-70, 1992. 12. Aykut M, Günay O, Öztürk Y, Ceyhan O. Kayseri Sağlık
Grup Başkanlığı Bölgesinde 50 Yaş ve Üzeri Nüfusta Hipertansiyon Prevalansı. Beslenme ve Diyet Dergisi, 20 (1): 55-67, 1991.
13. Fişek N. Halk Sağlığına Giriş. HÜ-DSÖ Hizmet Araştırma ve Araştırıcı Yetiştirme Merkezi Yayını No: 2, Çağ Matba ası, Ankara, 1983.
14. Çöl M, Özyurda F. Park Sağlık Ocağı bölgesinde 40 Yaş Üzeri Nüfusta Hipertansiyon Prevalansı. Ankara Üniver sitesi Tıp Fakültesi Mecmuası, 45(2): 247-262, 1992
1
3
Sivas Emek Sağlık Ocağı Bölgesinde 30 Yaş ve Üzeri Kadınlarda Hipertansiyon Sıklığı ve Etkileyen Faktörler
15. Güneş G, pehlivan E. Malatya Yeşilyurt Sağlık Ocağı Bölgesinde 40 Yaş ve Üzeri Nüfusta Hipertansiyon Prevalansı ve Bazı Risk faktörlerinin Saptanması. Klinik Bilimler ve Doktor Dergisi, 4;3:375-379, 1998.
16. Koçoğlu G, Sümer H, Polat H, Özgür S, Koçoğlu F. Sivas Ulaş Eğitim Araştırma Bölgesinde 30 Yaş ve Üzeri Nüfusta Hipertansiyon Sıklığı ve Etkileyen Faktörler. Beslenme ve Diyet Dergisi, 25(1): 24-28, 1996.
17. Türkay C, Polat HH, Çetin I, Yılmaz T. Hipertansiyon ve Kalp Hastalığı Erken Tanı Çalışması. Hipertansiyon Bülte ni, 4 (4): 115-120, 1994.
Yazışma Adresi
Dr.Levent Özdemir
C.Ü.Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Aanabilim Dalı, SİVAS
18. Oğuz P. Yaşlılarda Hipertansiyon Görülme Sıklığı. üO tepe Toplum Hekimliği Bülteni, Sayı:l, Ocak 1989. la 19. Karaağaoğlu N. 45-65 Yaş Grubu Erkeklerde Beşli
Alışkanlıkları ve Hipertansiyon Durumu. Beslenire^ Diyet Dergisi, 21: 45-58, 1992.
20. Perry U, VVhinap PH, Shaper AĞ. Enviromental facte, the development of essential hypertension. Br.Medi 50: 246-259, 1994.
21. Bilir N. Halk Sağlığı Yönünden Hipertansiyon. H.iif' Fakültesi Halk Sağlığı Anabilim Dalı Yayını No 86/39,1 Dizi No: 5, Ankara, 1986.
