BYBLOS (Lübnan, Kalkolitik) ve ESKI ANADOLU
~
NSANLARININ D~~~ MORFOLOJ~LER~~
Prof. Dr. METIN ÖZBEK* Giri~~
Incirde Gebal olarak bilinen, Finikeliler döneminde Gubla diye tan~-nan Byblos antik kenti Lübtan~-nan'da Akdeniz k~y~s~ nda kurulmu~~ olan bir li-mand~r. Bu eski yerle~im merkezinde Neolitik ça~lardan itibaren kesintisiz biçimde çe~itli uygarl~ klar~n birbirini izledi~ini görüyoruz (Cauvin 1968). Kent, Romal~lar dönemine kadar kutsal ~ehir olarak ününü korumu~tur. Bizans dönemiyle beraber giderek önemini kaybetmi~tir. Kalkolitik ça~la ya~~t Byblos nekropolü küp-mezar adetinin en güzel örneklerini vermi~tir (Dunand 1939). ölülerin çömelmi~~ pozisyonda konduklan büyük küpler içinde (Resim: ~~ a,b), çe~itli ölü hediyeleri, k~ymetli kad~n süs e~yalan ve yiyecekler bulundu. Bugün Paris Fosil Insan Bilimi Enstitüsü'nde koru-nan Byblos Kalkolitik ça~~ iskeletleri üzerinde aynnt~l~~ bir antropolojik analiz taraf~m~zca gerçekle~tirildi (Özbek 1974 ve 1976). 53 bireyden olu-~an bu örneklem 19 erkek, ii kad~ n ve 21 çocukla temsil edilmektedir. Iki eri~kine ait iskeletin ise cinsiyeti belirlenemedi.
Morfolojik ~nceleme
Byblos Kalkolitik ça~~ insanlanna ait toplam 827 di~~ morfolojik aç~dan incelendi. Bu di~lerden 721'i üzerinde ölçü almak mümkün oldu. Byblos di~lerinin morfolojik özellikleri ele al~n~rken bu arada yeri geldi~inde eski Anadolu insanlar~~ ve Orta-Do~u toplululdanyla da kar~~la~t~rmalar yap~ld~. Byblos süt ve sürekli di~~ sistemlerinde ölçülebilen ya da çe~itli nedenlerle (belirgin a~~nma, çürük, di~~ ta~~~ vb) ölçülemeyen, ancak morfolojik incele-me konusu yap~lan di~lerin da~~l~m~~ Tablo:I'de gösterildi.
Hacettepe eniversitesi, Edebiyat Fakültesi, Antropoloji Bölümü, Ba~kan~~ - Beytepe, Ankara.
732 METIN ÖZBEK
Tablo: I. Byblos (Kalkolitik) Di~leri
Sürekli di~ler ölçülen 6432
ölçülemeyen 99
Süt di~leri ölçülen 119
ölçülemeyen 7
Toplam 827
SÜT DI~LERI
. Alt Orta kesici (i,): 3 Byblos çocu~unda korunmu~tur. Di~lerin lingual yüzeylerinde kürek biçimi görülmez. Lingual yüzeyde bazal tüberkül belli belirsiz bir kabart~~ olu~turur. ~enyürek (1952) taraf~ndan in-celenen Anadolu Kalkolitik ve Madenler ça~~~ insanlannda alt orta kesici di~in morfolojisi Byblos di~lerine büyük ölçüde benzer.
Alt Lateral Kesici (i2): 5 çocukta bulunmaktad~r. Kürek biçimi bu di~in lingual yüzeyinde de geli~memi~tir. Bazal tüberkül lingual tarafta çok hafif bir kabart~~ olu~turur. Ayn~~ durum eski Anadolu insanlannda da geçerlidir. Lateral kesiciler tümüyle modern insan~nkileri hat~rlat~r.
Alt Köpek Di~i (c,): 7 Byblos çocu~unda bu di~~ korunmu~tur. Kürek biçimi di~in lingual yüzeyinde orta derecede geli~mi~~ olup Haniha-ra'n~n (1961) ~~ no.lu ~emas~n~~ hat~rlat~r. Köpek di~inin lingual yüzeyindeki bazal tüberkül hemen hemen belirsizdir. 216 no.lu 7 ya~lar~ndaki bir ço-cukta köpek di~inin lingual yüzeyinde belirgin bir lcrista geli~mi~tir. Taç~n medyan hatt~nda yukar~dan a~a~~ya do~ru uzanan bu lcrista baz~~ eski Anadolu insan toplumlar~nda platform biçimini alm~~t~r (~enyürek 1952).
Alt Birinci Az~~ Di~i (m,): 15 Byblos çocu~unda bulunur. Bu ço-cuklara ait toplam 14 süt az~~ di~i morfolojik yönden incelendi. Bu di~ler-den "Yo 35,7'sinde çi~neme yüzünde 4 tüberküllü (±) plan~~ saptand~. Söz konusu plan günümüz insanlar~m da simgeler. Byblos di~lerinin geri ka-lan ">/0 64,3'ünde ise disto-vestibüler konumda oka-lan hipokonülid'in kat~l-mas~yla beraber m~~ çi~neme yüzünde Y5 plan~~ meydana gelmi~tir. Bu planlar~n çe~itli örneklerini Resim:2'de izleyebiliriz. ~enyürek (1952) Ana-dolu Madenler ça~~~ toplumlar~nda 5 ci tüberküle % 40 oran~nda rastla-m~~t~r. Brabant (1965) m~~ çi~neme yüzeyinde görülen hipokonülid'in ar-
ESK~~ ANADOLU ~ NSANLARININ D~~~ MORFOLOJ~ LER~~ 733
kaik bir özellik oldu~una dikkati çeker. Byblos di~lerinde protokonid dai-ma en iyi geli~mi~~ bir di~ciktir.
Alt ~kinci Az~~ Di~i (m2): 15 Byblos çocu~unda korunmu~tur. Bu çocuklara ait 21 az~~ di~i morfolojik aç~dan de~erlendirilirdi. Buna göre,
di~lerin % go, 4'ünde çi~neme yüzeyi be~~ tüberküle sahiptir. Bu özellik modem insanlar~~ da simgeler. Byblos ~n;lerinden geri kalan % 9,6's~nda ise endokonülid ad~~ verilen 6 c~~ tüberkül görülür. Bu tüberkül de çi~neme yüzeyinin distolingual taraf~nda yer al~r. Baz~~ Byblos di~lerinin çi~neme yüzeylerinde mesio-lingual tüberkülden kayna~~n~~ alan mine kristas~n~n disto-vestibüler yönde uzanarak hipokonülidle temas kurdu~u görülür. Ay-n~~ formasyona modern insanlarda da rastlan~r. Byblos serisinde, ayr~ca, 147 no.lu 5-6 ya~lar~ndaki bir çocukta m;nin çi~neme yüzeyinde orta k~s~mda ufak bir ek tüberkül vard~r. Bu tüberküller çi~neme yüzeyini daha karma-~~k bir hale getirir.
Üst Orta Kesici Di~~ (i'): 3 Byblos çocu~unda bulunur. Ayr~ca 3 adet üst orta kesici di~~ de izole halde bulundu. Hiçbir di~te kürek formu görülmez. Eski Anadolu insanlannda da kürek formu yoktur. Ancak, ~enyürek (1959) incelemi~~ oldu~u ~anidar neandertal çocu~unda bu for-ma rastlafor-mam~~t~r. Byblos üst orta süt kesicilerinde bazal tüberkül belirsiz-dir.
Üst Lateral Kesici Di~~ (i2): Byblos da 3 çocukta korunmu~tur. Hiçbir di~te kürek formu görülmez. Lingual yüzeyde kaide tüberkülü be-lirsizdir. Bu di~~ tüm morfolojik özellikleriyle modern insanlannkini hat~rla-t~r.
Üst Köpek Di~i (c'): 6 Byblos iskeletinde korunmu~tur. Byblos çocuklar~n~n birçoldannda c' nin tac~~ alttaki homologundan daha yüksek-tir. Bazal tüberkül di~in lingual yüzünden ay~ rt edilemeyecek kadar az ge-li~mi~tir. Kürek formu hiçbir köpek di~inde görülmez.
Üst Birinci Az~~ Di~i (m~ ): ~~ o Byblos çocu~unda korunmu~tur. ~kisi vestibüler ve biri lingual tarafta yer alan üç tüberkül çi~neme yüzünü simgeler ve tüm insan topluluklar~nda bu de~i~mez bir özelliktir. Yaln~z bu tüberküllerin hepsi ayn~~ derecede geli~memi~tir. örne~in en çok varyasyon gösteren tüberkül oklüzal yüzde disto-lingual konumda
bu-lunan hipokon'dur. Bu tüberkülün ya~ayan insan gruplar~nda ne tür var-yasyonlar gösterdi~ini ortaya koymaya çal~~al~m:
734 MET~N ÖZBEK
Parakon, protokon oldukça geli~mi~~ olmalar~na kar~~n hipokon be-lirsiz bir durumdad~r. Di~~ tac~~ bu örnekte üçgen biçimindedir.
Hipokon nispeten daha iyi geli~mi~~ olabilir. Hipokonu protokon-dan ay~ran oluk az çok belirgindir. Bu tip tüberkül bir ara a~ama olarak kabul edilir.
Hipokon ba~~ms~z bir tüberkül olarak geli~mi~tir.
~enyürek (1959), ~anidar Neadertal çocu~unda bu di~ci~in çi~neme yüzeyinde kolayca ay~rt edilebilen bir hipokondan söz eder. Dolay~s~yla (a) tipi hipocon insan~n evriminde ileri bir a~ama olarak kabul edilebilir. Baz~~ Byblos m''lerinde çi~neme yüzeyi mesio-vestibüler tarafta yer alan krista üzerinde ufak bir ek tüberküle sahiptir. Bu olu~um parakondan bir olukla aynl~r. Ayn~~ tüberküle Danimarka ortaça~~~ iskeletlerinde de rastlam~~~ olan Joergensen (1956), bunun maymunlarda görülen parastiPin insan cinsindeki bir kal~nt~s~~ oldu~una i~aret eder. öte yandan ~enyürek (1959), Anadolu Kalkolitik ve Bronz ça~~~ toplumlar~nda ayn~~ ek di~ci~e % 79,6 oran~nda rastlam~~t~r.
Byblos üst birinci az~~ di~lerinde Carabelli tüberkülüne ait hiç bir iz bulunamad~. Joergensen (1956) ve Brabant (1965) bu yumrunun ça~da~~ insan gruplar~nda görülmedi~ini belirtirler. Oysa, insan~ms~larda durum farkl~d~r; nitekim Broom (in Robins~n 1956) Carabelli tüberkülünü Güney Afrika'daki bir Austrolapithecus çocu~unda gözlemlemi~tir.
I o. Üst ikinci Süt Az~~ Di~i (m2): I I Byblos çocu~unda korunmu~-tur. Di~lerin çi~neme yüzeylerinde dört temel di~çik vard~r. Eski Anadolu insanlannda da ayn~~ özellik bulunur. 4 tüberküllü m2, örne~in Danimar-kal~~ çocuklarda % 97 civanndad~r (Joergensen 1956). Byblos ikinci süt az~-lannda protokon en geli~mi~~ tüberküldür. Hipokon ise en küçü~üdür. m, çi~neme yüzeyinde tüberküllerin irilik s~ras~~ a~a~~daki gibi formüle edilebi-lir Pr > pa > me > hy. Bu irilik ili~kisi ~enyürek taraf~ndan eski Anadolu insanlar~ nda da tesbit edilmi~tir. Carabelli tüberkülü Byblos di~lerinde 3 tip alt~nda kendini gösterir. Tac~n lingual yüzeyinde oklüzal k~s-ma yak~n hipokon kadar geli~mi~~ ba~~ms~z bir tüberkül olabilir (Resim: 3). a tipi Carabelli tüberkülü olarak adland~rd~~~m~z bu olu~umun d~~~n-da, Byblos di~lerinde b tipi ad~n~~ verdi~imiz bir ba~ka Carabelli olu~umu tesbit edildi. Buna göre tüberkül di~in lingual k~sm~nda pek net de~ildir; mesial ve distal sulcus tip (a) da oldu~u gibi belirgin de~ildir. (c) tipi Ca-rabelli olu~umunda ise sadece mesial sulcus vard~r. Tüberkül bu durum-
ESK~~ ANADOLU INSANLAR~N~N D~~~ MORFOLOJ~ LERI 735
da bir çukur ~eklinde kendini gösterir. Tablo: Irde her üç olu~umun Byblos m2'lerindeki görülme s~kl~klann~~ izleyebiliriz:
Tablo: II. Byblos Üst ~kinci Süt Az~lar~ nda Carabelli Tüberkülünün De~i~ik Tipleri
Sa~~ Taraf Sol Taraf
Tip a b c a b c
Gözlem 6 2 3 6 2 3
cyo 54,5 18,1 27,2 54,5 ~~ 8, ~~ 27,2
II no.lu tablodan da anla~~laca~~~ üzere a tipi Carabelli tüberkülünün Byblos di~lerinde görülme oran~~ oldukça yüksektir. Geli~me derecesi sa~~ ve sol tarafta ayn~d~ r. ~enyürek'e göre (1959), Carabelli çukuru (c tipi) es-ki Anadolu insanlannda çok seyrek olarak rastlan~r.
SÜREKLI DI~LER
~. Alt Orta Kesici Di~i:(I1 ):2o Byblos iskeletinde korunmu~tur. Di-~in lingual yüzeyinde bazal tüberkül oldukça belirsizdir. A~~nmam~~~ Byblos kesicilerinin kesici kenarlar~ nda üç tepecik bulunur. Yaln~z fosil in-san gruplar~ nda bu say~~ de~i~ebilir; örne~in Robinson (1956), Güney Afrika Australopithecuslar~ nda 5 tepeci~e rastlad~~~ n~~ belirtmektedir.
Alt Lateral Kesici Di~~ (I2): 25 Byblos iskeletinde korunmu~tur. Di~lerin hiçbirinde lingual yüzeyde bazal tüberkül gözle ay~ rt edilebilecek bir geli~meye sahip de~ildir. Kürek biçimi görülmez. Lingual yüzeyin rölyefi modern insanlannkini hat~ rlat~r.
Alt Köpek Di~i (C): 26 Byblos insan~nda korunmu~tur. Lingual yüzeyde mesial ve distal cristalar orta derecede geli~mi~tir. Bazal tüberkül lingual yüzeyden ay~ rt edilmez. Ayr~ca, Byblos alt köpek di~lerinde medyan crista çok zay~ f bir geli~me gösterir.
Alt Birinci Küçük Az~~ (P,): 29 Byblos iskeletinde bu di~e rastlan-m~~t~ r. P, çi~neme yüzeyinde iki tüberkül bulunur. Lingual tüberkül tüm modern insanlarda oldu~u gibi oldukça küçüktür. ~ o Byblos insan~nda köklerini inceleme f~ rsat~n~~ bulduk. Buna göre, 2 bireyde tek kök apex"e yak~n ikiye aynlm~~t~r. Bu olu~um "Tomes'un anormal kökü" diye tan~m-
736 MET~ N ÖZBEK
lan~r. P, kök bifürkasyonu Anadolu Madenler ça~~~ insanlar~nda da görülür.
Alt ikinci Küçük Az~~ (P2) 24 Byblos iskeletinde korunmu~tur. P, çi~neme yüzeyinde vestibuler ve lingual tüberküller iyi geli~mi~tir. Bazen lingual tüberkülün bir olukla ikiye ayr~lmas~~ sonucu tüberkül say~s~~ üçe ç~kar (Resim. 4). Byblos insanlar~n~n % 29'unda üç tüberkül görülür. Smith (1973) Natufiyen Mezolitik toplumunda da bu tip P:lere rastlam~~-t~r. Taç irili~i 22 Byblos insan~nda hesapland~. Buna göre P, ve P, aras~n-daki irilik ili~kisi ~u ~ekilde formüle edilebilir:
P, > P, % 3,6 P, < P, % 864
P, < P, formülü günümüz insanlar~m simgeler. Asl~ nda, P2'nin nispi irili~i Hominidae ailesinin tüm cinslerinde yayg~ nd~ r. Byblos di~lerinde tek kök genel bir özelliktir. Kök ucu konik bir yap~~ gösterir.
Alt Birinci Büyük Az~~ (M~ ): 29 Byblos insan~nda korunmu~tur. Bir bireyde M, 6 tüberküle sahip olup, di~erlerinde istisnas~z 5 tüberkül görürüz. Bunlardan üçü vestibüler, ikisi de lingual tarafta yer al~r. Çi~ne-me yüzeyinde ön arka yönde uzanan teÇi~ne-mel bir oluk bulunur. Tüberkülle-ri birbiTüberkülle-rinden ay~ ran transversal oluklar bu ortadaki olukla birle~ir. Bu transversal oluklar~n çigneme yüzeyinde olu~turduklar~~ plan Y biçimini an-d~ r~r. Bilindi~i gibi miyosen ve pliyosen hominoidlerin molarlar~~ bu plana sahiptir. Gregory taraf~ndan ilk kez Dryopithecus'larda saptanan bu plan ayn~~ zamanda Dryopithecus plan~~ olarak da tan~ n~r. Metakonid ve hipokonid tüberkülleri aras~ndaki temas yüzeyi (ba~lant~s~) sayesinde bu plan olu~ur. Bir az~~ di~i Y5 plan~ndan ne kadar uzakla~m~~sa o kadar ileri bir evrim a~amas~n~~ temsil eder. Hellmann (1928), Dryopithecus plan~ n~~ ve bunlar~n bozulmas~ndan ortaya ç~ kan di~er planlar~~ 4 a~amada dikkate al~ r:
I. A~ama: Y5 plan~. Pongid ve Hominidleri simgeler.
A~ama: Hipokonülidin kaybolmas~~ sonucu disto-vestibüler oluk or-tadan kalkm~~t~ r. Bu durumda Y4 plan~~ vard~ r.
A~ama: Tüberkül say~s~~ de~i~memi~~ ama di~~ plan~~ bozulmu~tur ve + 5 plan~~ ortaya ç~km~~t~ r. Nitekim bir Byblos eri~kininde + 5 planl~~ M,'Iere rastlad~k. Dryopithecus plan~n~~ simgeleyen md-hd ba~lant~~ faseti kaybolmu~tur.
ESKI ANADOLU ~~ NSANLARININ D~~~ MORFOLOJ LER~~ 737
4. A~ama: ~nsan~n biyolojik evriminde en ileri a~ama say~l~r. Tüberkül say~s~~ dörde inerken, di~~ plan~~ da de~i~mi~~ + plan~na dönü~mü~tür. Bu plan günümüz insanlannda daha ziyade M, çi~neme yüzeyinde görülür. Tablo: III Byblos alt birinci molarlann~n çi~neme yüzeyindeki di~~ planlar~n~n görülme s~ld~klann~~ vermektedir. Byblos M 'le-rinde pd-ed ba~lant~s~yla simgelenen X5 plan~~ da bulunmaktad~r. ~enyürek (1952) ayn~~ plan~~ eski Anadolu insanlannda da gözlemi~tir. Byblos birinci az~lannda hipokonülid en küçük tüberkül olarak kar~~m~za ç~kar. Asl~nda bu 5 ci tüberkülün küçülme süreci Australopithecu§lardan bu yana izlenen bir olayd~r.
TABLO: III. Byblos M ~~ lerinde Di~~ Planlan(°/0)
Birey Say~s~~ Di~~ Plan~~
18 Y5 Y4 +5 X5 +4
66,6 5,6 ~~ 1,2 16,6 —
Dryopithecus plan~~ Zencilerde % 61,3 ile % ~ oo aras~nda de~i~en oran-larda, Beyazlarda % 61,5 ile % 95,4 aras~nda rastlan~r. Brabant (1969), Avni-pa'daki farkl~~ ça~larda ya~am~~~ toplumlarda Dryopithecus plan~ n~n görülme s~ kl~~~ n~~ hesaplam~~t~r. Tablo. IV ara~t~nc~ n~n buldu~u sonuçlar~~ yans~tmak-tad~ r.
TABLO: IV. Avrupa'n~ n Çe~itli Devirlerinde MI üzerinde Görülen Di~~ Planlar~~ (%)
Devir Di~~ Planlar~~
Y5 Y4 +5
Üst Paleolitik 93 2 5
Neolitik 99 ~~ —
Madenler Ça~~~ 6o-8o I 0-20 —
~enyürek'e göre (1952), Anadolu Madenler ça~~~ insanlar~n~ n büyük bir k~sm~nda M, Dryopithecus plan~ na sahiptir. Ara~t~r~c~~ bu arada + pla- n~ na da rastlad~~~n~~ belirtmektedir.
7 38 MET~ N ÖZBEK
7. Alt Ikinci Büyük Az~~ (M2): 26 Byblos eri~kininde korunmu~tur. Di~lerin ço~unda hipokonülidin kaybolmas~~ sonucu çi~neme yüzeyi 4 tüberküllü bir görünüm alm~~t~r. 5 tüberküllü M2'lerde ise hipokonülid çok küçülmü~tür. Tablo: V, tüberkül say~s~~ aç~s~ndan Byblos ve Anadolu eski ~nsan toplumlann~~ kar~~la~t~rmaktad~r. Söz konusu tablodan da izle- nece~i gibi, 4 tüberküllü M2 her iki toplumda da çok s~k görülen bir özelliktir.
TABLO: V. Byblos ve Eski Anadolu ~nsanlannda M2 Çi~neme Yüzeyindeki Tüberkül Say~s~~ (%)
Toplum Denek Say~s~~ 5 tüb. 4 tüb.
Byblos 19 co,6 89,4
Anadolu 24 7,7 92,3
~nceledi~imiz 17 Byblos eri~kininden ~~ 4'ünün M2'lerinde 4- plan~n~, 3'ünde X4 plan~n~~ tesbit ettik. X4 di~~ plan~~ Amud neandertallerinde (Sa-kura, 1970) ve eski Anadolu toplumlar~nda da (~enyürek 1952) görüldü. Helmann (1928), bugünkü insan toplumlar~nda M, üzerinde 4- plan~n~n en s~k görülen bir plan oldu~una dikkati çeker. Zaten evrim esnas~nda en çok de~i~ikli~e u~rayan di~~ M2'dir.
Alt Üçüncü Büyük Az~~ (M3): 18 Byblos kafatas~nda korunmu~tur. Bunlardan 17'sinde M3'lerin di~~ morfolojilerini inceleyebildik. Buna göre, Byblos eri~kinlerinin % ,8'inde 3 tüberküllü, 23,5'inde 4 tüberküllü ve geri kalan % 64,7'sinde ise 5 tüberküllü M3'e rastland~. Byblos insanla-nnda % 23,5 oran~nda görülen M3'ün-I-4 planl~~ olma özelli~i Beyazlarda % 62, Siyahlarda ve Sanlarda % 20 oran~ndad~r. Bu yönden Byblos in-sanlar~~ Beyazlardan ayr~l~r, Siyah ve Sanlara yakla~~r.
Hipokonülid ad~~ verilen 5 d tüberkül Byblos M3'lerinde oldukça iyi geli~mi~tir. Eski Anadolu toplumlar~nda oldu~u gibi Byblos'da da pd-ed ba~lant~s~~ vard~r. Bu tür ba~lant~~ Byblos M3'lerinde °k 27,2, Anadolu in-sanlannda ise % 30 oran~nda görülür. Her iki yörede ya~ayan toplulukla-nn bu genetik özellik aç~s~ndan yak~nl~klar~~ göze çarpmaktad~r.
Üst Orta Kesici Di~~ (~~ '): 23 Byblos insan~nda korunmu~tur. Üst orta kesicilerin yakla~~k I /3'ünde lingual yüzeyindelci marjinal mine ka-
ESK~~ ANADOLU ~ NSANLARININ D~~~ MORFOLOJ~ LER~~ 739 bart~lan gözle görülecek biçimdedir (Resim: 5). Bazal tüberkül lingual yüzden pek ay~ rt edilmez. Oysa, Natufiyen insanlar~nda lingual yüzdeki bazal tüberkül belirgindir (Smith 1973). Evrim esnas~nda bu kabart~n~n gi-derek belirsiz hale geldi~i gözlenmi~tir. ön di~lerde di~lere daha kuvvetli bir yap~~ kazand~ran bazal tüberkül fosil atalar~m~zda oldukça yayg~nd~. Baz~~ Byblos üst orta kesicilerinde lingual yüzeyde kaideden tac~ n kesici kenar~na do~ru dikey olarak parmak biçiminde uzanan mine kabart~lan vard~r.
to. Üst Lateral Kesici Di~~ (I2): 3~~ Byblos insan~nda korunmu~tur. Sadece birkaç di~te lingual yüzeyde kürek biçimi olu~mu~tur (Resim: 6). Eski Anadolu insanlar~nda da bu form pek yayg~n say~lmaz. Patt'a (1962) göre, Beyazlar~n ancak % 1,4'ü kürek biçiminde kesici di~lere sahiptir. Byblos lateral kesicilerin yakla~~k °A) 12,9'unda lingual yüzün kaide k~s-m~nda ba~layan ve kök üzerinde de devam eden bir oluk görülür. Bazal tüberkül baz~~ di~lerde Orta-Do~u neandertallerinkini hat~ rlatacak ölçüde geli~me gösterir.
ii. Üst Köpek Di~i (C'): 25 Byblos iskeletinde korunmu~tur. Kaide tüberkülü lingual yüzeyde belirsiz bir kabart~~ olu~turur. Baz~~ köpek di~le-rinde linguay yüzeyde mesial ve distal kenarlarda az çok geli~mi~~ mine kabar-t~lan olu~mu~tur.
Üst Birinci Küçük Az~~ Di~i (P'): 26 Byblos kafatas~nda korun-mu~tur. P' çi~neme yüzeyinde vestibüler tüberkül lingual tüberkülden da-ha da-hac~ ml~d~ r. Tac~n vestübüler kenar~~ lingual kenara göre dada-ha geni~tir. Bu özellik modern insan toplumlar~nda oldukça s~ k rastlan~r. 18 Byblos kafatas~ nda P"in kök say~s~n~~ belirleyebildik. Buna göre bir ki~ide tek kök, di~erlerinde ise iki kök belirlendi. Anadolu Madenler ça~~~ insanlar~n~n ço-~unda P' iki köklüdür. Oysa Pedersen (1949) Groenland Eskimolannda iki köklü küçük az~~ di~ine % I o oran~ nda rastlam~~t~ r.
Üst ~kinci Küçük Az~~ Di~i (P2: 24 Byblos kafatas~nda korun-mu~tur. P"in aksine lingual ve vestibüler tüberküller ayn~~ hac~mdad~rlar. ~nceledi~imiz 21 Byblos eri~kininden % 48'inde P' > P2 formülünü
belir-ledik; geri kalan % 52 ki~ide ise P < P2 ili~kisi bulunmaktad~r. ~enyürek'e göre (1952b) günümüz insanlar~nda P' genellikle P2'den daha iridir. Kök say~s~ n~~ 17 Byblos eri~kininde belirleyebildik. Buna göre hep-sinde P2 tek köklüdür. Ancak baz~lar~ nda kök ucu losm~na yak~n ikiye ay-r~ l~ r. Avusturya yerlilerinin P2'lerinde kök say~s~~ ile ilgili inceleme yapan Campbell (~enyürek 1952) tek köklü di~lere % 82,8, iki köklü disle~~ e ise % 9,7 oran~ nda rastlam~~tir.
740 MET~ N ÖZBEK
üst Birinci Az~~ Di~i (M'): 32 Byblos kafatas~nda korunmu~tur. Di~~ tac~~ romboid yap~dad~r. Çi~neme yüzünde ikisi lingual, ikisi vestübüler olmak üzere dört tüberkül bulunur. Hipokon di~er üç tüberkül kadar iyi geli~mi~tir. Parakon ve protokon en hac~ml~~ olan tüberküllerdir. Baz~~ Byblos di~lerinde parakonun orta kristas~~ belirgin ölçüde geli~mi~tir. Carabelli tüberkülünün de~i~ik tiplerine ~~ Byblos kafatas~nda rastlad~k. Baz~~ az~~ di~lerinde hipokon kadar geli~mi~~ olan bu tüberkül sayesinde çi~-neme yüzeyi daha da geni~lemi~tir. Byblos serisinin 6 çocu~a ait kafatas~n- da Carabelli tüberkülü e~er M üzerinde görülüyorsa, ayn~~ çocu~un m'si üzerinde de bulunmu~tur. Natufiyen mezolitik ça~~ insanlannda da belir- gin bir geli~me gösteren Carabelli formasyonu tesbit edilmi~tir (Smith 1970.
üst ikinci Az~~ Di~i (M2: 33 Byblos insan~nda korunmu~tur. Hi-pokonun çi~neme yüzeyinde M"dekine oranla daha küçük oldu~u görülür. Byblos insanlar~n~n % i8,3'ünde hipokon normal irilikte, 57,5'inde küçülmü~~ % 24,2'sinde de tümüyle kaybolmu~tur. Hipokonun küçülmesi veya kaybolmas~~ di~~ tac~n~~ da etkilemi~tir; üst birinci az~da görülen romboid form yerini üçgen formuna b~rakm~~t~r. Bu disto-lingual tüberkülün gösterdi~i küçülme ve kaybolma süreci yeni bir olay de~ildir; nitekim Smith (1973), ayn~~ durumu Natufiyen insanlannda da belirlemi~-tir. Öte yandan Senyürek (1952b) eski Anadolu insanlar~n~n a~a~~~ yukar~~ yar~s~ nda hipokonun M2 çi~neme yüzeyinde bulunmad~~~na i~aret eder. Byblos insanlar~ n~ n hepsinde üç köklü M2'ye rastland~.
Üst üçüncü Az~~ Di~i (M3): 20 Byblos eri~kininde korunmu~tur.
Hipokon M3'ün çi~neme yüzeyinden büyük ölçüde kaybolmu~tur. Di~~ tac~~ bu durumda üçgen formundad~r (Resim: 7).
Tablo: VI'da 20 ya~~ di~inin Byblos ve eski Anadolu insanlar~ nda bu aç~-dan gösterdi~i varyasyon belirtilmi~tir.
TABLO: VI. Byblos ve eski Anadolu Toplumlar~ nda Hipokonum M 3'un Çi~neme Yüzündeki Görülme S~ k ~~~~ (%)
Birey Say~s~~ Hyp. normal Hyp. Kikül. Hyp. Kay bol. byblos Anadol IJ 20 7 5 50 28,ç 45 71,5
ESKI ANADOLU ~ NSANLARININ D~~~ MORFOLOJ~ LER~~ 741 Tablo: VI'dan da izlenebilece~i gibi, hipokon M3'ün çi~neme yüzünde ço~u kez bulunmamaktad~ r. Hipokonun kaybolma durumuna es-ki Anadolu insanlannda Byblos toplumundan daha s~kça rastlanmaktad~r. Ça~da~~ insan gruplar~nda M3 taç biçimi yönünden oldukça de~i~kendir. ~nceledi~imiz Byblos eri~kinlerinde normal bir az~~ görünümünde oldu~u halde, baz~~ Orta-Do~u toplumlar~nda (örne~in Mureybet neolitik serisi) hipokon ve metakonun kaybolmas~yla di~~ tac~~ adeta bir üst küçük az~~ di~i görünümünü alm~~t~ r. Taçlan mesiodistal yönde belirgin bir yass~la~ma gösteren Byblos eri~kinlerine s~k s~k rastlad~k (Resim: 8). Bu durum, di~in çene üzerinde normal geli~mesini yapabilece~i bir alan bulamamas~ndan da kaynaklanmaktad~ r. Evrim esnas~nda alt ve üst çenede a~~rl~kl~~ olarak ön arka yönde bir k~salma (küçülme) süreci izlenmi~tir. Di~~ boyutlanndaki de~i~menin çenelerdelci bu küçülme sürecine uyum sa~lamakta gecikmesi zaman zaman di~~ formunda ve di~in çene kemerindeki erüpsiyon tarz~nda baz~~ anormalliklerle kendini yans~ tmaktad~r.
An di~lerinin oklüzal yüzlerinde temel tüberküllerin yan~s~ra ek tüberkülcüklerin de kendini göstermesi di~~ çi~neme yüzeyine daha karma-~~k bir görünüm kazand~ rmaktad~ r. Byblos üçüncü an di~lerinde bununla ilgili örneklere az da olsa rastland~. ~~ o Byblos eri~kininde M3'lerin kökleri-ni ara~t~ rd~ k. Üç bireyde üç köklü, dört bireyde lingual ve disto-vestibüler kökler kayna~m~~, üç bireyde ise her üç kök tümüyle kayna~arak konik bir form alm~~t~r. Byblos eri~kinlerinin 8o'inin üst az~lannda irilik ili~kisi M > M' > M3 ~eklindedir. Geri kalanlar da ise bu formül ya M' > M3 > M' ya da M' > M' > M 3 olarak kar~~ m~za ç~ kar.
III. özet ve Sonuç
Lübnan'~n a~a~~~ yukar~~ 40 km kuzeyinde Akdeniz k~y~s~nda i~lek bir liman olarak tarih boyunca çe~itli uygarl~ klara hizmet veren Byblos antik kentinin Kalkolitik ça~la ya~~t nekropolünde 205 küp-mezar gün ~~~~~ na ç~-kar~ld~. ölülerin çömelmi~~ konumda bazen tek, bazen de çok yak~nlar~yla birlikte konulduklar~~ bu küpler içinde madenlerden ve k~ymetli ta~lardan yap~ lma çe~itli süs e~yalar~ , ölü hediyeleri ve tah~llar ele geçti. 53 bireyden olu~an iskelet serisinde süt ve sürekli di~ler morfolojik aç~dan incelendi. Anadolu ve Orta-Do~u'da ya~am~~~ baz~~ ça~da~~ toplumlar~ n di~leriyle kar-~~la~t~ rmalar yap~ld~. Süt di~lerinden kesici ve köpek di~leri lingual yüzey-lerindeki rölyefleriyle modem insanlara büyük benzerlik gösterirler. Süt molerlerinde oklüzal yüzdeki tüberkül say~s~~ ve oluklar~n plan~~ Byblos in-sanlar~ n~ n modern çizgide olduklar~ n~~ akla getirir. Dryopithecus di~~ plan~~
42 N1ET~ N ÖZBEK
sadece alt birinci az~~ di~inde korunmu~tur. Ikinci az~~ di~inde ise daha zi-yade dört tüberküllü ± plan~~ egemendir. Byblos sürekli molerlerinde gözlemledi~imiz bu özellikler günümüz insanlar~ n~~ da simgeler. Üst mo-lerlerde hipokon önden arkaya do~ru giderek küçülme ve yok olma süre-cini yans~t~ r. Carabelli tüberkülü üst ikinci süt az~~ ile üst birinci sürekli az~~ di~lerinde genellikle iri bir tüberkül olarak kar~~m~za ç~ kar. Sonuç ola-rak, Byblos Kalkolitik ça~~ insanlar~ n~ n di~lerinde bir yandan, uzak atalar~-m~z~ n baz~~ izlerini bulurken, di~er yandan tüm insan ~ rklar~ nda evrensel olarak izledi~imiz geli~me sürecinin tipik örneklerini görmekteyiz.
ESK~~ ANADOLU ~ NSANLARININ D~~~ MORFOLOJ~ LER~~ 743 IV. Kaynakça
BRABANT, H. 1065. "Observations sur l'âvolution de la denture tempo-raire humaine en Europe occidentale". Bull. Gr. ini Rech. Sc.
Sto-mat., 8; 235-302.
BRABANT, H. 1969. "Observations sur les dents des populations megalit-hiques d'Europe occidentale". Bull. Gr. Imt. Rech. Sc. Stomat.,
I 2:429-6o.
CAUVIN, J. 1968. Les outillages neolithiques de Byblos et du littoral libanais. Ed. Adrien Maisonneuve.
DUNAND, M. 1939. Foulles de Byblos. Ed. Geuthner, Paris.
HANIHARA, K. 1961. "Criteria for classif~cation of crown caracters of the human deciduous dentition". J. Anthrop. Soc. Nippon. 69:29.
HELLMANN, M. 1928. "Racial characters in human dentition".
Procee-dtng of the American Philosophical Society 67: '57-174: JOERGENSEN,
K. D. 1956. The deciduous dentition. Kopenhag Acta Odontologica Scandinavica.
JIERGENSEN, K.D. The deciduous dentition. Adescriptive and comparati-ve anatomical study. Acta Odontologica Scandinavica, yol. 14, subb. 20, Kjobenhavn.
ÖZBEK, M. 1974. Etude de la deformation cranienne artifkielle chez ks
Chalco-lithiques de Byblos (Liban). Doctorat de 3 eme cycle. Paris-VII.
ÖZBEK, M. 1976. Hommes de Byblos. Etude comparative des squekttes des ages
des Metaux au Proche-Orient. These de doctorat d'Etat. Universite de
Bordeaux I. France.
PATTE, E. 1962. La dentition des Neandertaliens. Masson et Cie. Paris.
PEDERSEN, P.O. 1949. The east greenland eskimo dentition. Kobenhavn. Medd. om Groenland.
ROBINSON, J.T. 1956. The dentition of the Australopithecus. Pretoria. Transvaal Museum.
SAKURA, H. 1970 "Dentition of the Amud man". in H. Suzuki ve F. Takai. The Amud Man and his cave site. The University of Tokyo. ss. 207-229.
' - - - _ i^ • -
Metin Özbek
r~~ ak-çömlekler. Resim lb — Küp mezar içinde ölü ile birlikte bulunan
0 oW1// ~ t ~~l ~ /111 / 11 •• ,,N \s,,,,w.s.,,, ,/////~~~~~~~~~~~~/ ~ /~ // 0000000000° ° 000000 000 0C")°° o O O O O O O O Metin Özbek
Metin Özbek E ci fritd
+4-
Y4
x4.
Resim 2 — Alt sürekli büyük az~~ dislerinde oklüzal di~~ planlar~. Pd: Protokonid; Hd: Hipokonid.
Hld: Hipokonülid; Md: Metakonid; Ed: Endokonid. M: Mezyal; D: Distal; L: Lingual; V: Vestibüler
Metin Özbek
Resim 3 — Üst çenede m2 ve M"de Resim 4 — Alt çenede P, ve P2
carabelli tüberkülü. (3 tüberküllü).
Resim 5 — Üst Orta kesici diste kürek formu.
Resim 6 — Üst lateral kesicinin lingual yüzünde belirgin kenar kristalar~.
Metin Özbek
Resim 7 — Üst çenede ak~l di~inin üçgen formu.
