Bitki İsimlerinin Türkçeleştirilmesine Dair Unutulan Bir Kitap: Illustrated Polyglottic Dictionary of Plant Names

Bitki İsimlerinin

Türkçeleştirilmesine Dair Unutulan Bir Kitap:

Illustrated Polyglottic Dictionary of

Plant Names

Emine ALÇITEPE

Galip ALÇITEPE

Çağdaş anlamda botanik bilimi ile ilgili ilk bilimsel çalışmalar Osmanlı İmpa- ratorluğu’nun son döneminde başlamıştır. Batılı anlamda ilk çalışma İshak Efendi’nin Mecmua-i Ulum-i Riyaziye adlı kitabının dördüncü cildinin sondan üçüncü makalesinin beşinci babı olan onaltı buçuk sayfalık risaledir¹. Yazarın Türkçe terim kullanma gibi bir çabası yoktur. Buna karşın dönemin botanikçi bilim insanlarından Salih Efendi, M. Ali Paşa, Es’ad Şerafeddin ve Şerafeddin Tevfik’in botanik terimlerinin Türkçeleştirilmesi konusunda kaygılar taşıdıklarını görüyoruz.

Adı geçen yazarların, ara sıra da olsa, Türkçe adlandırmalara yer verdikleri eserler şunlardır:

* Celal Bayar Üniversitesi, Akhisar Meslek Yüksek Okulu

1 Ekmeleddin İhsanoğlu, “Mühendishane-i Berr-i Humayun Başhocası İshak Efendi: Hayatı ve Çalışmaları Hakkında Arşiv Belgelerine Dayandırılan Bir Değerlendirme Denemesi”, Belleten, c. LIII, No. 207-208, s. 735-765; Asuman Baytop, Türkiye’de Botanik Tarihi Araştırmaları, İstanbul, 2003, s. 176-177; Yasin Altan-Galip Alçıtepe-Emine Alçıtepe,

“Osmanlı Alfabesi İle Basılan Bazı Botanik Kitapları”, Kebikeç, S. 20, s. 81; Emine Alçıtepe- Galip Alçıtepe, “Osmanlı İmparatorluğu’nun Son Yüzyılından Harf Devrimine Geçiş Sürecinde Botanik Kitapları”, Kebikeç, S. 23, s. 198.

Salih Efendi, İlm-i Hayvanat ve Nebatat, İstanbul, 1865, s. 90² Salih Efendi, Usul-i Menakıb-i Tabiiyyat, İstanbul³

Mehmed Ali Paşa, İlm-i Nebatat-ı Tıbbiye, İstanbul, 1875, 230 s.⁴ Mehmed Ali Paşa, Kitabu’l-Nebatat, İstanbul, 1900, 1000 s.⁵

Şerafeddin Tevfik, İlm-i Nebatat-i Tıbbi’den Mebhas-i Tasnif-i Nebatat, İstan- bul, 1910, 446 s.⁶

Es’ad Şerafeddin, Nebatat-i Tıbbiye Dersleri, İstanbul, 1910, 463 s.⁷ Es’ad Şerafeddin, Nebatat-i Seydalaniye, İstanbul, 1912, 704 s.⁸

Bütün bu çalışmaların yanında 1880’de Mıgırdıç Hekimyan’ın İlm-i Nebatat⁹ ve Apraham Hüdaverdi’nin Kriptogam¹⁰ adlı kitaplarının farklı bir yönü bulun- maktadır.

İlm-i Nebatat, Orman ve Maadin Mektebi müdürü ve aynı zamanda Fenn-i Orman öğretmeni olan Mıgırdıç Hekimyan tarafından 1880’de İstanbul’da Mihran Matbaası tarafından basılmıştır. 130 x 190 mm boyutunda olup 391 sayfadır.

Kriptogam ise Halkalı Ziraat Mekteb-i Alisi öğretmenlerinden Apraham Hü- daverdi ve Mehmed Fehim tarafından kaleme alınmış olup İstanbul’da 1913’te basılmıştır. 180 x 230 mm boyutlarındadır, 263 sayfadır.

Her iki kitap da on yedinci yüzyılda yazılmış olan Müşkilat’-i Ecza’dan daha farklı bir mahiyette olup bilimsel esaslar üzerine kurgulanmıştır¹¹.Bu iki çalış- mayı diğerlerinden ayıran en önemli fark, yazarların terimlerin Türkçeleştirilmesi konusunda duydukları kaygıyı dile getirmeleridir.

2 Asuman Baytop, a.g.e., s. 179-180; Yasin Altan ve diğerleri, a.g.m., s. 83; Emine Alçıtepe - Galip Alçıtepe, a.g.m., s. 199.

3 Asuman Baytop, a.g.e., s. 181; Yasin Altan ve diğerleri, a.g.m., s. 83; Emine Alçıtepe -Galip Alçıtepe, a.g.m., s. 199.

4 Asuman Baytop, a.g.e., s. 181-182; Yasin Altan ve diğerleri, a.g.m., s. 82; Emine Alçıtepe - Galip Alçıtepe, a.g.m., s. 200.

5 Asuman Baytop, a.g.e., s. 182; Yasin Altan ve diğerleri, a.g.m., s. 82; Emine Alçıtepe -Galip Alçıtepe, a.g.m., s. 200.

6 Asuman Baytop, a.g.e., s. 186; Yasin Altan ve diğerleri, a.g.m., s. 83; Emine Alçıtepe -Galip Alçıtepe, a.g.m., s. 202.

7 Asuman Baytop, a.g.e., s. 186; Yasin Altan ve diğerleri, a.g.m., s. 83; Emine Alçıtepe -Galip Alçıtepe, a.g.m., s. 201.

8 Asuman Baytop, a.g.e., s. 184-185; Yasin Altan ve diğerleri, a.g.m., s. 83; Emine Alçıtepe - Galip Alçıtepe, a.g.m., s. 201.

9 Şeref Ertek, “Ormancılık ve Ziraat Okulları İçin İlm-i Nebatat: Mıgırdıç Hekimyan, 1880 ve Apraham Allahverdi (Hudaverdi) / 1911-1913”, Osmanlı Bilim Araştırmaları, c. XI, S. 1-2, s. 305-308.

10 a.g.m., s. 311-312.

11 a.g.m., s. 311.

Örneğin Hekimyan, İlm-i Nebatat’ın son sayfasında “bazı nebatatın Türkçe isim- leri bulunmadığından bi’l-mecburiye Latinceleri yazıldığını ma’al-intizar beyan ederiz” demektedir¹². Yazara göre, bilimsel tanımlamalar ancak Türkçe olarak yapılmalıdır.

Çağdaş taksonomi 1700’lü yılların ortalarında İsveçli doğa bilimci Carl Linne’nin Systema Naturea adlı eseri ile başlamıştır. “Taksonomi” terimini ilk defa kullanan biliminsanı Fransız botanikçi A. P. de Candolle’dür. Latince ortak dil olarak kabul edilmiştir.

Ülkemizde bitkilerin Latince-Türkçe karşılıklarının verildiği ilk bitki isimleri sözlüğünü hazırlayan Şevki Akalın’dır. Eserinin adı Bitkiler Kılavuzu olup Bur- sa’da 1936’da basılmıştır.

150 x 205 mm boyutundaki kitapçık, 101 sayfadır. Yükseköğrenim öğrenci- lerinin bitki adlarının kolayca öğrenmelerini sağlamak amacı ile yazılmıştır. Ke- limeler Türkçe, Almanca, Latince karşılıkları ile verilmiştir. Şevki Akalın, toplam 614 kelime derlemiştir. Akalın, daha sonraki yıllarda bu defa Büyük Bitkiler Klavuzu’nu yayınlayacaktır. İlk cildi 1952’de, ikinci cildi ise 1956’da Ankara’da Güzel Sanatlar Matbbası’nda basılmıştır, toplam 752 sayfadır.

1936 yılında Mısır’da, bitki adlarının Latince, Arapça, Ermenice, İngilizce, Fransızca, Almanca, İtalyanca ve Türkçe karşılıklarının verildiği Illustrated

12 Paki Küçüker “Lugat-i Müşkilat-i Ecza’da Türkçe Bitki Adları”, Uluslararası Sosyal Araştır- malar Dergisi, c. III, S. 11, s. 401-415.

Şevki Akalın, Bitkiler Klavuzu, Bursa, 1936.

Polyglottic Dictionary of Plant Names adlı kitap yayınlanmıştır. Armenag Kevorg Bedevian tarafından yazılıp Kahire’de basılan eser, Şevki Akalın’ın çalışma- sından daha hacimlidir. Bedevian, bu çalışmasında 3.850 bitkinin Türkçe karşılığını resimlendirerek vermiştir.

Buna karşın 6.142 Latince, 6.142 İngi- lizce, 5.262 Almanca, 5.262 İtalyanca, 5.174 Ermenice, 4.910 Fransızca, 2.880 Arapça adlandırmada bulunmuştur.

Aynı yıl içinde farklı iki ülkede bası- lan ve yukarıda künyeleri verilen kitap- lar incelendiğinde yazarların birbirle- rinden etkilenmedikleri anlaşılmaktadır.

Her ikisi de ziraat kökenli ve eski bir Osmanlı Devleti vatandaşı, muhteme- len aynı eğitim anlayışı ile yetişmiş, bu bağlamda ortak bir literatürün ürünü olmalarına karşın hem ortaya çıkan terimler hem de kaynakça açısından eserlerinin birbirine benzemediği görülmek- tedir.

Armenag Kevork Bedevian’ın kitabı üç kez yayınlanmıştır:

Birinci basım: Kahire’de Argus & Papazian Presses’de 1936 yılında basılmış- tır. 145 x 200 mm ebatında olup 15+ 644+ 455+ 8 toplam 1.122 sayfadır. Ki- tap, Mısır Prensi Faruk’a ithaf edilmiştir. İthaf, Arapça ve İngilizce olarak yazıl- mıştır¹³.

İkinci basım: 1994’te Kahire’de Madbouli Bookshop’da basılmıştır. Çalışma- larımız sırasında bir örneğini temin edemedik.

Üçüncü basım: 2006’da Kahire’de Madbouli Library’de basılmıştır. 180 x 250 mm ebatında olup 16+ 644+ 456 = 1.116 sayfadır.

Resim-4: Armenag Kevorg Bedevian, Illustrated Polyglottic Dictionary of Plant Names, Cairo, 2006.

Kitabın giriş kısmında Gize Tarım Okulu Müdürü W. Lawrence Balls’ın bir sunuş yazısı bulunmaktadır. Balls, ilgili yazısında şu görüşlere yer vermiştir:

13 Armenag Kevorg Bedevian, Illustrated Polyglottic Dictionary of Plant Names, Cairo, 1936, s. IV- V.

Şevki Akalın, Büyük Bitkiler Klavuzu, Ankara, 1952.

“Bedevian, 1913 yılında Gize Ta- rım Okulu Pamuk Araştırmaları labo- ratuarı’na asistan olarak atanmıştır.

Yıllarca benim asistanlığımı yapmıştır.

Bu kitabın amacı, Doğu Akdeniz hav- zasında yayılış gösteren bitkileri bir kitapta toplamaktır.

Mısır’ da konuşma dili çeşitlilik gösterir. Bu nedenle ülkemizde yaşa- yan Levantenlerin kendi dilleri ile yap- tıkları adlandırmalara ayrı bir önem verilmiştir.”¹⁴

Armenag Kevork Bedevian’ın, ön- sözde kullandığı ifadeyi şöylece özetle- yebiliriz: Gize Tarım Okulu’nda yirmi beş yıl önce çalışmalara başladım.

Daha sonra bitki isimlerini tek kitapta toplamak gibi zor bir hedefe adeta kenetlendim. Öğrencilerimi de bu konuda yönlendirdim. Kızım Hoki Bedevian, İngilizce, Fransızca, İtalyan- ca ve Ermenice bilmektedir. İndeksin

14 a.g.e., s. IX.

Armenag Kevorg Bedevian, Illustrated Polyglottic Dictionary of Plant Names, Cairo,

1936.

İthaf yazısında kullanılan Prens Faruk portresi ile ithaf yazısı.

hazırlanmasını tek başına üstlenmiştir. Arapça tanımlamalarda ise Mahmud Kürdi yardım etmiştir.

Kitabın yazımında sözlük, flora, botanik çalışmaları ve peryodik yayınlardan yararlandım. Hedefim, tıp ve tarım öğrencilerinin yanı sıra ilaç üretenler, çiçekçi- ler, bahçeciler, böcekbilimciler ve tabii ki, dil bilimcilere yardım etmektir’¹⁵.

Campanula cinsini baz alarak kitapta adlandırmanın nasıl yapıldığını şu şekil- de örnekleyebiliriz.¹⁶

Sonuç

1930-1950 yılları arasında Mustafa Kemal’in önderliğinde Türk Dil Kurumu, bilim terimlerini Türkçeleştirme çalışmalarını bir tür kampanyaya çevirmiştir.

Botanik bilimi ile ilintili terimler de bu kapsamda değerlendirilmiştir. İlgili dö- nemde yapılan çalışmalar ve ortaya çıkan sözlük, bu makalenin yazarları tarafın- dan Botanik Terimlerini Türkçeleştirme Çalışmaları adı altında kitaplaştırılmış olup basım aşamasındadır. Ancak Bedevian’ın bilimsel esaslar dahilinde yazılan kita- bının 1930’dan günümüze bitki adlarının, Turhan Baytop’un 1984 yılında bası- lan Türkçe Bitki Adları Sözlüğü adlı kitabı dışında Türkçeleştirilmesi konusunda yapılan hemen hemen hiçbir çalışmada kullanılmamış olması dikkat çekici oldu- ğu kadar üzüntü vericidir.

15 a.g.e., s. XI.

16 a.g.e., s. 136-137.

Adlandırma örnekleri

Kaynakça

Alçetepe, Emine ve Galip Alçıtepe, “Osmanlı İmparatorluğu’nun Son Yüzyılından Harf Devrimine Geçiş Sürecinde Botanik Kitapları”, Kebikeç, S. 23, s. 197-207.

Altan, Yasin, Galip Alçıtepe ve Emine Alçıtepe, “Osmanlı Alfabesi İle Basılan Bazı Botanik Kitapları”, Kebikeç, S. 20, s. 81-98.

Baytop, Asuman, Türkiye’de Botanik Tarihi Araştırmaları, İstanbul, 2003.

--- Türkçe Bitki Adları Sözlüğü, Ankara, 1984.

Bedevian, Armenag Kevorg, Illustrated Polyglottic Dictionary of Plant Names, Cairo, 1936.

Ertek, Şeref, “Ormancılık ve Ziraat Okulları İçin İlm-i Nebatat: Mıgırdıç Hekimyan, 1880 ve Apraham Allahverdi (Hudaverdi) / 1911-1913”, Osmanlı Bilim Araştırmaları, c. XI, S. 1-2, s. 305-308.

İhsanoğlu, Ekmeleddin, “Mühendishane-i Berr-i Humayun Başhocası İshak Efendi: Hayatı ve Çalışmaları Hakkında Arşiv Belgelerine Dayandırılan Bir Değerlendirme Denemesi”, Belleten, c. LIII, No. 207-208, s. 735-765.

Küçüker, Paki, “Lugat-i Müşkilat-ı Ecza’da Türkçe Bitki Adları”, Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, c. III, S. 11, s. 401-415.

Öz: Ülkemizde modern botanik bilimi Osmanlı Devleti’nin son döneminde başlamıştır.

Daha o dönemde bilim terimlerinin Türkçe olarak verilmesi tartışma konusu olmuştur.

Günümüzde de birtakım deneme çalışmalarının yapıldığını görmekteyiz. 1936’da eski bir Osmanlı toprağı olan Mısır’da Armenak Kevork Bedevian, aralarında Türkçenin de olduğu sekiz dili esas alarak bir bitki bilimleri sözlüğü hazırlamıştır. Bitkilerin çizimleri ile birlikte verildiği sözlük, ülkemizde nerede ise bilinmemektedir. Amacımız söz konusu sözlüğü ta- nıtmaktır.

Anahtar sözcükler: Armenak Kevork Bedevian, botanik, bitki, Illustrated Polyglottic Dictionary of Plant Names

A Forgotten Book On Plant Names Translated into Turkish: Illustrated Polyglottic Dictionary of Plant Names

Abstract: The history of modern botanical science in Turkey dates back to the last period of the Ottoman Empire. Even in those days, using Turkish equivalents of the foreign scientific terminology was a controversial issue. Nowadays we can see that there are some initiatives for translating scientific terminology in Turkish. In 1936, Armenak Kevork Bedevian prepared a botany dictionary in Egypt, which was on Ottoman territory in those days. He took eight languages into consideration, one of which was Turkish. This dictionary, which illustrates the words with drawings, is almost unknown in our country. Our aim is to introduce this dictionary to academic world.

Key Words: Armenak Kevork Bedevian, botany, plant, Illustrated Polyglottic Dictionary of Plant Names

Diploma’tik Eğitim Tarihimiz: Şahadetname’den Diploma’ya V

Ankara Gazi İlk Numune Erkek İdadisi Tasdiknamesi, Mehmet Nuri Efendi, 1926 [Ahmet Yüksel koleksiyonu]