Kutadgu Bilig'de kilemeler (1)

Türk DilleriAraştırmaları7 (1997): 19-40

Kutadgu Bilig'de

(1)*

ZuhalKargıÖlmez (Ankara)

Bugüne kadar Kutadgu Bilig üzerine yüzlerceçalışma yapılmıştır. Metin

yayımının dışında yapıtın çeşitli açılardan incelenmesine dayanan birçok makale yayımlanmıştır. Bilindiğigibi buçalışmalarKutadgu Bilig'in önemi, dili, sözvarlığıveiçeriği hakkındadır.Biz de buçalışmamızda, anlatımagüç katan. ve pekiştiren ikilemelerin Kutadgu Bilig'deki kullanımıüzerinde durmak istiyoruz.

"Türlc Dilindeİkileme"konusu gerek genel, gerekse özel olarakçeşitli araştıncılar tarafından incelenmiştir.Bu konudaki ilkçalışmayı 19.yüzyılın sonunda Karl Foyyapmıştırl. Bunudiğer çalışmalarizler.t

*

2

"Kutadgu Bilig'deıkilemeler(2)" için bkz.Klaus RöhrbornArmağanı (baskıda).

Karl Foy, "Studien zur Osmanisehen Syntax, das Hendiadyoin und die Wortfolge "ana baba" ,Mitıeilungendes Seminars [ür Orientalische Sprachen (MSOS),II. c., 2. bölüm, s. 105-136, 1899 Berlin.

Saadetçağatay,"Uygurcada Hendiadyoinler", Dil veTarih-Coğrafya Fakültesi. Yıl/ık Çalışmalar Dergisi,sayı: 1; aynı yazı ikinci kezTürk Lehçeleri Üzerine Denemeler,Ankara 1978, s. 29-66'da dayayımlanmıştır.

O. Nedim Tuna, "Türkçede Tekrarlar",ıstanbulÜniversitesi Edebiyat Fakültesi,

Türk Dili veEdebiyatıDergisi,cilt: III, s. 429-447, 1948İstanbul.

Hasan Eren, "ıkizKelimelerin Tarihine Dair", Dil veTarih-CoğrafyaFakültesi Dergisi,cilt: VII,sayı:2, s. 283-286, 1949 Ankara

H. Marchand, "Alliteratiorı, Ablaut und Reim in der Türkisehen Zwillingsformen",Oriens,cilt: V, s. 60-69, 1952Lei.ıen

M. A.Ağakay, "İkizlemeler Üzerine", Türk Dili,cilt: II,sayı 16, s. 189-191, 1953 Ankara;Türk Dili,cilt: II,sayı: 17, s. 268·271, 1953 Ankara.

M. A.Ağakay,"TürkçedeKelimeKoşmaları",Türk DiliAraştırmaları Yıllığı­ Bel/eten,1954 Ankara

Andreas Tietze, "Reduplikasyon ve (r) He Kurulmuş Çift Sözler", Reşit Rahmeti Arat için,Ankara 1966, s. 423-429

"Uygurcada Hendiadyoinler" adlı yazısında çağatay, hendiadyoinin tanımını şöyleverir: "Aynımanada yahutyakınmanadaki iki kelimenin bir tek kelime gibi bir anlam ifade etmesine Hendiadyoin denir. Hendiadyoinler ekseriya iki sinonimden ibaretttir. (...) Bunların yanındabirbirini tamam-layan, bazen de birbirininkarşılığıhattazıddıolan kelimelerden mürekkeb Hend-n'lervardırki bu gibiteşkillerin kısımlarınaantonyme deriz"."

Hatiboğluise ikilemelerhakkında şubilgileri verir: "İkileme, anlatım gü-cünüartırrnak, anlamı pekiştirmek, kavramı zenginleştirrnekamacıyle, aynı sözcüğüntekrar edilmesi veya anlamlarıbibirineyakınyahutkarşıtolan ya da sesleri birbiriniandıranikisözcüğünyan yanakullanılmasıdır't.f

Dilbilimteriınıeri sözlüğündeisetanım şöyleverilir: "Anlama güç katmak amacıylabir birimi, seslemiyineleme.aralarındabenzerlik bulunan birimleri art arda kullanma (örn. ölen ölene, güzel güzel, ev mev, vb.j.>

Türkçe Sözlük'te ise tanım şöyledir: "Anlamı güçlendirrnek için aynı kelimenintekrarlanması,anlamlan birbirineyakın, karşıtolan veya sesleri birbirini andırankelimelerin yanyanakullanılması'tf

İkilemeiçin yapılan tanımlardada görüldüğügibi ikilemeler daha çokeş ya da zıt anlamlı sözcüklerin tekrannadayanır.Bu nedenle biz de Kutadgu Bilig'deki ikilemeleri incelerken"eş, yakınvezıt anlamlı"sözcükleriçıkar­ dık.Oldukça hacimli bir yapıtolan Kutadgu Bilig'deki ikilemelerinsayısı fazla olduğuiçin tek yazıda yayımlamak yerine parça parça yayımlamayı yeğledik.

İkilemeleri sıralarkenalfabetiksırayıizledik,eşvezıt anlamlı tekrarlarıbir aradaaldık. Aynıikilemedeki sözcükler yerdeğiştirerek(örn. edgü isiz, isi: edgü gibi) tekrarlanmışsa hemen altındabu ikilemeye de yer verdik. Be-lirlediğimizikilemeaynıylaya daaynıanlamda amafarklısözcüklerle Orhon Türkçesi ya da Uygurcadageçmişsebunlan da belirttik.İkilemenin geçtiği

3

4

5 6

O. Nedim Tuna, "TürkçeninSayıca EşHeceliİkilemelerinde SıralamaKurallan ve Tabii BirÜnsüzDizisi", Türk Dili Araştırmaları Yıllığı-Belleıen 1982-1983, Ankara 1986, s. 163-228.

Talat Tekin, "İkilemeler",Orhan Yazuları:Kül Tigin, BilgeKağan, Tunyukuk, Simurg yay.,İstanbul 1995, s. 15-17.

ErhanAydın"OrhonYazıtlarındaHendiadyoinler",Türk Dili, sayı:544, Nisan 1997, s. 417-421.

S.çağatay,Türk Lehçeleri Üzerine Denemeler, s. 29-30 Hatiboğlu,a. g. e. s. 9

Berke Vardar,AçıklamalıDilbilim TerimleriSözlüğü, 1988 Ankara, s. 125. Türkçe Sözlük,cilt: ı. 1988 Ankara, s. 691

KUTADGUBİLiG'DE İKİLEMELER(1) ıı

beyti ve çevirisini verirkeneğerikileme birden fazla beyittegeçmişse geçtiği ilk beyitiaktardık, diğerlerininise sadecegeçtiğibeyitnumarasınıvermekle yetindik. Beyitlerin çevirisini verirken Arat'ın çalışmasından yararlandık, kimi çevirileriaynıyla alırken,kimilerinde isedeğişiklikler yaptık; değişiklik yaptıklarımızın yanınaise biryıldızkoyarakbunlarınhangileriolduğunu be-lirtmeyeçalıştık.Aynca bunabağlıolarakokunuşu değişmişolan kimi söz-cükleri de yeni okunuşbiçimleriyle verdik.

açto~ aç-tok; açlıktokluk

296i: isigtumlığaç tok yadağhemyalıfiğ kılıçbaldu ok yir ay ilig biling

"Onlarsıcakta, soğuktaaç, tok, yaya ve çıplakhalde;kılıç,balta ve ok darbelerine maruzkalırlar; ey hükümdar bunu bil"

4794: ...açımtokum açığsüçig acı-tatlı

453i: uluğ sen olarboldısinde kiçig kiçigke uluğ boldı açığsiiçig

"Sen büyüksün, onlar senden küçüktür; büyük küçüğe karşı daima lütufkar vemüşfikolur"

4772: açığsüçig ....

açığh toduğlı acıkan ve doyan

3663: apaoğlanınbarça erklig bayat açığlı to4uglıtörüttü bu at

"Kadir Tanninsanoğullarınınhepsiniacıkanve doyan mahluklar olarakyarattıve onlara böyle ad verdi"

3753:açığlı toduğlıka.... açuk hem yarukaçık

2000: közitok kerek hemuvutluğtüzün

açuk hem yarukbolsakılkınsözün

"Bey tokgözlü,haya sahibi veyumuşak tabiatlı olmalı, sözünde ve hareketindeaçık davranmalıdır"

adaş koldaş arkadaş,dost, eş-dost (krş.Uyg. adaş böşüg) 1697: adaş koldaş erdeş tutundı kalın

"Bir çok dost vearkadaş edindi; dost ve arkadaş insan için bir destektir" 6586: adaş koldaşım... 6582: adaş koldaşımda . 6537: adaş koldaşırnka . koldaş adaş

1698: kiming bolsakoldaş adaşıtelim anıfiğ arkasıbek kaya olyalım

"Kiminarkadaşıve dostu çok ise, oarkasını sağlamveyalçınbir kayayadayamışdemektir"

4542, 4576: ...koldaş adaş

adaş koldaş erdeş arkadaş, dost, eş-dost

Clauson, bu yapının"double Hend."olduğunubelirtir (ED na).

1697: adaş koldaş erdeş tutundı kalın adaş koldaşol erke arka bilin

"Bir çok dost ve arkadaş edindi; dost ve arkadaşinsan için bir destektir"

2276,3392,4186,4217,4218,4579: ....adaş koldaş erdeş a"(ı)r-seç- ayırmak, seçmek, seçip ayırmak

5529: asığlığ kayuolasığsız ~ayu'

senadra seçetut ay bilge bügü

"Ey! hakim bilge hangisiyararlıhangisiyararsızsenayınpseç" 6031: .... adra seçe

seç-

adir-5515: ay iligtapuğçıbukaçtürlüg 01

seçe adra tutğıl yafiğrlmasu yol

"Ey hükümdar, hizmetkar bir kaç türlüdür;bunlarıseçipayırarak davran kiyollarını şaşırmasınlar"

adır- ö.,ür- ayırmak,seçmek, seçipayırmak B 39: munıfiğtertibin me kitabda aça

adsrmış öt!ürmi1l;camugnı seçe

"Bunlarındüzenini bu kitaptaaçıklayarakhepsini seçipayırmış" 329: adırsaödürse .

KUTADGU BtLlG'DE tKtLEMELER(1) 23

öçlür-

adir-385: öt!ürdi adsrdı kötürdi mini azuklaryolındınkiterdi mini

"O seçti,ayırdı, be~iyükseltti; beni yolunu şaşırmışlar arasından uzaklaştırdı"

6624: ödürdümagırdım...

ağıçuz altınve gümüşle işlenmiş yaldızlıipek kumaş (krş. ED 78a; krş. Uyg,ağı barım)

902: kayuneng uçuz bolsa yirde yatur ağıçuzagır boldıtörde yatur

"Değersizolan şey yerde yatar, ipekkumaşise değerli olduğu içinbaş köşedeyeralır."

1426,4773,5367,6523: agıçuz

ağı ~azna~ hazine, mal-mülk; kaznak, Arapça lJaz/na'nınOrta İran dillerinden birinin aracılığıyla ödünçlerımişbiçimidir (Tezean, 1981: 48, aynca bkz. TMENIII,§ 1485,~D684b)

1034: sözin kesti açtı ağıkaznak:

ülediüküş nefiğ çığaylarQ$

"Sözlerini burada kesti, hazineleriniaçtı;fakir-fukaraya çok mal dağıttı"

1719,2742,2799,2822,5368:agı~azn$ ağıruçuzdeğer,bedel; fiyat, ücret (krş, DTS 19b)

2802: kamuğ nefigtavanğbiligli kerek ağırın uçuzin ukuglıkerek

"Bütüneşyave mallan bilen, her şeyin değerini bilen, anlayan bir insanolmalıdır"*

ağırlık uçuzluk değer

3762: ağırlı/f uçuzluk bayattınturur ölüm ya tiriglik hemandınerür

"Birşeyin değeriniölçmek, değerlendirmek Tanndandır;ölüm ve hayat daondandır"*

alp elgi king cömert, eli açık

3660: yimeyakşı aymışbügü bilgi king ajundaçavıkmışalp, elgi king

"Dünyada ünsalmış,cömert, eliaçık,bilgili kişine güzelsöylemiş" 6488: ...akı elgi king

alp king elig cömert, eli açık

43: tüzünerdialçakkılınçısilig uvutluğ bağırsak akıking elig

"Yumuşak huylu, alçak gönüllü, iyi tavırlı, utanmayı bilen, şefkatlive cömertti."

55, 4536: akıking elig

abm birimalış-veriş,alacak verecek(krş.DTS 35a; ED 145a)

2804: alımlfa birimkeofiğaybolsa öz uluğkakiçigke süçig tutsa söz

"Alış-verişte iyi davranmalı; büyüğe ve küçüğe karşı tatlı dil kullanmalıdır"*

4539: alırnkabirimke....

alış hem biriş alış-veriş,ticaret; ilişki, münasebet (krş. DTS 36a: alış

beriş;ED 152a) ,

4305: safiğa tefiğ tuşufiğbirle iltiş barış katılgıl karılğıl alış hem biriş

"Sen kendi akranlanmsık-sıkziyaret et; anlarakatılve onlar ile ilişkinikesme"

442i: ....alışhem biriş

alp atımcesur, kahraman (krş.Uyg. alp atım, K. Röhrbom, Uigurisches Wörterbuch,2, 1979, 105 b)

i96i: budunkatalusıkerekalpatım bedükişkeötrü bu bolsa titim

"Halkın seçkin kişisinincesur ve kahraman olması gerekir; büyükişleriçin böyleinatçıveaziınkar olmalı"

2043, 2274, 5911,6393: ....alp atım

atım alp (KB dizinindealp atım biçimindeverilmiş,ancak metinde bu ikilemeatımalpbiçimindedir)

KUTADGU BtLtG'DEtKİLEMELER(1) 25

1949: bu beglikkeaşnutüpaşlıkerek atımalpkatığkurç yanatofiğyürek

"İnsanın beyolabilmesi için asil soydan gelmesi gerekir; bey . cesur, kahraman, çok kuvvetli ve yürekliolmalıdır."

altun kümüş altın, gümüş

761: telim neng tavar birdi ögdi üküş(Arat: öküş) ağırladı birdi köraltun kümü1

."Ona çok mal mülk verdi ve onu çok övdü; ona ihsanda bulundu ve çokaltın, gümüşverdi

948,1043,1129,1150,1190,1196,1363,1403,1420,1725, 2178, 2409, 2411, 2542, 2742, 2743, 2754, 3021, 5290, 5357,5363,5753: altun kümüş 2411: altun kümüşni., 3127: altun kümüşke . 3028: altun kümüşüg . kümüşaltun

2746: sevügnefiğbu can canda yigreksevüg

kümü1 altun ol canda kedrek sevüg

"Bu can sevilecek birşeydir,ondan daha çok sevilecekşey, altın vekümüştür; o candan çok dahakıymetlidir"

(alim bügü alim, bilgin

4346: yok erse ajunda bu (alim bügü

tikip önmegey erdi yirde yigü

"Dünyada bu bilginlerolmasaydı,yere yiyecek birşeydikilip yetişmeyecekti,"

arka yölek arka, destek, yardımcı.Sözcük,KB dizininde hemyülek, hem deyölek biçimlerinde yeralır.Sözcük günümüz Türk dillerinde

ö'lüolduğuiçin öileyölek okumak gerekir(krş.ED 928a: TeL.

työlök, Hak. çöleg, Kır.jölök)

90: bayat birdi barçatilemiştilek

bayat ok bolu birsüarka yölek (Arat: yülek)

"Tann bütün dilemiş olduğundileklerini verdi, Tann bundan sonra da sana arka destek olsun."

arzu havaarzu, istek, dilek-istek

5759: sen emdi tükel dünya devletyidifiğ köfiğül bastıfiğ arzu hava bekledifiğ

"Sen dünya ve devletin her çeşidini elde ettin; gönlünehakim olarak istek vearzularınaengeloldun."

2793: ....arzu havağ....

havaarzu

1315: kişi yasıkolmaözüfiğ kılmayas neçe edgülükkılhava arzubas

"Başkasının zararınıisteme, sen debaşkasınazarar verme; hep iyilik yap arzu veisteğinehakim ol"

4807: hava arzu ....

3644,6079,6257,6354:hava arzularka arzu tilek istek, dilek, dilek-istek

_ 122: takıma negü ersearzu tilek

bayatokbolubirsüarka yölek(Aratyülek)

"Dahabaşkane gibi dileği var ise, Tann ona daima arka ve destek olsun" 136,602, 1045, 3481,4728,4785,5096,5819: ....arzu tilek 5026:arzu tilekin 4956,5613,6412,6413:arzutilekifiğ 6088:arzu tilekke 4935:arzu tilekni 3153:arzum tilekim ri/ekarzu

567: kamuğkatusulur kör erdemlig er bu erdem bile ertilek arzuyir

"Bak, erdemli insanın herkese faydası dokunur; bu erdem ile insan bütünarzularına kavuşur?"

3138: tilek arzu... 487: tilek arznka 4681: tilek arzular 5749: tilek arzularka ..

4563,4732,4802: tilek arzusın arzu tilek umdu arzu, istek

KUTADGUBıUG'DE ıKıLEMELER (1) 27

5895: bayat birsü iki ajun edgüsi aya kelsü arzu tilek umdusı

"Tanrıona her iki dünya nimetini versin; bütün arzusu, isteği hemen oluversin"*

asıg tusu yarar, fayda(krş.Uyg. asıg tusu,çağatay 1978: 46) 3258: kalı kelseasgı tususı safiğa

yime kelmese senyasıyokmanga

"Eğergelirsen senin içinyararlıolur;eğergelmesen de bana bir zarar gelmez"*

aş içgü yiyecek, içecek, yeme-içme, yiyecek-içecek (krş. Uyg. aş içkü, çağatay1978: 46)

2318:

a,

aş içgü turur bu tiriglikotı

"İnsanın adını tuz-ekmek, yiyecek ve içecek dünyaya yayar; yaşamın ilacıyiyecek ve içecektir."*

2322,2826,4348,4537,4580,4587,4645,4646,4652, 4658, 4660, 4662,4664,4676,5033, 5823, 6284: ....aş içgü

aşsuvyiyecek, içecek, yeme-içme, yiyecek-içecek 1998: iyekılmış işlerneçe yig bolur

iye yiseaşsuv neçe ig bolur

"Acele yapılan iş ne kadar iyi olabilir, acele yenilen yiyecek, içecek isehastalıkgetirir."*

2829,2846,2857,4647,4648: ....aş sUY aş suv yigü yeme-içme, ziyafet

4578: bularda kayu erseaş suv yigü

anı tefiğle barğuazubarmağu

"Bu ziyafetlerden hangisine gitmek, hangisine gitmemek gerektiğinibilmeli"

atadğırataygır

4441: yigü kedgümingü atat/gırsülük bulardın çıkarhem yüdürgükölük

hayvanlanm bunlaryetiştirir.'?" 5781: ... at adğır...

at çayad, ün, şöhret, ad-san, krş. OT:at kü

A28: yusufuluğ başhacib tipatıçaVl ajundayayılmışturur

"Yusuf ulu Has Hacib olarak, onun adı ve şöhreti dünyaya yayılmıştır."

2050,6108:atı çavı

at çay ün ad, ün şöhret,ad-san

3095: keçürdi küvençinsevinçin küni ajunkayadıldı atıçav üni

"Gününü sevinç içinde güvençle geçirdi; adı, şöhreti ve ünü dünyayayayıldı"

ata anababa, anne, ana-baba

41: atada anada bağırsak bolup tiler erditutçı bayattınkolup

"Babadan ve anadan daha merhametliydi; Tanndan daima bunu dilerdi"* 717: atada anada... 1569,5159:atafiğnı anafiğnı 5158:atanıfiğ ananıng 1219:atası anası 37, 3389:atasın anasın

atlığ külüg adlı, şöhretli (krş.Uyg. at kü ad, isim, şöhret, çağatay, 1978: 46; ayncakrş.ED 717b-718a:atlığ külüg(Hend.)

1797: bayatkimke birse 'inayet ülüg tilekke tegirboldı atlığkülüg

"Tann kime yardımedip kısrnetverirse, odileğinekavuşurVf' şöhretsahibi olur"* .

2081: ...atlığ külüg barça bütünbütün, hep, hepsi

1042: yondıbir ança bu yanglıgkutun tüzüldiilibudnıbarça bütün

KUTADGU BtLtG'DEtKİLEMELER(1) 29

"Bir müddet böyle huzur ve barış içinde geçti; halkın ve memleketin hepsi düzene girdi"*

barışgu kelişgü geliş-gidiş (krş. ED 369b) '4569: katılsaözüm menkişilerbile

barışğu keli~gükerek men küle

"Ben insanlara karıştığımdave onlara gidip geldiğimdebunu . gülerek,endişesizve huzur içindeyapmalıyım"*

kelişgü barışgu

4168: kapuğdakıbirle yaraşğukerek katılğu keli~gü barışğukerek

"Kapıdakiinsanlar ile iyi anlaşmalı, onlarakarışmalıve onlara

gidip-gelmelidir" '

belgü nişan işaret, nişan (krş.DTS 93b) 1522: boluptuğmadukteg yitipbardıcan

ajunda atı kaldıbelgü nişan

"Ruh, hiç doğmamış gibi kaybolup gitti;işaretolarak dünyada sadeceadı kaldı"*

1648: belgünişan

1693: belgü nişan

bıç-kes- kesrnek, kesip biçrnek (krş.Uyg. bıç- kes- DTS, s. 104b) 810: bu bögde biçek kim eligde turur

bıçığlı kesigli turur ay unur

"Ey güçlü insan elimde duran bu hançer, bıçakbiçen ve kesen bir alettir"*

811: ...bıçarmen keser men...."

bil-

01.<-

bileyin ukayınbüteyin sang a

"Bunun anlamınınne olduğunu bana söyle; ben de bileyim ve sana güveneyim"*

2827: bileyin nkayın...

uk-

ukuşluğukarmu bilirmü negü

"Ondainsanların söyleyeceğibir kusur varmı? Akıllı kişibunun neolduğunuanlar mı?"*

bilge bügü bilgin, bilge,akıllı (krş, DTS 99b) 191: bu kün tügme1.caşıng aybilge bügü

özüm 'uzrin aysa yime eymenü

"Ey, bilge kişi ben bugün çekinerek sana ÖZTÜmü söylersem banakaşınıçatma"*

192, 287,495, 1743,2518, 2699, 2785, 3934,4682, 4723,5529, 5921: .... bilge bügü....

bügü bilge(krş.DTS i16b)

223: bügü bilgebegler budunkabaşı kılıçbirleitmişbiligsizişi

"Halkın başında bulunan bilgin, akıllı beyler bilgisizin işini kılıçlayolunakoymuşlardır"*

405, 2513, 5912: ....bügü bilge... bilig hem ukuşbilgi, akıl

1679: yanut birdiögdülmişiligkutı

bilig hem u/fu1 ol bu erdem atı

"Ögdülmiş yanıt verdi: -Ey devletli hükümdar, bu faziletin'bir

adıda bilgi veakıldır' 1947: ....bilig hem ukuş ukuşhembilig

1940: bayat birdi emdi safiğaögköfiğül

u/fu1 hem bilig birle boldufiğ amul

"Tann sanaşimdi akıl ve gönül verdi; akıl ve bilgi ile rahata eriştin"*

biliglig ukuşluğbilgili, akıllı, anlayışlı

1972: biliglig u/fu11uğ bügü ilçi beg ikigün ajunda bolur omıyig

"Bilgili veakıllıbilge hükümdann her iki dünyada da makamı yüksek olur."*

KUTADOU BtUO'DE tK1LEMELER(1) 31

boeJsın vücut, beden, boy-bos; insan(krş.Uyg. bod sm DTS 107a) 1618: bubodsın yorığlıkarabaş kalın

kişitipınanğu kişiyokbilin

"İnsan kılığında dolaşan bu hizmetkartakımı kalabalıktır;fakat bil ki, içlerinde insan diye güvenilecek kimse yoktur."

1849, 2:663, 6596: .... bod sın.... bodun il halk

5542: .bayuğaybodunilitilgey orun neçe kolsa kaznak gazine urun

"Halkzenginleşir,saltanatişleridüzene konur; ne kadar istersen o kadar hazine toplayabilirsip"*

5945: ...bodm il ...

boş azad hür, özgür (krş.DTS 113b)

2307: boşazadkişibarça edgükulı sen edgükıluaç könilikyolı

"Özgür insanların hepsi iyilik kuludur; sen iyilik yaparak doğrulukyolunu aç"*

2406, 2408, 2990: boş azad ... bügü bilge bkz. bilge bügü

bügü bilgi

king

1100: yine yakşı aymışbügü bilgi king

eşitgilmum sen ayakızğueng

"bilgisi geniş,bilgin kişiyine iyi söylemiş;ey mutlu insan sen bunu dinle"*

3254, 4707, 6488: ...bügü bilgi king

bütün çın doğru,dürüst, gerçek (krş.DTS 134b) 424: bağırsak bütünçın kılınçıköni

tiliköfiğlitüz bolsa bilse mum

"O şefkatli, doğruve dürüst yaradılışlı,içi dışıbir ve işi bilen biriolmalı"*

763, 1724, 1863,2436, 2585, 2607, 2676, 2753, 2831, 2835, 2849, 2885, 2926,4145: ....bütün çın ....

çınbütün

352: kişiikiajunnıtutsakııtun

kutadmışbolur bu sözümçın bütün

"İnsan her iki dünyayı devletle elinde tutarsa mutlu olur; bu sözümdoğrudur"*

407, 868, 2744, 2830, 5330: ....çın bütün.... canlığtirig diri,canlı

6056: olatçıturur köritilmişlerig buzuğlı yorıtmağlı canlığtirig

"Düzene girmişolanlan bozan ve yaşayan canlılan hareketsiz bırakanbuathdır"*

çavkü ün, şan, şöhret, ad-san 458: tözüilke tegdi iligedgüsi

ajunkayadıldıbuçavıkiisi

"Hükümdarın iyiliğibütün halkaulaştı;onunşanı, şöhretibütün dünyayayayıldı"*

küçay (krş.DTS 322b)

2060: adınma bubiş nefiğ yırak tutğubeg atıedgübolsakü çav bolğuteg

"Bey,eğer adınıniyi nam veşöhretle yayılmasınıisterse,şu beş şeyikendinden uzaktutmalıdır"

2320, 6502: ...kü çay.... 2945: ....kü çavın.... 87,3173: ...küsi çayı...

çavluğkülüg ünlü, şöhretli (krş. DTS 142b) 2083: yüzikörki körklüg kerek beg yülüg

bodıortu bolsa neçavluğ külüg

"Bey güzel yüzlü, saçı sakalıdüzgün, orta boylu ve şan, ş?hret sahibi olmalıdır?"

2298, 4092: ...çavluğ külüg...

külügçavlığ

4525: tümen mifiğkülügçavlıgersiglerig tişiler anıyirke kömdi tirig

KUTADGUBİLİG'DEİKİLEMELER (i)

gömmüşlerdir'

33

çerig sü ordu (krş. DTS 144b)

B38: yime bu çerig sü er at makamuğ negü teg tirilgü yir bulguyoluğ

"Ayrıcabu ordununnasıl toplanacağını,konak yerinin ve sefer yolununnasıl seçileceğini..."*

2333: ....çerig sü....

sü çerig

2333: üküşsü çerigerse başsızbolur bubaşsızçerig sü yüreksiz bolur

"Kalabalık ordu başsız olur, başsız olan ordu ise, cesaretsiz olur"

*

çın bütünbkz. bütünçın

çınköni doğru, dürüst; gerçek (krş. DTS 149a;krş. Uyg. çınkirtü)

2789: biligligkişilerbolurçınköni

könikayda bolsa yaruyur küni

"Bilgili insanlardoğru olurlar, doğru insanın güneşiher yerde parlar"

6460: ....çın köni

köni çın

863: taşıteg içi ol içi tegtaşı

bu yafiğlığbolur olköni çın kişi

"Onun içi dışıgibi, dışı da içi gibidir; dürüst, doğru kişi böyle olur"

*

868,869,1727,2829,3128,3192,5095,5878: ...köni çın... çın yalgan doğru-yanlış

5873: safiğakimyofiğasa eşitgil sö~in çının ya/tanın ked ayıttüp tözin

"Sana kimgammazlık ederse, sözünü dinle; fakat bunundoğru olupolmadığını, eğrisini doğrusunuiyicearaştır?"

edgü isiz iyi-kötü

öziöldi erseatı kaldıiz

"Gerek bey, gerek kul, iyi ya da kötü; kendileri öldü, fakat onların nişanıolarak, yalnız adları kaldı"

886, 1279, 1431, 1485, 1641, 3746, 3829, 3962,4197,4245,4254, 4385, 4840, 5988: ....edgü isiz....

5884: edgü isizig . 4245: edgüg isiz .

isiz eç/gü

1538: tözüke tegir sen kutulmaz biri

isiz et/günefigke sen ök sen ton

"Sen herkeseulaşırsın,hiç kimse senden kurtulamaz, iyi ve kötü şeylerinhepsinituzağına düşürürsün"

1540, 1922, 4431, 5255, 5265, 6272, 6344: ...isiz edgü ... 4218: .... isiz edgüde

egil- töngit- eğilrnek,dönmek

6532: kadıfiğ teg bodum erdi01,c teg köni tüz ya teg egri boldıegildim töngittim

"Kayın (ağacı) gibi olan vücudum ok gibi düz ve dikti, şimdi yay gibieğrioldu, eğildim,iki büklüm oldum"*

egri köni eğri-doğru

4840: negü teg keçürse keçer terk küni barıredgüisiıneegri köni

"Nasıl geçerse geçsin, onun günü çabuk geçer; iyi-kötü, eğri­ doğruhepsi geçicidir"

köni egri

3898: ayurmifiğ şenaol ugan teiigrike eıeıhükmi tegrürkôni egrike

"o

5885: köni egrini... 6622: köni egri ....

elik külmizerkek ve dişikaraca

79: elik külmiz oynar çiçekler üze sığun muyğak ağnar yorırtip keze

KUTADGUBtLtG'DEtKİLEMELER cı) 35

"Erkek vedişikaracalarçiçekler üzerinde oynaşıyorlar;erkek ve dişigeyiklersıçrayarakgeziyorlar"

erat asker, erat, ordu; hizmetkar(krş.DTS 178a: erdi; ED 192a: erat)7

1632: küle baksa beglerkişiketurup angayığlutirlür er at yüz urup

"Beyler kime güler yüz gösterirse, hükümdarın hizmetinde bulunanlar da onunetrafında toplanırlar"*

B38, 1768, 1927,2044,2056,2123,2134,2179,2345,2404,2532, 2539, 2540, 2541, 2546, 2564, 2808, 3005, 3031, 3032, 3033,4312,5460,5462,5464,5483,5512,5513,5591,5851: er at Q55, 419,3006,4163,4172,4173,5512: ...er at birle ... 2138, 5479, 5481, 5482: er atm . 2133,2276,2807,3021: er atka . 4336: er atta .... 5512: er attın . 5459: er atsız.. er at sü asker, ordu

2051: avayığlutirlür er at sü bolur

er at sü bile er tilekin bulur

"Etrafına üşüşerek,asker toplanırve ordu olur; asker ve ordu ile insandileğine kavuşur"

2057, 5211, 5478, 5484, 5485: ...er at sü...

erk türkgüç, kuvvet, güç-kuvvet(krş, Uyg. erk türk, DTS 179a/b) 5151: ay ilig baka körsenifiğdeoza

beg erdi atafiğ ilde erk türk tüze

"Ey hükümdar, bak, senden önce gücü(iktidarı)elinde tutan bey seninbabandı"*

ersigtonga yiğit,kahraman

7 Bu ikileme için aynca bkz. Özkan Öztekten ""Erat" SözüHakkında", Türk Dili,

\

196: negü1ük tise senayayın safiğa eşitgil sözümni ay ersig tonga

"Nedenini sorarsan sana söylerim, ey yiğit, kahraman sözümü dinle" *

573, 1360, 1908, 2827, 2939, 3074, 3398, 3470, 3685, 3878,4126, 4138,4363,4540: ....ersig tonga

esen edgü iyi, sağ, esen, ağ-salim

1162: senerdifiğ manga közyarııkıtükel bam men seningdinesen et!gükal

"Sen benim gözümün nuruydun; şimdisendenayrılıyorum, sağ ve esen kal"

3709, 4878, 6060: ...esen edgü ... esen inç esen, rahat, huzur içinde

1948: yanut birdi ögdülmiş aydıilig

esen inf tirilgil ayüstefiğ elig

"Ögdülmiş yanıtverdi, ey hükümdar, ey üstünel, sağ-salim ve huzur içindeyaşa"*

2528: esen inç ...

inç esen(krş. DTS 21Oa)

4957: ilig altunıinf esen bolsunı bayat birge barça tilekkolsunı

"Hükümdar huzur içinde sağ ve esen yaşasın; Tanrı bütün dileklerini yerine getirsin"*

5831: ...inç esen ....

ev bark ev, ev-bark (krş.Uyg. ev bark, çağatay 1978: 48, DTS 189a) 4545: uluğyolka tutma sen

ev

tokığay yoduğ senmunıked sakın

"Evin büyük veişlekyollara yakın olmasın,bunun sanazararı dokunur, bunu iyicedüşün"*

4645, 4727: ....ev bark.... 5486: evin barkın... 4536: evifiğ barkıiiğı....

KUTADGUBİLİG'DE İKİLEMELER(1) 37 I,ıalalhem I,ıaramhelal-haram

2752: halal hem haram adrar erse aça yarağlığ yarağsıznıbilse seçe

"Helali vehararnıiyiceayırtetmeli;yarayanıveyaramayanıiyice seçebilmelidir"

hava arzubkz. arzu hava

hava nefs arzu, istek, nefs, dilek-istek

3344: hava nefs bile kör yağıoluluğ bu ikiazıtur tapuğçı kuluğ

"Heves ve arzu büyük bir düşmandır; ibadet eden kulu bu ikisi yoldançıkarır"*

4911, 4912, 4913, 5475: hava nefs ....

nefs hava

5473: negü tireşitgilbilig birgüçi bilig birle nefsiğ havağ basğuçı

"Bilgi veren ve bilgisiyle arzu ve hevesini bastıran kişi ne der dinle"*

I,ıilealhile, aldatma(krş.DTS 200a;krş. Uyg. al altag, alçevişi 2356: eng aşnu yağıkakerekI}ileal

bu hile bilekıl yağı mefiğzial

"İlk önce düşmana karşı hileye başvurman gerekir; bu hileye düştüğüiçindüşmanınyüzükızarmalıdır"*

5735: .... hile al

I,ıurmet agırııl,<; hürmet, itibar, izzet-ikram 4996: ilig il begi ol budunkauluğ

afiğar kılğuhurmetagırlılf kamuğ

"Hükümdar memleketin beyi vehalkın büyüğüdür; ona her türlü hürmeti vesaygıyıgöstermek gerekir"*

içtaş iç-dış (krş. ET içtaşDTS 201b) 11: ayiçtaşbiligli ay hakku'l-yakin

közümde yıraksenköfiğülke yakın

gönüle yakınsın"

2500, 4266, 5495, 5497: ...iç taş... 425: ...içim taşlarım

4266: içingni taşıfiğnı.... 5114: içing metaşıng 2601: içi hemtaşı 1645: içim hemtaşım 5602, 5932: için hemtaşın içgü yigü içmek, yemek

2826: idi ters tutar buaş içgüyigü

sizikligkişidinyise aybügü

"Ey bilge kişi, bu içme-yeme işi şüpheli kişilerin elinde bulunursa çok güç bir sorun halinialır,,*

4801, 5359, 5553: ...içgü yigü

ig toğa hasta; hastalık, ağrı-sızı ( krş. Uyg. ig toga, çağatay, 1978: 50; DTS 203b)

5979: yavuzkılmakönglüng tilifiğni yığa yazukka kefaret bolurigtoğa

"Gönlüne fena şeyler getirme, dilini tut; ağrı ve hastalık günahlara kefaret olur"*

3979, 4356: ....ig toğaka.... 5978: ....ig toğan

ilkend memleket

2968: tapuğçıbile begler elgi uzar tapugçı bile erkligilkend tüzer

"Beyler hakimiyetierini hizmetkarlan aracılığıylaelde ederler; hükümdarhizmetkarlarıile memleketini düzene koyar"

ilkün halk, el-gün (krş.DTS 169a, ED 121b) 245: mufiğar meıiğzetürsözsınamış kişi

smamış kişi bildiilkün işi

"Tecrübeliinsanınsözü buna benzer; tecrübeli insan elin-günün işiniiyi bilir"

KUTAOGU BtLiG'OE tKtLEMELER (1)

6347: ... .il kün ...

39

ilbodun halk, el-gün

1042: yondıbir ança buyanglıgkurun tüzüldiili bodnıbarça bütün

"Bir müddet böyle huzur ve mutluluk içinde yaşadı; halkınbütün işiyoluna girdi"*

2140: ... il bodun ....

ilkün bodun halk, el-gün(krş. DTS 169a) 2092: süçigke süçinse ajun begleri

açığ boldıilkün bodun igleri

"Dünya beyleri şarabın tadına' alışırlarsa, halkın bundançekeceği zahmet çokacıolur"*

inç esen bkz. esen inç

irsel yayıgdönek, vefasız

399: buirselyayığ1,<111,<1kurtğa ajun kılınçı kızol körse yaşıuzun

"Bu koca-kan dünyavefasızve dönek huyludur; davranışı kız gibi, dikkat edersen yaşıda büyüktür"*

5231, 6629: ....irsel yayığ....

isigli sogıl}lı sıcak-soğuk

4629: kalısamduy ersetadufiğbelgülüg

isigli soğıklıara bir ülüg

"Eğer tabiatınkafi olarak ılıkise, onu,sırasınagöre, sıcakve soğuk şeylerile besle"

isiz edgü bkz. edgü isi:

işködüg iş-güç (krş.Uyg. iş kodüg, çağatay 1978: 51; OT iş küç) 161: ukuşbirle işle kamuğ işköt!üg

bilig birle bekle bubulmışödüg

"Bütün işini-gücünü anlayışlayap; eline geçen bu zamanı bilgiyle koru, israf etme"*

1038, 2220, 4385, 6451: ....iş ködüg 3804: ....iş ködügdin ....

4324: işiködgi (ködüg) (Buradaöileokunmuş)

iş tuş eş, arkadaş, dost, eş-dost (krş. Uyg. iş tuş, çağatay 1978: 51; DTS 184b)

500: yimetuttı iş tuş yakın kıldıöz uluğkakiçigkeaçuktuttıyüz

"Eş, dost edindi, onlarayaklaştı; büyüğeve küçüğe güler yüz gösterdi"

1694, 2254, 3784,4233,4264,4699,4921 : ....iş tuş... 4182:işifiğhemtuşufiğ