Kdkboya (Rubia tinctorum L.)'dan Elde Edilen Renkler ve Bu Renklerin Yün Hal ı İ plikleri Üzerindeki I şık ve Sürtünme Hasl ı klar ı

TARIM BILIMLERI DERGISI 1998, 4 (3), 84-90

Kdkboya (Rubia tinctorum L.)'dan Elde Edilen Renkler ve Bu Renklerin Yün Hal ı İ plikleri Üzerindeki I şı k ve Sürtünme Hasl ı klar ı

Nuran KAYABAŞIP Mustafa ARLI' Zeynep ERDOĞAN'

Geliş Tarihi : 15.05.1998

Özet: Bitkisel boyalardan (Ruble finctorum L.) doğal boyalar içinde önemli bir yere sahiptir. Kokboyadan elde edilen renkler ve bu renklerin yün hah iplikleri üzerindeki ışık ve sürtünme haslığı incelenmistir. Bununla bitkisel boyacılıkta önemli bir yere sahip oian kökboya ile herhangi bir renk için tespit edilecek bir boyama tekniği ve haslık değeri, halı ipliğini boyamada seçilecek en ideal mordan, mordan oranı, bitki oranı ve boyama yöntemi saptanmaya çalış' Imıstı r.

Anahtar Kelimeler: Kökboya (Rubia tinctorum L.), ışık haslığı, südünme haslığı.

The Colours of the Madder (Rubla tinctorum L.) and Their Colour Fastnesses to Light and Abrasion on Wool Carpet Yarns

Abstract: Madder (R■.ıbia tinctorum L.) has a signifıcant place in natural dyes. In this researctı colours of this plant and their colour fastnesses to light and abrasion on wool carpet yarns were studied. The aim was to determine the dyeing technique fixed for any colour, pure value, the most proper mordant used in dyeing carpet yarns, mordant ratio, plant ratio and dyeing rrıethod for root dye.

Key Words: Madder (Rubia tinctorum L.), colour fastness to light, colour fastness to abrasion.

Giriş

Ülkemiz boya bitkileri bakımından oldukça zengindir.

Hemen hemen her yörede yetişen ve kolayca bulunan bu boya bitkileri, gerek kullanım alanlannın genişliği gerekse renk ve çeşit zenginliği yönünden diğer doğal boyalar içinde önemli bir yere sahiptir.

Anadolu'da Bursa, İstanbul, Tokat, Kayseri, Ankara ve Konya gibi merkezler boyacılık sanatının gelişmiş olduğu yörelerdir. Bunların dışında halıcılık ve kilimcilik gibi el sanatları ile uğraşan bütün merkezlerde boyacılık yapılmakta ve bazı bitkilerin tarım' ile uğraşılmaktaydı. Bugün ülkemizin birçok yöresinde "Cehrilik", "Boyalık" gibi adlarla anılan yörelerin bulunması bu görüşü doğrulamakta ve pekiştirmektedir. Bu bakımdan özellikle bitkisel boyalarla boyama Türk halı, kilim, cicim ve

kumaşlannda kullanılan ipliklerin boyanmasında

başvurulan eski ve etkili bir yöntem olmuştur. Bu sanat yüzyıllar boyunca sürmüş ve uzun deneyler sonucu ortaya çıkan renklerin çeşitliliği, dış etkilere karşı dayanıkillığı ve birbirleriyle olan uyumlan nerede ise bir sır olarak nesilden nesile geçmiş ve gizliliğini korumuştur.

Bu boya bitkileri içinde Kökboya

(Rubia tinctorum

L.) ise ayrı bir önem taşımaktadır. Çünkü bu bitki eskiden yurdumuzda geniş ölçüde kültürü yapılan ve çeşitli lifleri boyamak amacıyla yetiştirilen bir boya materyali durumundaydı. 1875 yılına kadar sadece İzmir Limanından dış ülkelere satılan kökboyanın değeri 500 bin altını bulmaktaydı. Yine 17001ü yıllarda Türkiye dünya kokboya ihtiyacının 2/3'ünü karşılamaktaydı (Eşberk ve Köşker, 1945).

Ülkemizde el sanatları çerçevesinde kullanım

alanına sahip bulunan Kokboya bitkisi Rubiaceae

familyasına ait çok yıllık, çift çenekli bir bitkidir. Bu bitki yurdumuzda kökboya, boyacı kökü, boyalık, boya otu, boya pürcü, dil kanatan, boya sarmaşığı, kırmızı boya,

kırmızı kök, yumurta boyası, kızıl boya, boya çili gibi yerel

adlarla da anılmaktadır [Eşberk, 1947].

Yurdumuzun hemen her bölgesi kökboya ziraatına uygundur. Kokboya sulak ve gölgelik yerlerde özellikle dere yatakları civarında ve killi-kumlu, kireçli-killi, humusça zengin topraklarda yetişmektedir. Kökboya tohumları ya doğrudan tarlaya atılmakta ya da yastıklarda çimlendirildikten sonra fideler büyüyünce tarlaya dikilmektedir. Tohumlar, sıcak yerlerde, baharı sıcak geçen bölgelerde Şubat-Mart ayları arasında, baharda toprağı nemli olan yerlerde ise Nisan ayında ekilmektedir.

Kökboya arsız bir bitki olduğundan, tarlayı hemen kaplamakta ve zararlı otları yaşatmamaktadır. Yeşil kısımları hayvan yemi olarak kullanılmaktadır. Kökboya toprakta ne kadar fazla durursa kökleri büyümekte boyarmaddesi artmaktadır [Köşker, 1945].

Kökboyanın yaşlı kölderi genel olarak genç köklerden daha çok boya ihtiva etmektedir. Bu kökler

yazın başlangıcında veya sonbaharda Ekim ayında

topraktan çıkarılmaktadır. Çıkarma zamanına göre yaz veya sonbahar kökleri adını almaktadır. Bitkinin yetiştiği bölgenin şartlarına göre köklerdeki boya miktarları, °/0 1-4 arasında değiştirmektedir [Eşberk ve Köşker, 1945].

Ankara Only. Ziraat Fak. Ev Ekonomisi Yüksekokulu Köy El Sanatları Anabilim Dalı-Ankara

DOI: 10.1501/Tarimbil_0000000818

KAYABAŞI, N. ve ark. "Kökboya (Rubia tinctorum L.)'dan elde edilen renkler ve bu renklerin yün hali iplikleri üzerindeki ışık

ve sürtünme haslıklan" 85

Kökboyanın kökleri, sonbaharda dallarının kuruduğu zaman veya ilkbaharda dalları çıkmaya başladığı zaman toplanmaktadır. Gölge bir yerde veya ısısı az olan fırında kurutulmaktadır. Kurutulmuş kökler dövülerek küçük parçalar haline getirilmekte ve böylece boyarmaddenin ekstrakta iyi çıkması sağlanmış olmaktadır [Eşberk, 1947].

Kökboyanın boyacılıkta kullanılan kökleri gerçek kök olmayıp, toprak altı sürgünleridir. Gerçek kök, her yıl kalınlaşmakta, fazla dallanma göstermeden toprak yüzeyine dikey olarak gelişmekte ve 3-4 yıllık sürgünleri boyacılıkta kullanılmaktadır [Algan, 1976].

Kökboya kökünün kabuk kısmı koyu kırmızı; canlı korteks bölgesi sarı, odun kısmı sarımsi beyaz, öz bölgesi ise sarı turuncu renkte bulunmaktadır. Çeşitli dokuların değişik renklerde görülmesinin nedeni kökte çeşitli boyarmaddelerin farklı konsantrasyonda bulunmasından ileri gelmektedir [Algan, 1976].

Kökboyanın kök kısmı çok sayıda bileşik içermektedir. Bu bileşiklerin oranı kök bitkisinin cinsine, yaşına, kökün kurutulma şekline; boyama sırasında ise boya banyosunun sıcaklığına ve boyarmaddenin mordanla tepkimeyi girdiği koşullara bağlı olarak değişmektedir.

Kökboyadaki boyarmadde ikiye ayrılmaktadır: Temelde Alizarin, Purpurin ve Pseudopurpurin'den oluşan A grubu, bir alüminyumlu mordanla kırmızı renk tonu verirken, temelde Rubiadin, Munjistin ve Alizarin b-methylether'den oluşan B grubu turuncu renk tonu vermektedir [Tez, 1987].

Kökboya glikozitler halinde bulunan boyarmaddelerin yanında bir de kökboya enzimi adı verilen "Erythrozym"

bulunmaktadır [Köşker, 1945].

Kimyasal boyaların bulunmasından ve bunların tekniğe ve tekstile uygulanmasındarı sonra gerek dünyada gerekse Türkiye'de bitkisel boyalara olan talep doğal olarak önceleri azalmış daha sonraları ise giderek kalmamıştır.

Son yıllarda bitkisel boyalarla hah ve kilim ipliği boyamanın yeniden gündeme gelmesiyle bu sanatı geliştirmek ve genişletmek çalışmaları başlamıştır. Çünkü, bu tür boyalarla boyanmış yün ipliklerle dokunan halı ve kilirnler iç ve dış piyasada beğeni kazanmakta ve özellikle turistlerin dikkatini çekrrıektedir.

Hah ve kilim gibi yaygılar fonksiyonları gereği güneş

ışığının direkt etkisi altındadırlar. Ayrıca üzerlerine sürekli

basıldığından ve ayak tabanı, terlik veya ayakkabı ile devamlı temas halinde olduklarından dolayı sürtünmeye maruz kalmaktadırlar. Bu bakımdan bu tür yaygılarda kullanılan iplik boyalarının bu iki dış etkiye yani güneş

ışığına ve sürtünmeye dayanıklı olması arzulanır. Başka

bir deyimle bu yaygıların uzun süren bir kullanma döneminden sonra bile renklerin değişmemesi (solmaması ve koyulaşmaması) istenir.

Yurdumuzda ise gerek kökboya, gerek diğer bitkisel boyalarla boyanmış ipliklerle dokunan hah ve kilimlerimizin renkleri belirli bir süre sonra solmaktadır. Hatta bu özellik bir hah veya kilimin bitkisel boyalarla boyanmış olduğunun deliliymiş gibi sunulmaktadır. Doğru olmayan bu davranış ülkemizin doğal boyacılığı, hah ve kilimciliği, dolayısıyla turizmi açısından da yanlış karalar uyandırmaktadır.

Bu bakımdan bu araştırma ile öncelikle kökboya (Rubia tinctorum L.)'dan elde edilen renklerin, belirlenmesi, bu renkleri elde ederken kullanılabilecek en ideal mordanın, en ideal mordan oranının ve ışık ile sürtünme haslık değerlerinin saptanması amaçlanmıştır.

Materyal ve Yöntem Materyal

Araştırmanın materyalini kökboya (Rubia tinctorum

L.) bitkisi, yün hah ilmelik iplikleri oluşturmaktadır.

Araştırmada kullanılmak amacıyla Ankara

Üniversitesi Ziraat Fakültesi Bahçe Bitkileri Bölümü'ne ait meyve sebze bahçesi kenarlarında kendiliğinden yetişen kökboya (Rubia tinctorum L) bitkisi Nisan ayında toplanmıştır. Bu amaçla topraktan yeni çıkan kökboya filizlerinin altı kazılarak kökler çıkarılmış, toplanmış, suyla yıkanarak çamurlanndan arındırılmış, daha sonra normal oda sıcaklığında bezler üzerine serilerek kurutulmuş ve depolanmıştır.

Boyanacak materyal olarak kullanılan 2,5 Nm beyaz (boyasız) halı ilmelik ipliği ise Sümerbank Isparta Halıcılık Müessesesinden sağlanmıştır.

Metod

Yün ipliklerinin mordanlanmast: Araştırmada mordan olarak alüminyum şapı, amonyak, asetik asit, bakır sülfat, demir sülfat, kalay klorür, kalsiyum oksit, potasyum bikromat, sitrik asit, sodyum klorür, sodyum nitrak, sodyum sülfat, sodyum sülfit, sülfirik asit, şarap taşı, tanen olmak üzere toplam 16 adet kimyasal madde kullanılmıştır. Bunun için boyanacak yün ipliğinin ağırlığına göre °/o 1 , °/o 2 , °,/o 3 , °/o 5 oranında yukarıda

sayılan mordanlardan herbiri ile yün ipliği ayrı ayrı

muamele edilmiştir. BLI amaçla yüne göre hesaplanan mordan miktarı 1'e 50 oranında ılık su içinde önce eritilmiş ve yün örneği ıslatıldıktan sonra bu mordanlı su içine bastınlmış, 1 saat süreyle kaynatılarak mordanlama işlemi tamamlanmıştır.

Boya ekstraktlannın hazırlanması: Kökboya (Rubia tinctorum L.)'nın ihtiva etti'ği boyarmaddenin suya geçmesini sağlamak amacıyla kuruyan bitki havanda dövülerek çok küçük parçalar haline getirilmiştir.

Daha sonra boyanacak yün ipliğinin ağırlığına göre V050, °/0100, %200 oranında kökboya alınarak, boyanacak

86 TARIM BILIMLERi DERGISI 1998, Cilt 4, Sayı 3

yüne göre 1'e 50 oranında su içinde 1 saat süreyle kaynatılmıştır. Bu süre sonunda bitki artıklan süzülerek ortamdan uzaklaştırılmış ve kaynama dolayısıyla eksilen su ilave edilerek ekstrakt hazırlanmiştır.

Boyama işlemi: Mordansız boyamada, yün halı

ipliği boyamaya başlamadan önce ıslatılmış ve suyu

sıkılarak nemli hale getirilmiştir. Mordanlı boyamada ise önce rnordanlandıği için bu işlem yapılmamıştır.

Daha önce elde edilen boyalı su (ekstrakt) içerisine mordanlanmış nemli yün basilarak, 1 saat süreyle kaynatılmıştır. Kaynama nedeniyle eksilen su ilave edilmiştir. Boyanan yün ipliği kendi halinde soğumaya bırakılmış, sonra bol soğuk su ile durulanmış ve gölge bir yere asılarak kurutulmuştur.

Elde edilen renklerin adlandınlmasi: Kökboya bitkisinden çeşitli mordanlar kullanılarak elde edilen 195 renk, Ankara Üniversitesi Ziraat Fakültesi Ev Ekonomisi Yüksekokulu Tekstil ve Giyim Laboratuvar' uzmanları ve Köy El Sanatları Anabilim Dalı araştırma görevlilerinden oluşan bir komisyon tarafından adlandırılmıştır.

Renkli yün örnekler beyaz zemin üzerine yanlardan ışık gelecek şekilde yayılmiştır. Renk farklarına göre gruplandırılarak ayrı ayrı ortak renk adları verilmiştir. Bu gruplar da kendi aralarında 1, 2, 3 olarak numaralandırılmıştın Aynı gruptaki en açık renge 1, en koyu renge de 3 numara verilmiştir.

Işık hasliği tayini: Elde edilen renklerin ışık hasliğı tayini Türk Standartları Enstitüsü tarafından hazırlanan TS 867 (Gün Işığına Karşı Renk Tayini metodu) [Anonymous, 1984 b] ve DIN 5033 (Farbmesung Begriff der Farbmetrik) [Anonymous, 1970] metotları esas alınarak yapılmıştır.

Sürtünme hasliği tayini: Boyalı yün ipliklerie sürtünme haslığı tayini Türk Standartları Enstitüsü tarafından hazırlanan TS 717 (Sürtünmeye Karşı Renk Haslığı Tayini) [Anonymous, 1978re ve TS 423 Tekstil Mamullerinin Renk Haslığı Tayinlerinde Lekelerinin (boya akması) ve Solmanın (renk değişmesi) Değerlendirilmesi (Yün Gri Skalaların Kullanma Metotları) [Anonymous, 1984 a]'e göre yapılmıştır.

Elde edilen verilerin değerlendirilmesinde Düzgüneş (1975) ve Conover (1980) esas alınmiştır.

Araştırma Sonuçları

Kökboya'dan elde edilen renkler:

Değişik oranlarda (%50, %100, %200) bitki

kullanılarak mordansız ve çeşitli mordanların %1, % 2 , % 3 ,

°/05'lik oranlarının uygulanmasıyla kökboyadan çok farklı renkler elde edilmiştir. Elde edilen renkler Çizelge l'de, renklerin frekans dağılımlan da Çizelge 2'de verilmiştir.

Çizelge 1'in incelenmesinden bu renklerin kiremit, sumak, tarçın, taba, vişne çürüğü, şarap, bordo, acı

kırmızı biber, kuşburnu, ağaç kökü, olgun şeftali, pişmiş

ayva, kızıl kahve, havuç, koyu kahve, gül kurusu, kızıl kayısı, hardal, fes, kahve, üzüm pestiii renkler olduğu görülmektedir.

Çizelge 2'nin incelenmesinden bu bitkiden elde edilen renklerin frekans dağılimlarına bakıldığında ilk sıralarını kiremit (%16.92), sumak (°/010.21), tarçın (%9.23) ve taba (%8.71) renginin oluştuğu ve ayrıca az da olsa fes (%1.02), kahve (%1.02) ve üzüm pestili (%0.51) gibi renklerin elde edildiği anlaşılmaktadır.

Kökboyadan elde edilen renklerin ışık hasliklan:

Kendi özellikleri göz önünde tutularak belirli yöntemlerle boyanan materyalde boyanın meydana getirdiği renk, fiziksel ve kimyasal etkilere karşı az veya çok belirli bir dayanım gösterir. Işte bu dayanımın derecelendirilmesine haslık denmektedir [Harmancıoğlu, 1955].

Bir boya güneş ışığı, su, deniz suyu, alkali, yıkama,

ağartma, kuru temizleme, asit, sürtünme, ütü vb. gibi

etkilere karşı koyabiliyor, renk değiştirmiyorsa (solmuyor ve koyulaşmıyorsa) o boyaya "has" bir boya denilmektedir.

Fakat genellikle bu boyalar, sayılan etkilerin hepsine birden aynı oranda dayanıklı olmayabilir. Onun için yün, pamuk veya ipek boyanırken bu materyalden yapılacak ürün cinsine göre boya seçmek gerekmektedir [Arlı, 1984].

Işık haslığı, yün hah ve kilim ipliklerinde yüksek olması istenilen önemli bir haslıktır. Hah ve kilimler yaygı özelliğinde olduğundan pencereden gelen gün ışığının direkt etkisi altında kairrıaktadır. Işık haslığı yüksek olmayan yün ipliklerle sabırla dokunan ve bir sanat değeri taşıyan halı ve kilimler kısa sürede ışıktan solarak değerlerini kaybetmektedirler, Bunun için ışık haslık derecesi yüksek olan boyalarla boyanmış ipliklerin kullanılması gerekmektedir.

Araştırmada elde edilen renklerin yün hah iplikleri üzerindeki ışık haslıklarına ilişkin değerler Çizelge 2'de verilmiştir.

Çizelge 3'ün incelenmesinden kökboya ile mordanlar kullanılarak elde edilen renklerin ışık !lastik derecelerinin 3-8 arasında değiştiği anlaşılmaktadır,

Yine Çizelge 3 incelendiğinde mordansız boyama ile elde edilen renklerin ışık haslık derecelerinin çok düşük olduğu anlaşılmaktadır. Bunun yanında, c/03 bakır sülfat,

%50 kökboya kullanıldığında, % 5 bakır sülfat %200 kökboya kullanıldığında, %3 demir sülfat %100 ve %200 kokboya kullanıldığında elde edilen renklerin ışık hasbi(

derecelerinin çok yüksek (7-8) olduğu saptanmıştır.

Kökboyadan elde edilen renklerin sürtünme haslıkları:

Hali ipliklerinde aranılan en önemli haslıklardan biri de sürtünme haslığıdır. Hall ve kilirnlerin özellikleri gereği yüzeyleri sürekli sürtünmeye maruz kalmaktadır. Bunun için yün hah ve kilim dokumada kullanılan ipliklerin sürtünme haslık derecelerinin de yüksek olması arzulanır.

IKalsiyumoksit Kalayklorür Demirsülfat Bakırsülfat Asetik Asit Amonyak Alüminyum şapı

Boya

`)/0 Mordan

Vişne çür.2 Acı kır.biber Ağaç kökü 3 Olgun şeftali Tarçın 2 Şarap Kızıl kayısı 50 Kızıl kahve Kuşburnu 2 Koyu kahve Kiremit 2 Tarçın 3 Kiremit 3 Kızıl kayısı 100 Kızıl kahve Taba 3 Koyu kahve Sumak Targn 3 Kiremit 3 Kiremit 2 200 Pişmiş ayva Kuşburnu 2 Koyu kahve Ağaç kökü 2 Tarçın 2 Şarap 3 Taba 1 50

Şarap 2 Kuşburnu 2 Koyu kahve Olgun şeftali Tarçın 3 Sumak Taba 2 100

Kızıl kahve Kuşburnu 2 Siyah kahve Olgun şeftali Targn 3 Kiremit 3 Taba 3 200

Pişmiş ayva Havuç Koyu kahve Ağaç kökü 1 Havuç Sumak Acı kır.bi. 50

Kızıl kahve Kuşburnu 1 Siyah kahve Ağaç kökü 2 Tarçın 3 Şarap 3 Acı kır.bi. 100 c's' Kiremit 3 Kuşburnu 2 Siyah kahve Ağaç kökü 3 Tarçın 3 Sumak Taba 3 200 Taba 2 Havuç Kahve Üzüm pestili Havuç Şarap 3 Acı kır.bi. 50 Kiremit 2 Kuşburnu 1 Kahve Ağaç kökü 1 Tarçın 3 Sumak Acı kır.bi. 100 Kiremit 3 Kuşburnu 1 Siyah kahve Ağaç kökü 3 Tarçın 3 Sumak Taba 3 200

uelipe apa uepeıçoq>io>I 961aziö

022- IX ,..., >

U) (1)

L., ^{(1:20: C(/) --}

C = M -1 = -.<

C CD C Ç: CU

<T>.(D cL=. ,<. >izi. 3 c cx: c: (1) -‹ 3 CD 3

a .-

-P. -< 5- o:ı A

7_,. ciS CD <0 <7; ?--:: (1) (5‹ <D <13 2. 5 iil 9, .., ı;ı9". ^(D O- =" ^— ,...R

çı)

Z

= o.

CD (I) -= -=‘' cu .--<

1') a> "' ^{Z — •} cr) W = <

.t». — 71/4-- 2., O

0) — C) (*F c5 5-k--- ..,,,.=

0 .c." ^pı DO :3

,3 C. (t) = c; C1 N

cn (1) O cn ,„N ro vı <D c'ö

5 ' ^{C: su} (71 i; . . • :: S (6 O:

0. <D 9-, . ...,:—.‘. 0 '9-r' (D <0 Pl-

1:0 C:>.: (0‘ C. --. (D Q_ C: er

A- o O. if 5- z o- <T, tıı (D c: s<

CD _O- 3 (1' -, Co) = cu Ci< ,.., ct, 7ı-

O:

5- -.=.: ....9 0- <7) ,zı 5' -6.9 ^N)

'<2"- (7 Ö

(CD = 7%- Cı.- csx (7) <1.) C:r. =. "--

cn O .0 CD Cr) cı) D)

( 0. '' , , ,-- OC : 3. -7-c- as — •-.< 7,_ ,s- :"..,. O 7--): 5 i ' '' "' ' '.

0: ,■,,,f, •-.< <U. C. 0: 7‘.. -'--1, c>

c: c <T) W pc-

'‹ C" İD --:-. O

— «..= cf.)< ..<

(D (n 3 O (D -o 'k- ..< ,,,,, C: O cn C -Z..< (D cn cu

C: `0 cD wı <D r-

...- n cD

C: Z: . F.-1; x: ak- ,.., (D .u,

c .9' ---::

F•i" 3 -:,:z. D) C) _ al o_

D) = :-4,- 3 — - = ".' ,C)

<D 3 o caT 23- o ° ,...- = =. ,,- cıs O — ..._' O- O• Ö_

=" 13- Cr> (11 51) W

cn =

Cı. :7)._

4). hT

(OCCTI: (C2a« :.<69

<D

<D o. —

5-ç- 972 G CD C CD CD

c T =

ril =

,c

oo Mordansiz Tanen Şarap taşı Sülfirik

asit

Sodyum sülfit Sodyum ISodyum sülfat

nitrat Sodyum kıorür

Sitrik asit Potasyum bikromat

Gül kurusu Gül kurusu Gül kurusu

Olgun şeftali Sumak Sumak

Şarap 2 Olgun şeftali Kiremit 3

Acı kır.bib Tarçın 2 Tarçın 3

Pişmiş ayva Kiremit 3 Kiremit 3

Taba 2 Kiremit 3 Kiremit 3

Vişne çür.1 Kıren-lit 2 Kiremit 2

Gül kurusu Sumak Kızıl kahve

Pişmiş ayva Pişmiş ayva Kızıl kayısı

Vişne çü.2 Vişne çü.2 Sumak Şarap 2

Sumak Kiremit 2

Vişne çür.1 Bordo Bordo

Hardal Hardal Taba 3

Vişne çür.1 Vişne çür.2 Kiremit 3

Taba 2 Kiremit 3 Kiremit 2

Vişne çür.1 Kiremit 1 Kiremit 2

Sumak Sumak Sumak

Tarçın 2 Tarçın 2 Tarçın 3

Bordo Bordo Bordo

Şarap 2 Kiremit 1 Kiremit 1

Vişne çür.2 Kızıl kahve Bordo

Havuç Taba 3 Taba 3

Vişne çür.1 Bordo Bordo

Taba 1 Taba 2 Kiremit 1

Gül kurusu Kiremit 1 Kiremit 1

Şarap 2 Sumak Sumak

Tarçın 2 Tarçın 2 Tarçın 3

Vişne çür.2 Bordo Fes

Pişmiş ayva Kiremit 2 Kiremit 2

Şarap 3 Sumak Kiremit 3

Havuç Hardal Taba 3

Taba 1 Bordo Kiremit 1

Taba 1 Kiremit 2 Kiremit 3

Bordo Olgun şeftali Kiremit 1

Sumak Sumak Sumak

Acı kır.biber Acı kır.biber Taba 3

Şarap 2 Vişne çür.1 Fes

Çizelge 1. (Devam) Kökboyadan elde edilen renkler

o-

5

cu

cT)"

N cı)

=).

o_ co

88 TARIM BILIMLERI DERGISI 1998, Cilt 4, Sayı 3

Çizelge 2. Kökboyadan elde edilerı renklerin frekans dağılımı Çizelge 2. (Devam) Kökboyadan elde edilen renklerin frekans dağılımı

Renkler

Renk

No. Sayı %

Toplam

%

8 4.10

Kiremıt 11 5.64 16.92

14 7.17

33 16.92

Sumak 20 10.25 ' 10.25

2 7 3.28

Tarçın 3 11 5.64 9.23

T 18

L ct U) c0 1,- ' 1 ! — , 1

9.23

•

,--' İ İ _I

2.05

Taba 2.56 8.71

4.10 8.71

Vişne 1 6 3.07

çürüğü 2 7 3.58 6.68

T 13 6.68

2 6 3.07

Şarap 3 5 2.56 5.64

T 11 5.64

Bordo 11 5.64 5.64

Acı kırmızı biber

11 4.10 4.10

1 3 1.53

Kuşburnu 2 5 2.56 4.10

T 8 4.10

Ağaçkökü

•

c•Nt

c•-)

N N N (! )

1.02 1.02 1.02 3.07

3.07 Olgun

şeftali 3.07 3.07

Pişmiş ayva

6 3.07 3.07

Kızıl

kahve 3.07 3.07

Havuç

6 3.07 3.07

Koyu

kahve 5 2.59 2.59

Gül

kurusu 2.59 2.59

Siyah

kahve 4 2.05 2.05

Kızıl

kayısı 4 2.05 2.05

Nerde' 1.55 1.55

Fes - 1.02 1.02

Kahve 1.02 1.02

Uzüm

pestili 1 0.51 0.51

Toplam 195 100.0 100.

Çizelge 3. Kökboyadan elde edilen renkle n ışık haslıklatı

Mordan

%

Boya

% Alüminyum

Ş aP I

Amonyak! s en— s lieposmieg klorür Kalay

_1

----K-a—isi—yum- oksit Potasyumbikro mat Sitrik asit Sodyumkiorül

I

Sodyumnitratl Sodyurnsülfat! Sodyumsülfiti iPS2 11-NinS iı§ei Tanen'

J

Mordensiz'

1

50 100 200

I .sr •cr

E '1- "1- 'I'. O") ıt") ıf) '1 <C) (D I c0 "1- c') •zr

3 c0 ''cr 1- r<-> -41 ":t •ıt -1- tıl

c")

c0 M '1'1 CO cc) M '1' I

CO

(01

2

50 100 200

F: I: U) II) 1 c") 'd-

-<r co co

L __

I

LO CO CID I tr> cr> ır> Cc) M '7'

I

Ni- •Çt M o') '1' CO •<11

M . 1

-

'1 1

•

cr (,) LC) Cr Cr Cr

1

C0 '1' '1'

3

50 100 200

‘1. .1" .1- .1- .<1- '4' '1' I I-- co c0 c0 I c,-.) I cı.) •cr

r

t() (O COI cı') c," .ıcı- '<t ^71 tf) •zt ; cı-> -çt. M .1 stl- I

5

50 100 200

ji,ır ır> - -- M M Cil

1..._ ____i

i (O <O O I (O (C) (0 I LC) tr) M C0 •zı- 1 ; ıl) 'cl- '<Il t

c"-> c,)

•

<11 c,) .ıvr ın •ç91 "<r c0 .1' .1' I

KAYABAŞI, N. ve ark. "Kökboya (Rubia tinctorum L.)'dan elde edilen renkler ve bu renkierin yün hali iplikleri üzerindeki ışık

ve sürtünme haslıkiarı" 89

Çizelge 4. Kökboyadan elde edilen renklerin sürtünme haslıkları.

f---

Aılordan Boya

% % OIV Al As Bal Den Kak yı Kalsı Potasyı Sı Sodyu Sodyı Sodyu Sodyı Sü!' 1-7A-c

50

1 100

.1 .1 ✓

C' 7 C V C' 7 C 7 C el

• C, 7 C el C

✓ C

✓ C 7 C el '

✓ C' `D C'

200 50

2 100 ^Ce

7 0, ✓

C el C el e

✓ C

t C, el C

✓ C

✓ C

✓ C 7 C, el C V '

200 50

3 100

el C V 7 Cı el C el C el e 7 C el C,

t C,

✓ C 7 C V

✓ C' 7 C,

• C•

✓ C,

200

50 ^{N Ce}

l N

5 100

✓

C ,C "7 C ,C N N

C N

C ın C N C

N C `,7 C

N C ,7 C

N C

200

Öneriler

Bitkisel boyalarla boyanmış ipliklerle dokunan halı ve kilimlerimiz turistik açıdan önemli bir yere sahip bulunmaktadır. Ayrıca uzun yıllardan beri ülkemizde uğraşılan bir ata sanatını yaşatmak, sürdürmek, genişletmek ve bir döviz kaynağı haline getirmek ülkemiz açısından önemlidir.

Bu araştırmada kökboyadan kiremit, sumak, tarçın, taba, vişne çürüğü, şarap, bordo, acı kırmızı biber, kuşburnu, ağaç kökü, olgun şeftali, pişmiş ayva, kızıl kahve, havuç, koyu kahve, gül kurusu, kızıl kayısı, hardal, fes, kahve, üzüm pestili gibi renkler elde edilmiştir. Bu renklerin el dokusu halı ipliklerinde kullanılması uygundur.

Kokboya ve çeşitli mordanların değişik oranlarda kullanılmasıyla elde edilen renklerin ışık haslık dereceleri düşük bulunmuştur. Ancak %3 bakır sülfat, c/o50 kökboya;

%3 bakır sülfat %200 kökboya ve %3 demir sülfat °/0100,

%200 kökboya oranları kullanıldığında elde edilen renklerin ışık haslık derecelerinin çok yüksek (7-8) olduğu saptanmıştır. Bu oranlarla elde edilen renklerin el dokusu halı ipliklerinde kullanılması önerilebilir.

öte yandan bu araştırmada bulunan renklerin sürtünme haslık dereceleri düşük bulunmuştur. El dokusu yün hall ipliklerinde ışık ve sürtünme haslığı birlikte önem taşıdığından, bundan sonraki araştırmalarda sürtünme haslık derecelerinin yükseltilmesi yönündeki çalışmaların yapılması önerilebilir.

Kaynaklar

Anonymous, 1970. DIN 5022 (Farbmesung Begriffe der Farbmetrik) Deutschland.

Anonymous, 1978. Boyalı ya da Baskılı Tekstil Mamulleri İçin Renk Haslığı Deney Metodları-Sürtünmeye Karşı Renk Haslığı Tayini. Türk Standartları Enstitüsü Yayınları. TS 717.

Ankara.

Anonymous, 1984 a. Tekstil Mamullerinin Renk Haslığı Tayinlerinde Lekelerinin (boya akması) ve Solmanın (Renk değişmesi) Değerlendirilmesi Için Gri Skalaların Kullanma Metodlan. Türk Standartları Enstitüsü Yayınları. TS 423.

Ankara.

Anonymous. 1984 b. Boyalı ve Baskılı Tekstil Mamulleri İçin Renk Haslığı Deney Metodları-Gün Işığına Karşı Renk Haslığı Tayini Metodu. Türk Standartları Enstitüsü Yayınları. TS 867. Ankara.

Algan, G., 1976. Rubia Tinctorum L. Bitkisinde Morfolojik ve Boya Oluşumu Üzerinde Araştırmalar. Bitki Cilt 3. Sayı: 4.

Arlı, M.,1984 . "Doğal Boyalarda Boyama Yetenekleri Üzerin-de Düşünceler" 2. Ulusal El Sanatları Sempozyumu Bil- dirileri. Dokuz Eylül Üniversitesi Güzel Sanatlar FakültesiYayınları. No. 19. Izmir. 15-25 s.

Atayolu, H. S., (Tarihsiz) Boyacılık Tarihinde Türkler Türk Tarihinin Ana Hatları Seri: 2. No: 8.6 (Alınmıştır).

Conover, J. W., 1980. Practical Nonparametric Statistics 2. Ed.

Texas Tech University.

90 TARIM BILIMLE.RI DERGISI 1998, Cilt 4, Sayı 3

Düzgüneş, O., 1975. Istatistik Metodları. A.Ü. Ziraat Fakültesi Yayınları. No: 578. A.Ü. Basımevi. Ankara.

Eşberk, T., Köşker, 0., 1945. Kokboya (Rubia Tinctorum L)

Ankara Yüksek Ziraat Enstitüsü Dergisi. Cilt: 4, Sayı: 1.

Ankara. 376-384 s.

Eşberk, T., 1947. Ev idaresi ve Köy Sanatları. Tanm Bakanlığı Neşriyat Müdürlüğü Genel Sayı: 649. Okul Kitaplan18 Ülkü Basımevi-Istanbul.

Harmancıoğlu, M , 1955. Türkiye'de Bulunan Önemli Bitki Boyalarında Elde Olunan Renklerin Çeşitli Müessirlere Karşı Yün Üzerinde Haslık Dereceleri. Ankaıa Üniversitesi Yayını: 77/41. A.Ü. Basımevi. Ankara. 221.

Köşker, Ö., 1945. "Kökboya (Ruba Tinctorum L.)" Matematik ve Tabiat Bilimleri Dergisi 5 (1). 29-31.

Tez, Z., 1987. Eski Doğu Halılanndaki Boyarmaddeler. Tekstil ve Makine Dergisi Cilt: 1, Sayı: 6. T.M.M.O.B. Bursa. 328- 337 s.

ANKARA ÜNİVERSİTESİ ZİRAAT FAKÜLTES İ TAR İM B İL İMLER İ DERG İ S İ

YAY İN İLKELERİ

1. Dergide tarım bilimleri alaninda yapılmış orijinal araştırmalar yayınların.

2. Dergide yayınlanacak eserler Türkça,ingilizce,Almanca ya da Fransızca dillerinden birinde yazılabilir.

3. Dergiye gelen eserlerin basım' öncesinde hakem görüşü alınır.Yayın komisyonuna gönderilen makalelerin dergide yayınlanabilmesi için Editörler Kurulunca (yayın komisyonu) bilimsel içerik ve şekil bakımından uygun görülmesi ve hakemler tarafından kabul edilmesi gerekir.Yayınlannıası uygıın bulunmayan eserler yazanna/yazarlanna geri gönderilir,

4. Dergide yayınlanacak eserin daha önce hiçbir yayın organın& yayınlarunamış ya da yayın hakkının verilmemiş olması gerelcir

5. Yayınlanması istenen eser dergiye; Microsoft Word Windows programında, Arial yazı karakterinde yazılarak; disketiyle birlilcte, 1 bilgisayar çıktısı,2 fotokopi olmak üzere toplam 3 nüsha gönderilir.

6. Dergide yayınlanan eserin yazarına/yazarlanna 5 (beş) adet ücretsiz ayn baskı verilir. Y azarl yazarlar isterlerse baskıdan bnce haber vermek koşuluyla ücreti karşılığı daha fazla ayrı besin yaptırabilirler.

7. Yazar soyadları= son harfi üzerine rakam koyularak adresleri ilk sayfarun altında dipnot olarak verilir.

8. Yapılan çalışma bir kurum/kuruluş tarafından desteklenrniş ya da dokacora/yüksek lisans tezinden hazırlaramş ise, bu durum ilk sayfa= altında dipnot olarak verilir.

9. Dergiye gönderilecek eser, ÖZET, ABS'FRACT, GIRIŞ, MATERYAL ve YÖNTEM, BULGULAR ve TART1ŞMA, SONUÇ,TEŞEKKOR (gerekirse), KAYNAKLAR şeklinde dtızenlenir,

10. Dergiye gönderilecek eser, A4 normunda birinci hamur kağıda, 170x250 mmlik alanı kapsayacak şekilde ortada 0,5 cm 'aoşluk bıralularak 8,25 crdlik iki sütun halinde hazırlanınalı ve 8 sayfayı geçrnemelidin

11. Eser hangi dilde yazilırsa yazdsm, Türkçe özet ve Ingilizce abstract içermeli, özetlere aynı dilde ba.şlık koyulmalı ve 200'er kelimeyi geçrnemelidir.

Özetler, 15 crnlik tek sütun halinde 8 punto ve 1 aralık ile yazılmalıdır.

12. Metin, 9 punto ve 1 aralık ile yazılmalıdır. Şekiller, grafilcler, fotoğraflar ve benzerleri "Şekil", sayısal değerler ise

"Çizelge" olarak belirtilir ve metin içerisine yerleştirilirşekil ve çizelgelerin eni 7,5 cm ya da 15,5 cm'yi geçmemelidir. Çizelge, dipnot ve kaynaklar da kullanılan harf büyüklüğü 8 punto olmalıdır.

13. Eserde yararlanılan kaynaldıua ilişlcin yazun "yazar ve yıl" yöntemine göre yapılır. tiç ya da &ila fazla yazarın kaynağı ifade edilrnek istenirse "ve ark." kısaltması kullanılır, "kaynaklar" bölümünde tüm yazarlar belirtilir.

14. Yazarm/yazarlann yaptığı sözlü görüşmeler ve yarrılanmış eserlere ait bildirimler, cümlenin son kelimesinin üzerine koyallacale rakam ile o sayfatun altında dipnot olarak belirtilin

15. Kaynaklar listesi ilk yazarın soyadına göre alfabetik olarak düzenlerir ve nurnaralanıa yapılmaz. Yararlanılan kaynak;

Dergiden alım-masa:

Yetişmeyen, A., N. Anöz, 1995. Farklı koyulaştırma oranı ve kurutma sıcaklığında elde edilen yarkaltı tozunım kalite kriterlerinin belirlenmesi, Gıda, 20(2)117-122.

Kitaptan almmışsa:

Düzgüneş, O., T. Kesici, C/Kavuncu ve F. Gürbüz, 1987. Araştırma ve Deneme Metodlan (Istatistik Metocilan-13).

Ankara Oniv.Zir.Fak. Yay. 1021, Ankara, 381 s.

Kitabın bir bölümünden alıninışsaı

Firatlı, Ç. 1993. An Yetiştirme. "Ed. M.Ertuğrııl, Hayvan Yetiştirme (yetiştiricilik)", s. 239-270, Ankara.

Yazan bilinmeyen bir kaynaksa:

Anonina 1993_ Tarım Istatikleri Özeti 1991. T.C. Başbakanlık Devlet istatistik Enstitüsü, Yayın No: 1579, Ankara.

16. Son düzeltme için yazarinal yazarları& gönderilen esere, aklama ya da çıkarma yapılamaz.

17. Işlemi tamamlanan eserler gellş tarihi esas alınarak yayinlamr.

8. Bir yazarm, aym sayıda ilk isim olarak en çok 2 (iki), ikinci ve diger isirrı sıralamasında olmak üzere toplam 3 (üç) eseri basılabilia 19. Eserin tüm sorumluluğu yazar/yazarlanna aittir,

20. Baskıya hazırlama, hakem ücreti ve posta giderleri eser salubinden alınır.