TÜRKİYE
BEŞERî COĞRAFYASI
Prof. Dr. Hayati DOĞANAY
Atatürk Üniversitesi Emekli Öğretim Üyesi
Doç. Dr. Fatih ORHAN
Erzincan Binali Yıldırım Üniversitesi Öğretim Üyesi
İçerik
• Türkiye Jeopolitiğine Giriş
• Nüfus Coğrafyası
• Yerleşme Coğrafyası • Kır Yerleşmeleri • Şehir Yerleşmeleri
Guncellenmiş 7. Baskı
Prof. Dr. Hayati DOĞANAY - Doç. Dr. Fatih ORHAN TÜRKİYE BEŞERÎ COĞRAFYASI
ISBN 978-605-364-771-3 DOI 10.14527/9786053647713 Kitap içeriğinin tüm sorumluluğu yazarlarına aittir.
© 2021, PEGEM AKADEMİ
Bu kitabın basım, yayım ve satış hakları Pegem Akademi Yay. Eğt. Dan. Hizm. Tic. A.Ş.ye aittir.
Anılan kuruluşun izni alınmadan kitabın tümü ya da bölümleri, kapak tasarımı; mekanik, elektro- nik, fotokopi, manyetik kayıt ya da başka yöntemlerle çoğaltılamaz, basılamaz, dağıtılamaz. Bu ki- tap T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı bandrolü ile satılmaktadır. Okuyucularımızın bandrolü olmayan kitaplar hakkında yayınevimize bilgi vermesini ve bandrolsüz yayınları satın almamasını diliyoruz.
Pegem Akademi Yayıncılık, 1998 yılından bugüne uluslararası düzeyde düzenli faaliyet yürüten ulus- lararası akademik bir yayınevidir. Yayımladığı kitaplar; Yükseköğretim Kurulunca tanınan yükse- köğretim kurumlarının kataloglarında yer almaktadır. Dünyadaki en büyük çevrimiçi kamu erişim kataloğu olan WorldCat ve ayrıca Türkiye’de kurulan Turcademy.com tarafından yayınları taran- maktadır, indekslenmektedir. Aynı alanda farklı yazarlara ait 1000’in üzerinde yayını bulunmaktadır.
Pegem Akademi Yayınları ile ilgili detaylı bilgilere http://pegem.net adresinden ulaşılabilmektedir.
1. Baskı: 1994, Ankara
Güncellenmiş 7. Baskı: Ekim 2021, Ankara Yayın-Proje: Zeynep Güler Dizgi-Grafik Tasarım: Tuğba Kaplan
Kapak Tasarım: Pegem Akademi
Baskı: Sonçağ Yayıncılık Matbaacılık Reklam San Tic. Ltd. Şti.
İstanbul Cad. İstanbul Çarşısı 48/48 İskitler - Ankara Tel: (0312) 341 36 67
Yayıncı Sertifika No: 36306 Matbaa Sertifika No: 47865
İletişim
Macun Mah. 204. Cad. No: 141/A-33 Yenimahalle/ANKARA Yayınevi: 0312 430 67 50
Dağıtım: 0312 434 54 24 Hazırlık Kursları: 0312 419 05 60
İnternet: www.pegem.net E-ileti: [email protected] WhatsApp Hattı: 0538 594 92 40
Kendisinden, Beşerî ve İktisadî Coğrafya’nın
Temel ilkelerini öğrendiğim Merhum Hocam, Prof. Dr. Mecdi EMİROĞLU’na
(16 Eylül 1923 – 28 Haziran 1994)
Hiçbir yazar, Ben bu eserimi yazıp bitirdim dememeli.
Çünkü, fikir yapısını yenileme ve güncellenmesi, asla bitmez…
Yedinci Baskıya ÖN SÖZ
Türkiye Beşerî Coğrafyası adıyla hazırlanan bu eser, bir üniversite ders ki- tabı olup, coğrafya öğrencilerine okutulmaktadır. İlk baskısı Doğanay tarafından 1989 yılında yapılan kitaba gösterilen ilgi, 1994’te ikinci, 1997’de üçüncü (Milli Eğitim Bakanlığı Yayını olarak) baskılarının yapılmasına vesile olmuştur. Beşinci baskıdan itibaren eserin güncellenmesi ve düzenlenmesi Doç. Dr. Fatih Orhan ile birlikte yapılmaktadır. Son baskıları Pegem Akademi Yayıncılık aracılığıyla ger- çekleştirilen eserin, yeni baskıları için elden geldiğince güncel gelişmelerin eklen- diği düzenlemeler yapılmış, veriler güncellenmiştir. Eserin 6. basımının da kısa sürede tükenmiş olması, yeniden yayımlanmasını gerektirmiştir.
Eserin mevcut durumuyla coğrafya öğrencileri ve coğrafya öğretmenleri öncelikli olmak üzere, okurlarımıza daha yararlı olacağını düşünüyoruz. Hatta, onlarla birlikte başta kırsal planlamacılar olmak üzere planlama uzmanları, sosyal tarih konularında çalışan tarihçiler ve Türk Dünyası araştırmalarına gönül vermiş aydınların çalışmalarına katkı yapacağı beklentimiz vardır.
Umulan ve beklenen yararları sağlaması dileklerimizle.
23 Ağustos 2021 Prof. Dr. Hayati DOĞANAY Atatürk Üniversitesi Emekli Öğretim Üyesi
Doç. Dr. Fatih ORHAN Erzincan Binali Yıldırım Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Coğrafya Bölümü Öğretim Üyesi
İÇİNDEKİLER
Yedinci Baskıya Ön Söz ...v
GİRİŞ
Beşerî Coğrafya ve Konusu �������������������������������������������������������������������������������������� 1 Beşerî Coğrafya’nın Tarihî Gelişimi ������������������������������������������������������������������������ 3 Çağdaş Coğrafî Görüş ve Beşerî Coğrafya �������������������������������������������������������������� 5 Türk Beşerî Coğrafyası’nın Kuruluşu ve Gelişmesi ������������������������������������������������� 7 Türkiye’de Beşerî Coğrafya Alanında Yapılan Çalışmalar ������������������������������������12
1. BÖLÜM
TÜRKİYE JEOPOLİTİĞİNE GİRİŞ: COĞRAFÎ KONUM VE SINIRLAR Türkiye’nin Coğrafî Konumu ����������������������������������������������������������������������������������15
Coğrafî Konumun Jeopolitik ve Jeo-Stratejik Sonuçları �������������������������������������������� 23 Dar Anlamda Coğrafî Konum ������������������������������������������������������������������������������������ 23 Geniş Anlamda Coğrafî Konum ��������������������������������������������������������������������������������� 24 Özel Coğrafî Konum ��������������������������������������������������������������������������������������������������� 26 Türkiye'nin Boyutları ve Alanı ��������������������������������������������������������������������������������33 Türkiye'nin Sınırları ������������������������������������������������������������������������������������������������40 Türkiye-Gürcistan Sınırı ��������������������������������������������������������������������������������������������� 45 Türkiye-Ermenistan Sınırı ������������������������������������������������������������������������������������������ 49 Türkiye-Azerbaycan (Nahçıvan) Sınırı ���������������������������������������������������������������������� 52 Türkiye-İran Sınırı ������������������������������������������������������������������������������������������������������ 54 Türkiye-Irak Sınırı ������������������������������������������������������������������������������������������������������� 61 Türkiye-Suriye Sınırı ��������������������������������������������������������������������������������������������������� 65 Türkiye-Yunanistan Sınırı ������������������������������������������������������������������������������������������ 74 Türkiye-Bulgaristan Sınırı ������������������������������������������������������������������������������������������ 86 Türkiye'nin Denizleri ve Boğazları �������������������������������������������������������������������������93 Karadeniz �������������������������������������������������������������������������������������������������������������������� 94 İstanbul Boğazı ������������������������������������������������������������������������������������������������������������ 99 Marmara Denizi ������������������������������������������������������������������������������������������������������� 101
viii Türkiye Beşerî Coğrafyası
Çanakkale Boğazı... 103
Ege Denizi ... 107
Akdeniz ... 111
Jeopolitik Yönüyle Türkiye ve Komşuları �������������������������������������������������������������114 Rusya Federasyonu... 114
İran ... 118
Suriye ve Irak ... 120
Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti'ne Su Sağlama Projesi ... 128
Yunanistan ve Ege Denizi ... 129
FIR Hattı Sorunu (Flight Information Region) ... 133
Doğal Kaynakların İşletilmesi Sorunu ... 134
Adaların Silahlandırılması ... 135
Statüsü Belirsiz Adacık ve Kayalıklar ... 135
Megalo İdea ya da Enosis Sorunu ... 136
2. BÖLÜM TÜRKİYE NÜFUS COĞRAFYASI Nüfusun Önemi �����������������������������������������������������������������������������������������������������139 Sayımlar ve Sonuçları ��������������������������������������������������������������������������������������������141 Cumhuriyet Devri Öncesi ... 141
Cumhuriyet Devri ... 145
Türkiye'de Nüfus Artışının Sebepleri �������������������������������������������������������������������148 Gelecekte Türkiye Nüfusu �������������������������������������������������������������������������������������150 Komşularına Göre Türkiye'nin Nüfusu ����������������������������������������������������������������151 Türkiye Nüfusunun Özellikleri �����������������������������������������������������������������������������152 Doğumlar ve Ölümler ... 152
Aile Nüfus Sayısı Büyüklüğü ... 154
Nüfusumuzun Cins ve Yaş Yapısı ... 155
Nüfusumuzun Din ve Dil Birliği ... 162
Nüfusumuzun Eğitim Durumu ... 163
Türkiye Nüfusunda Göç Hareketleri ��������������������������������������������������������������������165 İç Göçler�����������������������������������������������������������������������������������������������������������������166 Türkiye'de İç Göçlerin Başlıca Sebepleri ... 170
ix İçindekiler
Dış Göçler ��������������������������������������������������������������������������������������������������������������171
Dıştan Türkiye'ye Göçler ... 171
Anayurt'tan Dış Ülkere İşgücü Göçleri ... 193
Türkiye Nüfus Politikaları �������������������������������������������������������������������������������������198 Nüfus Yoğunlukları �����������������������������������������������������������������������������������������������201 Türkiye'de Nüfusun Coğrafî Dağılışı ��������������������������������������������������������������������208 3. BÖLÜM TÜRKİYE KIR YERLEŞME COĞRAFYASI Tarih Öncesi Yerleşmenin Ana Çizgileri ��������������������������������������������������������������221 Höyük Yerleşmeleri ... 224
Tarihi Çağlarda Anadolu'da Yerleşme ������������������������������������������������������������������229 İlk Çağ ... 229
Orta Çağ ... 235
Türk Yönetimi Devri ... 235
Selçuklular Devri ... 236
Osmanlı Yönetimi Devri ... 237
Cumhuriyet Devri ... 240
Türkiye'de Kır Yerleşme Şekilleri ��������������������������������������������������������������������������246 Geçici ve Sürekli Yerleşmeler ... 246
Türkiye Köy Yerleşmeleri ��������������������������������������������������������������������������������������248 Konuşlandırılma Yerlerine Göre Köyler ... 254
Yerleşme Dokularına Göre Köyler ... 258
Plan Biçimlerine Göre Türkiye Köyleri ... 269
Köyden Küçük Kır Yerleşme Şekilleri �������������������������������������������������������������������272 Yayla Yerleşmeleri ��������������������������������������������������������������������������������������������������273 Karadeniz Bölgesi'nde Yaylacılık ... 278
Akdeniz Bölgesi'nde Yaylacılık ... 280
Ege Bölgesi'nde Yaylacılık ... 285
Doğu Anadolu Bölgesi'nde Yaylacılık ... 287
Mezraa Yerleşmeleri ����������������������������������������������������������������������������������������������298 Değişik Bölgelerden İki Farklı Mezraa Örneği ... 309 Kom Yerleşmeleri ��������������������������������������������������������������������������������������������������325
x Türkiye Beşerî Coğrafyası
Ağıl Yerleşmeleri ���������������������������������������������������������������������������������������������������335 Çiftlik Yerleşmeleri ������������������������������������������������������������������������������������������������342 Oba Yerleşmeleri ���������������������������������������������������������������������������������������������������349 Dam Yerleşmeleri ��������������������������������������������������������������������������������������������������367 Kışla(k) Yerleşmeleri ���������������������������������������������������������������������������������������������376 Bağ ve Bahçe Evleri �����������������������������������������������������������������������������������������������388 Çardak Yerleşmeleri ����������������������������������������������������������������������������������������������396 Dalyan Yerleşmeleri ����������������������������������������������������������������������������������������������401 Divan Yerleşmeleri ������������������������������������������������������������������������������������������������403 Diğer Geçici Kırsal Yerleşme Tipleri ��������������������������������������������������������������������406 Mesken Yapı Gereçleri Yönünden Türkiye Köyleri ����������������������������������������������410 Köy Meskenleri ������������������������������������������������������������������������������������������������������413
Ahşap Meskenler ... 413
Kerpiç Meskenler ... 417
Taş Meskenler ... 421
Diğer Mesken Tipleri ... 423
Yer Adları ve Türkiye Köyleri ��������������������������������������������������������������������������������427 4. BÖLÜM KÖY YERLEŞMELERİNİN BAŞLICA PLANLAMA SORUNLARI Kuruluş Yerleriyle İlgili Sorular ���������������������������������������������������������������������������433 Altyapı Hizmetleri ... 435
Köy Elektrifikasyonu ... 438
İmar Hizmetleri ... 439
Jeolojik Özelliklerle İlgili Yerleşme Sorunları �����������������������������������������������������441 Jeomorfolojik Özelliklerle İlgili Yerleşme Sorunları �������������������������������������������452 Bazı Klimatik Özellikler ve Yerleşme Sorunları ���������������������������������������������������458 Köylerimizle İlgili Diğer Yerleşme Sorunları �������������������������������������������������������473 Türk Köylüsünün Toplumsal ve Ekonomik Yapısındaki Gelişmeler �������������������478 Cumhuriyet Devri Öncesinde Köy ve Köylü Sorunlarımız ... 478
Cumhuriyet Devrinde Köy Yerleşmeleri ... 485 Türkiye’de Başlıca Köy Planlaması Yaklaşımları ��������������������������������������������������491 Köy Meskenleri ve Ek Yapılarının Fiziksel Planlama Esasları �����������������������������502
xi İçindekiler
Türk Çiftçi Evinin İşlevsel Üniteleri ... 504
İdeal Bir Köy Yerleşmesinin Fiziksel Plan Elemanları �����������������������������������������511 5. BÖLÜM TÜRKİYE ŞEHİR COĞRAFYASI Kent ve Kenti Belirleyen Başlıca Ölçütler �������������������������������������������������������������517 Yerel (Mahallî) Yönetim Ölçütü ... 518
Planlama Ölçütü ... 518
Nüfus Ölçütü ... 520
Ekonomik İşlevler ... 522
Türkiye’de Şehirleşme ��������������������������������������������������������������������������������������������530 Türkiye’de Büyükşehirler ��������������������������������������������������������������������������������������543 Türkiye’de Kentlerin Coğrafî Bölgelere Dağılışı ��������������������������������������������������552 Türkiye’de Kentleşmeden Kaynaklanan Bazı Önemli Sorunlar ���������������������������557 İşsizlik ... 557
Plansız Kentleşme ve Gecekondu Sorunu... 559
Çevre Sorunları ... 575
Kentiçi Ulaşım Sorunu ... 577
Kentlerde Hava Kirliliği ... 577
İçme ve Kullanma Suyu Sorunu ... 579
Kentlerde Atıklar Sorunu ... 581
Kentlerde Gürültü Sorunu ... 582
Kentlerde Açık ve Yeşil Alanlar Sorunu ... 583
Kentler Birer Kültür ve Uygarlık Yerleşim Birimleridir ... 584
Kaynakça ... 591
Dizin ... 615
Beşerî Coğrafya ve Konusu
Hatırlanacağı üzere, tarihi en eski bilimlerden biri de, coğrafya ilmidir. Bu- gün bu ilmin, gelişmiş anabilim dallarından biri durumunda olan Beşerî1 Coğraf- ya, adı coğrafya ilmine paralel olarak ortaya çıkmamış olmakla birlikte, yine de, coğrafî düşünce ile birlikte oluşmaya başlamıştır diyebiliriz.
İnceleme alanı bakımından, coğrafya ilminde başlıca iki büyük anabilim dalı bulunmaktadır. Bunlar, coğrafî yeryüzünün doğal çevre faktörleri konularını in- celeyen Fizikî Coğrafya ile beşerî çevre faktörleri dediğimiz insan eseri çevre olgu- larını inceleyen Beşerî ve İktisadî Coğrafya anabilim dallarıdır.2 Fizikî Coğrafya bilim alanlarında, örneğin orojenetik, epirojenetik, tektonik, klimatik ve hidrog- rafik olaylar gibi uzun devreli çevre değiştirici süreçler ile heyelan, sel, çığ düşmesi, taşkınlar, tayfunlar, kasırgalar, volkan püskürmeleri ve depremler gibi kısa süreli çevre değiştirici süreçler incelenir. Ancak, bütün bunlar ve benzer doğal çevre fak- törleri, ekonomiye veya insan ve eserlerine yaptıkları olumlu ya da olumsuz etki- leri yönünden incelenirlerse coğrafî bir önem kazanmış olurlar.3 Çünkü coğrafî düşüncenin ilgi odağı, insan yani toplumdur.
Beşerî ve İktisadî Coğrafya’da ise tarımsal faaliyetler, ulaşım, sanayi, yer- leşme ve kentleşme gibi antropojen süreçler ile çevre üzerinde yapılmış ve ya- pılmakta olan değişiklikler ve diğer kültürel süreçler incelenmektedir.4 Bir diğer ifadeyle Beşerî ve İktisadî Coğrafya; yeryüzünün, insan tarafından değiştirilmiş 1 Beşerî (Ar.) sıfatı, beşer (Ar.), yani insanoğlu, veya insan kavramının, sıfat biçimidir.
İnsanoğlu ile ilgili, insanla ilgili, toplumla ilgili, nüfusu ilgilendiren, toplumu ilgilendiren, top- lumsal, sosyal, insan eseri olan (her şey), doğal olmayan, tabiî olmayan, yapay olan, sunî olan, insan aklı ve tekniğinin ürünü (olan), doğal karşıtı… gibi anlamlara gelir.
2 Yükseköğretim Kanunu (4.11.1981 tarih ve 2547 sayılı kanun), Coğrafya ilminde dört ana- bilim dalı belirlemiştir. Bunlar; Fizikî Coğrafya, Beşerî ve İktisadî Coğrafya, Bölgesel Coğrafya ve Türkiye Coğrafyası anabilim dallarından oluşur. Ancak, hemen belirtmek gerekir ki bu ayırım, coğrafya ilminin yükseköğretim kurumlarında araştırma, eğitim ve öğretimini yapmakla gö- revli akademik elemanların uzmanlaşmalarına yönelik bir düzenleme olup, coğrafya ilminin esasına yönelik değildir. Daha açık bir ifade ile söylersek, örneğin bir beşeri coğrafyacı fiziki coğrafya ve bir bölgesel coğrafyacı ise hem fiziki ve hem de beşeri coğrafya bilim alanlarını, az çok belli bir oranda bilmek zorundadır.
3 Sür, Ö., 1977, Heyelân Olaylarının Ekonomiye Etkileri. Dil ve Tarih-Coğrafya Fak. Coğrafya Araştırmaları Dergisi, Sayı: 8, Ankara, s. 137-150.
Şahin, C. 1991, Türkiye Afetler Coğrafyası. Gazi Üniv. Yay. No. 172, Gazi Eğitim Fak. Yay. No.
21, Ankara.
4 Ackerman, E.A., 1971, Kültürel Coğrafya. Çev. N. Özgüç, Sosyal Antropoloji ve Etnoloji Bölümü Dergisi, Sayı: 1, İstanbul Üniv. Yayını, İstanbul, s. 87-96.
GİRİŞ
ve değiştirilmekte olan görünümünü analiz etmektedir. Bu görünüm, peyzaj (İng.
landscape) terimi ile tanımlanır. Doğal peyzajın (İng. natural landscape), beşerî peyzaj (İng. cultural landscape) biçimine dönüşmesinde rol oynayan faktörler; ta- rım, ulaşım, sanayi, madencilik, kırsal ve kentsel yerleşmeler gibi, yine insan eseri faaliyetlerdir. Doğal peyzajların (ormanlar, otlaklar, kıyılar, bataklıklar, çöller ve kurak bölge peyzajları gibi) giderek kültürel peyzajlar durumuna gelmesi süre- ci, insanın sedanter yaşantıya geçmeye başlayışından bu yana devam etmektedir.
Bundan sonra da devam edecektir.
Beşerî ve İktisadî Coğrafya, her ne kadar ülkemizde üniversiteler düzeyindeki coğrafya araştırmaları ve eğitim-öğretiminde, coğrafyanın bir anabilim dalı ola- rak kullanılsa da; aslında bu terim ve adlandırma, geniş anlamda Beşerî Coğrafya demektir. Çünkü, ekonomik faaliyetler (iktisadî faaliyetler) de, aslında insan eseri faaliyetler, yani beşerî faaliyetlerdir. Bununla birlikte, coğrafya öğretim program- larında söz konusu anabilim dalının bilim alanları, eskiden beri iki alt bilim dalı biçiminde düşünülmüş olup, bu da pedagojik bir zorunluluktan ileri gelmiştir. Ni- tekim uzmanlaşmaya dönük ihtiyacı karşılamak üzere, uzun yıllardan beri üni- versitelerimizde Beşerî ve İktisadî Coğrafya öğretim programları, biri Beşerî Coğ- rafya ve bir diğeri de İktisadî (Ekonomik) Coğrafya bilim alanları olmak üzere, iki ayrı ana bilim dalı gibi ele alınmakta ve ayrı ayrı öğretim programları biçiminde uygulanmaktadır.5 Bu kapsamda, dar anlamda Beşerî Coğrafya (İng. Human 5 Üniversite coğrafya eğitimine yönelik olarak, Beşerî ve İktisadî Coğrafya alanındaki ders kitaplarından bazıları şunlardır:
Tanoğlu, A. 1966, Beşerî Coğrafya: Nüfus ve Yerleşme. İstanbul Üniv. Yay. No. 1183, Ede- biyat Fak. Coğrafya Enstitüsü Yay. No. 45, İstanbul.
Tanoğlu, A., 1968, Ziraat Hayatı: Ziraat Tarihine Bir Bakış ve Orta İklim Bölgelerinde Ziraat. İstanbul Üniv. Yay. No. 177, Coğrafya Enstitüsü Yay. No. 8, İstanbul.
Tanoğlu, A., 1971, İktisadî Coğrafya: Enerji Kaynakları. İstanbul Üniv. Yay. No. 124, Coğ- rafya Enstitüsü Yay. No. 6, İstanbul.
Tümertekin, E., 1969, Sanayi Coğrafyası. İstanbul Üniv. Yay. No. 751, Coğrafya Enstitüsü Yay. No. 22, İstanbul.
Tümertekin, E., 1976, Ulaşım Coğrafyası. İstanbul Üniv. Yay. No. 2053, Coğrafya Enstitü- sü Yay. No. 85, İstanbul.
Göney, S., 1977, Yerleşme Coğrafyası: Şehir Coğrafyası I. İstanbul Üniv. Edebiyat Fak. Yay.
No. 2274, Coğrafya Enstitüsü Yay. No. 91, İstanbul.
Doğanay, H., 1991, Enerji Kaynakları. Atatürk Üniv. Yay. No. 707, Kâzım Karabekir Eği- tim Fak. Yay. No 18, Erzurum.
Doğanay, H., 1992, Ekonomik Coğrafya: Doğal Kaynaklar. Atatürk Üniv. Yay. No. 740, Kâzım Karabekir Eğitim Fak. Yay. No. 29, Erzurum.
Tümertekin, E., 1990, Çağdaş Coğrafî Düşüncenin Oluşumu ve Paul Vidal de la Blache.
İstanbul Üniv. Edebiyat Fak. Yay. No. 3603, İstanbul, s: 5-6.
2 Türkiye Beşerî Coğrafyası
Geography) araştırmaları; daha çok Nüfus Coğrafyası (İng. Geography of Popu- lation), Yerleşme Coğrafyası (İng. Geography of Settlement), Siyasî Coğrafya (İng.
Political Geography), Tarihî Coğrafya (İng. Historical Geography) ve hatta Tıbbî Coğrafya (İng. Medical Geography) gibi araştırma bilim alanlarını içermektedir.
Ekonomik Coğrafya veya diğer bir karşılığı olan İktisadî Coğrafya (İng. Econo- mic Geography) da, yine kendi bütünlüğü içinde, değişik araştırma ve eğitim-öğ- retim bilim alanlarına bölünmüştür. Bunların başlıcaları; Ziraat Coğrafyası (İng.
Agricultural Geography), Sanayi Coğrafyası (İng. Industrial Geography), Ulaşım Coğrafyası (İng. The Geography of Transportation), Enerji Kaynakları, Doğal Kay- naklar, Turizm Coğrafyası ve diğerleri diye sıralanabilirler. Eldeki Türkiye Beşerî Coğrafyası programı da, coğrafya öğretim programının bir kısmını oluşturan ders kitabı niteliğinde olduğu için, dar anlamda Beşerî Coğrafya çalışması olarak tasarlanmıştır. İçeriğinde, Türkiye’nin nüfus ve yerleşme sorunları ile siyasi ve kıs- men de tarihi coğrafyasına ağırlık verilmiştir.
Hatırlanacağı üzere, tıpkı Coğrafya nedir? sorusuna verilen farklı cevaplar gibi, Beşerî Coğrafya nedir? sorusunda da, coğrafyacı bilim insanlarının farklı ta- nımları ile karşılaşılır. Bunda esas zorluk, genel olarak coğrafya ilmi ve bu ara- da Beşerî Coğrafya’nın, pek çok bilimsel araştırma konusunu araştırma ve eğitim programlarında toplamış olmasından ileri gelir.
Bu güçlüğe karşın, yine de Beşerî Coğrafya, beşerî faaliyetler yani insan fa- aliyetleri sonucu değiştirilmiş ve değiştirilmekte olan kültürel yeryüzünü, başka bir ifade ile kültürel peyzajı inceler diyebiliriz.
Beşerî Coğrafya’nın Tarihî Gelişimi
Bugünkü bilgilerimize göre Beşerî Coğrafya alanındaki ilk fikirler, Matema- tik Coğrafya ve Bölgesel Coğrafya fikirleri ile birlikte, İlk Çağ düşünürlerinin seya- hatname türünde eserlerinde yer almaya başlamıştır. Bunlardan ilki, tarih ilminin de kurucusu sayılan Herodot6 (M.Ö. 484-426) olup, bu düşünür ve gezginin, He- rodot (Herodotes) Tarihi diye bilimler tarihine geçmiş olan eserinde, Beşerî Coğ- rafya fikirlerine de rastlanır.
Örneğin, bu eserde yer alan;
Mısır, Nil’in armağanıdır.
diye formüle ettiği ünlü bilimsel yargısı, tam anlamıyla bir Beşerî Coğrafya (=Siyasi Coğrafya) görüşüdür. Gerçi çağdaş coğrafya ilmi bilim adamları; İnsan 6 Herodot: Bodrum’ludur (eski adı Halikarnasos). Buradan genç yaşta ayrılarak (M.Ö. 476), uzun mesafeli gözlem gezilerine çıkmıştır. Anadolu’nun Ege ve Trakya kıyıları, Eski Yunanis- tan kent devletleri, Apenin Yarımadası, Kuzey Afrika kıyıları, Mısır, Filistin, Fenike kıyıları ve Mezopotamya’yı gezerek; ünlü seyahatnamesini yazmıştır.
Prof. Dr. Hayati Doğanay & Doç. Dr. Fatih Orhan 3